„ვწამებ წინაშე ღმრთისა და უფლისა იესუ ქრისტესა და რჩეულთა ანგელოზთასა, რაჲთა-ესე დაიმარხო თჳნიერ ორგულებისა, ნურარას ჰყოფ თუალთ-ღებით. ჴელთა ადრე-ადრე ნუვის დაასხამ, ნუცა ეზიარები სხჳსა ცოდვათა; თავი შენი წმიდად დაიმარხე. ნუ წყალსა ხოლო სუამ, არამედ ღჳნოჲცა მცირედ იჴუმიე სტომაქისათჳს და ზედაჲსზედა უძლურებისა შენისათჳს.“ ().
1.
ეპისკოპოსებზე, დიაკონებზე, კაცებზე, ქალებზე, ქვრივებზე, ხუცესებზე და ყოველივე დანარჩენზე საუბრის შემდეგ, და მას შემდეგ, რაც აჩვენა, რამდენი რამ აქვს ეპისკოპოსს მინდობილი, როცა განკითხვაზე ლაპარაკობდა, დასძინა: „ვწამებ წინაშე ღმრთისა და უფლისა იესუ ქრისტესა და რჩეულთა ანგელოზთასა, რაჲთა-ესე დაიმარხო თჳნიერ ორგულებისა, ნურარას ჰყოფ თუალთ-ღებით“ (). და ამის შემდეგ საშინელი სიმძაფრით ამცნებს; რადგან, იმის მიუხედავად, რომ ტიმოთე საყვარელი შვილი იყო, არ მოჰრიდებია. რადგან მან, ვინც საკუთარ თავზე არ შერცხვა ეთქვა: „ნუუკუე სხუათა უქადაგებდე და მე გამოუცდელ ვიყო“ (), მით უფრო ტიმოთეს შესახებ არც მოერიდებოდა და არც შერცხვებოდა. მაგრამ მამასა და ძეს სამართლიანად იღებს მოწმებად; ხოლო რჩეულ ანგელოზებს რის გამო? დიდი მოწყალების გამო; რადგან მოსეც ასე ამბობს: „მოწამეს-ვჰყოფ დღეს ცასა და ქუეყანასა“ (), მეუფის დიდი მოწყალების გამო; და კვლავ: „ისმინეთ ბორცუთა მსჯავრი უფლისაჲ და ღელეთა საფუძველთა ქუეყანისათა“ (). მამასა და ძეს კი ნათქვამის მოწმეებად უხმობს, რათა მომავალ დღეს მათ წინაშე თავი იმართლოს, თუ რამე ჯეროვანის საწინააღმდეგოდ მოხდეს, თითქოს მთელი პასუხისმგებლობა თავიდან მოიხადა. ამბობს: „რაჲთა-ესე დაიმარხო თჳნიერ ორგულებისა, ნურარას ჰყოფ თუალთ-ღებით“ (). ესე იგი, რათა ყველასათვის საერთო და თანასწორი იყო განსაკითხავთა მიმართ, იმათ მიმართ, ვინც შენ წინაშე განიკითხებიან, რათა არავინ დაგასწროს და წინასწარ თავისკენ არ მიგიმხროს.
ვინ არიან რჩეული ანგელოზები? მაშ, თითქოს არსებობენ ისეთებიც, რომლებიც ასეთნი არ არიან? რადგან იაკობიც ღმერთს ცალკე მოწმედ იღებს, და გორასაც. ასევე ჩვენც ხშირად მოწმებად ვიღებთ როგორც ზემდგომ, ისე ქვემდგომ პირებს; იმდენად დიდია მოწმობა, თითქოს ამბობდეს: მოწმედ მოვუხმობ ღმერთს, მის ძეს და მის მონებს, რომ შენთვის მცნება მომიცია; აი, მათ წინაშე გაძლევ ამ მცნებას. ასე აშინებს ტიმოთეს. ამის თქმის შემდეგ, რაც ყველაზე მეტად დროული იყო, დაუმატა ისიც, რაც ყველაზე მეტად აერთიანებს ეკლესიას: ხელდასხმათა საქმე.
რადგან ამბობს: „ჴელთა ადრე-ადრე ნუვის დაასხამ, ნუცა ეზიარები სხჳსა ცოდვათა“ (). რას ნიშნავს „ადრე-ადრე“? არა პირველი გამოცდის შემდეგ, არც მეორისა და არც მესამის შემდეგ, არამედ მრავალგზის დაკვირვებისა და ზედმიწევნით გამოკვლევის შემდეგ; რადგან საქმე საფრთხის გარეშე არ არის. რადგან იმ კაცის მიერ ჩადენილი ცოდვებისთვის შენც აგებ პასუხს, რაკი მას ხარისხი შენ მიანიჭე, როგორც წარსული ცოდვებისთვის, ისე მომავალში ჩასადენთათვის. რადგან თუ პირველ ცოდვებს უდროოდ მიუტევებ, მომავალზეც პასუხისმგებელი იქნები: მომავალთათვის იმიტომ, რომ შენ გახდი მიზეზი, როცა იგი ამ ხარისხში აიყვანე; წარსულთათვის კი იმიტომ, რომ არ აცალე მათზე გლოვა და არც შემუსვრაში ყოფნა. რადგან როგორც კეთილ საქმეთა მოზიარე ხდები, ასევე ცოდვათა მოზიარეც. „თავი შენი წმიდად დაიმარხე“ (). აქ უმანკოებაზე ამბობს. „ნუ წყალსა ხოლო სუამ, არამედ ღჳნოჲცა მცირედ იჴუმიე სტომაქისათჳს და ზედაჲსზედა უძლურებისა შენისათჳს“ ().
ხოლო თუ კაცს, რომელიც მარხვებს ამ ზომამდე მისდევდა და ამდენად წყალს იყენებდა, ისე რომ სნეულდებოდა კიდეც და ხშირადაც სნეულდებოდა, პავლე ზომიერებას ამცნებს, და ისიც არ უარობს, ბევრად უფრო ჩვენ, როცა ვინმესგან შეგონებას მოვისმენთ, არ გვმართებს შეწუხება. მაგრამ რატომ არ განუკურნა პავლემ მას სტომაქი? არა იმიტომ, თითქოს არ შეეძლო, არამედ იმიტომ, რომ აქედანაც დიდ რამეს განაგებდა; რადგან ვისი სამოსელიც მკვდრებს აღადგენდა, ცხადია, ამის გაკეთებაც შეეძლო. მაშ, რის გამო? რათა, თუნდაც ახლა დიდი და სათნო კაცები სნეულნი ვიხილოთ, საცდურში არ ჩავვარდეთ; რადგან ისიც სასარგებლოდ მოხდა. რადგან თუ პავლესაც მიეცა „მომეცა მე საწერტელი ჴორცთაჲ-ანგელოზ სატან, რაჲთა დამქენჯნიდეს მე, რაჲთა არა აღვიმაღლო“ (), რათა არ აღემაღლებინა თავი, ბევრად უფრო ტიმოთეს სჭირდებოდა ეს; რადგან ნიშნები საკმარისი იყო, რომ კაცი უგუნურებამდე აეყვანა. ამიტომ ტოვებს მას მკურნალობის წესს დამორჩილებულს, რათა თვითონაც ზომიერებაში იყოს, სხვებიც საცდურში არ ჩავარდნენ და ისწავლონ, რომ ისინიც ჩვენი ბუნებისანი იყვნენ და სწორედ ასე აღასრულებდნენ იმას, რასაც აღასრულებდნენ. მე კი მგონია, რომ იგი სხვაფრივაც სნეული იყო, და ამას აჩვენებს, როცა ამბობს: „ზედაჲსზედა უძლურებისა შენისათჳს“ (), ანუ როგორც შენი სტომაქის, ისე სხვა ასოთა გამო. მაგრამ ამის გამო არ შეეფერებოდა, რომ ღვინით თავშეუკავებლად გაძღომოდა, არამედ მხოლოდ იმდენად ეხმარა, რამდენიც ჯანმრთელობისთვის იყო საჭირო, და არა ფუფუნებისთვის.
„რომელთამე კაცთა ცოდვანი წინაწარ ცხად არიან და წინა უძღჳან საშჯელად, ხოლო რომელთამე უკუანა შეუდგან“ (). რადგან ხელდასხმებზე ლაპარაკობდა და ამბობდა: „ნუცა ეზიარები სხჳსა ცოდვათა“ (), მაშ რა, თუ არ ვიცი? — ამბობს. „რომელთამე კაცთა ცოდვანი წინაწარ ცხად არიან და წინა უძღჳან საშჯელად, ხოლო რომელთამე უკუანა შეუდგან“ (). ზოგიერთების ცოდვები, ამბობს, ცხადია, რადგან წინ უსწრებენ; ზოგიერთების კი არა, არამედ უკან მისდევენ. „ეგრევე საქმენი კეთილნი წინაწარ ცხად არიან; და სხუებრ თუ ვისმე აქუნდეს, დაფარვად ვერ ჴელ-ეწიფების.“ ().
„რაოდენნი-იგი არიან უღელსა ქუეშე მონებისასა, თჳსნი იგი უფალნი ყოვლისავე პატივისა ღირსად შეჰრაცხნედ, რაჲთა არა სახელი ღმრთისაჲ და მოძღურებაჲ ესე იგემოს“ (). ამბობს: „ყოვლისავე პატივისა ღირსად შეჰრაცხნედ“ (). რადგან ნუ იფიქრებ, რომ რაკი მორწმუნე ხარ, თავისუფალი ხარ; თავისუფლება სწორედ ის არის, რომ უფრო მეტად ემსახურო. რადგან ურწმუნო, თუ დაინახავს, რომ რწმენის გამო თავხედურად იქცევიან, ხშირად გმობს მოძღვრებას, თითქოს ამბოხს აჩენდეს; ხოლო როცა მორჩილებს დაინახავს, უფრო მეტად ირწმუნებს და უფრო მეტად დაუკვირდება ნათქვამს. რადგან, თუ ისინი არ დაემორჩილებიან, ღმერთიც და ქადაგებაც გმობის ქვეშ მოექცევა. მაშ რა, ამბობს, თუ ბატონები ურწმუნონი არიან? ასეთ შემთხვევაშიც საჭიროა დამორჩილება ღვთის სახელის გამო. რადგან ამბობს: „რომელთა მორწმუნენი ესხნენ უფალნი, ნუ შეურაცხ-ჰყოფედ, რამეთუ ძმანი არიან; არამედ უფროჲსად ჰმონებდედ, რამეთუ მორწმუნენი არიან და საყუარელნი და ქველის საქმესა შემწენი.“ ().
2.
თითქოს ამბობდა: თუ, ამბობს, ასეთი პატივის ღირსნი გახდით, რომ ბატონები ძმებად გყავდეთ, სწორედ ამის გამო უფრო მეტად გმართებთ მორჩილება. ამბობს: „წინა უძღჳან საშჯელად“ (); ესე იგი, ზოგი ბოროტი საქმე, ამბობს, აქ დაფარული რჩება, ზოგი კი არა; იქ კი ვერც ბოროტი და ვერც კეთილი ვერ დაიფარება. რას ნიშნავს „წინა უძღჳან საშჯელად“ ()? მაგალითად, როცა ვინმე ისეთ ცოდვებს სჩადის, რომლებიც უკვე მის მსჯავრს წარმოთქვამენ; როცა ვინმე გამოუსწორებელია; როცა ვინმეზე იმედოვნებენ, რომ გამოსწორდება, ის კი არაფერს ამგვარს აკეთებს. მაშ, რა არის ეს და რისთვის ითქვა? იმიტომ, რომ თუნდაც აქ ზოგნი დაიფარონ, იქ ვერ დაიფარებიან; იქ ყოველივე გაშიშვლებულია. ეს კი უდიდესი ნუგეშია მათთვის, ვინც სწორად მოქმედებს. შემდეგ, როცა თქვა: „რაჲთა-ესე დაიმარხო თჳნიერ ორგულებისა, ნურარას ჰყოფ თუალთ-ღებით“ (), ამის აუცილებელ განმარტებად დაურთო: „რაოდენნი-იგი არიან უღელსა ქუეშე მონებისასა, თჳსნი იგი უფალნი ყოვლისავე პატივისა ღირსად შეჰრაცხნედ“ (). და ამას რა კავშირი აქვს ეპისკოპოსთან, ამბობს? დიდი კავშირი აქვს: რათა შეაგონოს და ესენიც ასწავლოს.
კარგად განაწესებს აქაც მათ შესახებ. რადგან ყველგან ვხედავთ, რომ იგი უფრო მონებს უბრძანებს, ვიდრე ბატონებს, მორჩილების წესებს უჩვენებს და მათ დიდ ყურადღებას უთმობს. მათ, ერთი მხრივ, დიდი სიმშვიდით მორჩილებას შეაგონებს, ბატონებს კი მუქარის შეწყვეტას სთხოვს, როცა ამბობს: „შეუნდობდით რისხვასა“ (). და რატომ განაწესებს ამას? ურწმუნოთა შემთხვევაში, რა თქმა უნდა, ბუნებრივია, რადგან არ ჰქონდა მიზეზი, ელაპარაკა მათთვის, ვინც ყურადღებას არ აქცევს; მორწმუნეთა შემთხვევაში კი რისთვის? იმიტომ, რომ უფრო დიდი წვლილი ბატონებისაგან მიეწოდება მონებს, ვიდრე მსახურთაგან ბატონებს. რადგან სწორედ ისინი იხდიან ფულსაც და ზრუნავენ აუცილებელთა სიუხვეზე, სამოსზე და ყოველ სხვა საჭიროებაზე. ასე რომ, ბატონები მათთვის უფრო დიდ მსახურებას თავის თავზე იღებენ; სწორედ ამას მიანიშნა აქაც, როცა თქვა: „უფროჲსად ჰმონებდედ, რამეთუ მორწმუნენი არიან და საყუარელნი და ქველის საქმესა შემწენი“ (). ისინი თქვენი მოსვენებისთვის შრომობენ და იტანჯებიან; განა არ უნდა მიიღონ დიდი პატივი მსახურთაგან? თუ მონებს ასე უბრძანებდა, ამგვარი მორჩილება ჰქონოდათ, იფიქრეთ, ჩვენ როგორ უნდა ვიყოთ განწყობილნი მეუფის მიმართ, რომელმაც არარსებობიდან არსებობაში მოგვიყვანა, გვკვებავს და გვმოსავს. მაშ, სხვა მხრივ თუ არა, ჩვენი მსახურებივით მაინც ვემსახუროთ მას.
განა მთელი ცხოვრება ამისთვის არ დაუდგენიათ მათ, რომ მათი ბატონები ისვენებდნენ? განა ეს არ არის მათი საქმე და მათი ცხოვრება, ბატონთა საქმეებზე ზრუნვა? განა მთელი დღე ბატონის საქმეებზე არ ზრუნავენ, საკუთარზე კი ხშირად საღამოს მცირე ნაწილში? ჩვენ კი პირიქით: ჩვენს საქმეებზე მუდამ ვზრუნავთ, მეუფის საქმეებზე კი მცირე ნაწილსაც არა; და ეს მაშინ, როცა მას ჩვენი არაფერი სჭირდება, როგორც ბატონებს სჭირდებათ მონებისაგან, არამედ თვით ესეც კვლავ ჩვენს სარგებელში გადადის. იქ მსახურის მსახურება ბატონს არგებს; აქ კი მონის მსახურება მეუფეს არაფერს ჰმატებს, არამედ კვლავ თვითონ მსახურს არგებს. რადგან ამბობს: „კეთილთა ჩემთაგან არა გიჴმს“ (). მითხარი, რა სარგებელი აქვს ღმერთს, თუ მე მართალი ვიქნები? ან რა ზიანი, თუ უსამართლო ვიქნები? განა ის ბუნება უხრწნელი არ არის? განა უვნებელი არ არის? განა ყოველგვარ ვნებაზე მაღლა არ დგას?
მსახურებს საკუთარი არაფერი აქვთ, არამედ ყოველივე ბატონისაა, თუნდაც უთვალავჯერ მდიდარნი იყვნენ; ჩვენ კი ბევრი რამ საკუთარი გვაქვს და ყოველთა მეუფისაგან არა უბრალოდ, არამედ ესოდენი პატივით ვსარგებლობთ. რომელმა ბატონმა მისცა თავისი ძე მსახურისთვის? არავინ; პირიქით, ყველანი უფრო იმას აირჩევდნენ, რომ მსახურები მიეცათ შვილების ნაცვლად. აქ კი პირიქითაა: „ძესაცა თჳსსა არა ჰრიდა, არამედ ჩუენ ყოველთათჳს მისცა იგი“ (), მტრებისთვისაც, მის მოძულეთათვის. მსახურები, თუნდაც მძიმე რამ ებრძანოთ, მაშინაც არ წუხდებიან, განსაკუთრებით თუ კეთილგონიერები არიან; ჩვენ კი უთვალავ რამეზე ვდრტვინავთ.
ბატონი მსახურებს არაფერს ჰპირდება ისეთს, რასაც ღმერთი ჩვენ გვპირდება; მაშ, რას ჰპირდება? აქაურ თავისუფლებას, რომელიც ხშირად მონობაზე უფრო მძიმეა. რადგან ხშირად შიმშილი სწვევიათ, და ეს თავისუფლება მონობაზე უფრო მწარე გამხდარა; და სწორედ ეს არის უდიდესი ნიჭი. ღმერთთან კი არაფერია დროებითი, არაფერია ხრწნადი; მაშ, რა არის? გსურს იცოდე? მოისმინე. ამბობს: „არღარა გეტყჳ თქუენ მონად, რამეთუ მონამან არა იცინ, რასა იქმნ უფალი მისი. ხოლო თქუენ გარქუ მეგობრად“ ().
შევრცხვეთ, საყვარელნო, შევშინდეთ; თუნდაც ისე ვემსახუროთ მეუფეს, როგორც ჩვენ გვემსახურებიან მსახურები; უფრო სწორად, ვამჟღავნებთ კი ჩვენ ამ მსახურების უმცირეს ნაწილსაც? ისინი იძულების გამო სიბრძნეს იჩენენ, მხოლოდ საფარველი და საზრდო აქვთ; ჩვენ კი უთვალავი რამ გვაქვს, ზოგს ვფლობთ და ზოგსაც ვესავთ, და ნებივრობით შეურაცხვყოფთ კეთილისმყოფელს. თუ სხვა არაფრიდან, მათგან მაინც მივიღოთ სიბრძნის წესები. რადგან წერილმა იცის ადამიანების გაგზავნა არა მხოლოდ მსახურებთან, არამედ უგონო ქმნილებებთანაც, მაგალითად, როცა ფუტკრისა და ჭიანჭველების მიბაძვას უბრძანებს. მე კი მსახურთა მიბაძვასაც შეგაგონებთ: რამდენსაც ისინი ჩვენი შიშის გამო აკეთებენ, იმდენი მაინც ჩვენ ღვთის შიშის გამო გავაკეთოთ; რადგან ვერ გპოულობთ, რომ ამას აკეთებდეთ. ისინი ჩვენი შიშის გამო უთვალავჯერ შეურაცხყოფას ითმენენ და ყოველ ფილოსოფოსზე მეტად დგანან მდუმარედ; სამართლიანადაც შეურაცხყოფას ითმენენ და უსამართლოდაც, ისინი კი არ ეპასუხებიან, არამედ ევედრებიან, თუმცა ხშირად არაფერს აშავებენ. ისინი საჭიროებაზე მეტს არაფერს იღებენ და ხშირად ნაკლებსაც კმაყოფილებით ითმენენ; ჩალაზე მძინარენი, მხოლოდ პურით დანაყრებულნი და მთელ დანარჩენ ცხოვრებაშიც უბრალოებით მცხოვრებნი, არ ჩივიან და არ წუხდებიან ჩვენი შიშის გამო; როცა ფულს ანდობენ, ყველაფერს აბრუნებენ, ნუ მეტყვი მსახურთაგან ბოროტებზე, არამედ იმათზე, ვინც მეტისმეტად ბოროტი არ არის; თუ დავემუქრებით, მაშინვე იკუმშებიან. განა ეს სიბრძნე არ არის? ნუ იტყვი, რომ ეს იძულებით ხდება, რადგან შენზეც გეენიის იძულება დევს, და მაინც არ ფხიზლდები, არც ისეთ პატივს მიაგებ ღმერთს, როგორსაც მსახურთაგან იღებ; ყოველ მსახურს თავისი დადგენილი სადგომი აქვს, მახლობლისას არ გადადის და მეტის სურვილით არ აზიანებს. და კაცი დაინახავდა, რომ ეს ყველაფერი მსახურებში ბატონთა შიშის გამოა დაცული; იშვიათად ნახავ მსახურს, რომელიც სხვა მსახურისას იტაცებს ან აზიანებს.
თავისუფალ ადამიანებში კი ამის საწინააღმდეგო ხდება: ერთმანეთს ვკბენთ, ვჭამთ, მეუფისა არ გვეშინია, თანამონათა ქონებას ვიტაცებთ, ვიპარავთ, ვცემთ, მაშინ როცა ის გვხედავს; ამას მსახური არ გააკეთებდა, არამედ თუ სცემს, მაშინ, როცა ბატონი არ ხედავს, თუ შეურაცხყოფს, მაშინ, როცა არ ესმის; ჩვენ კი მაშინაც ვკადრულობთ, როცა ღმერთი ყველაფერს ხედავს და ისმენს. ბატონის შიში მათ თვალწინ მუდამ დგას; ჩვენ წინაშე კი იგი არასოდეს დგას. ამიტომ ყველაფერი თავდაყირა დადგა, ყველაფერი აირია და გაირყვნა; საკუთარი ცოდვები გონებაშიც არ მოგვდის, ჩვენი მსახურები კი როცა სცოდავენ, ყოველივეს ზედმიწევნით ვიძიებთ, უმცირესსაც კი. ამას ვამბობ არა იმის სურვილით, რომ მსახურები უდარდელნი გავხადო, არამედ იმისთვის, რომ ჩვენი უდარდელობა შემოვაბრუნო და მოდუნებული გავაღვიძო, რათა ასე მაინც ვემსახუროთ ღმერთს, როგორც ჩვენ გვემსახურებიან მსახურები, ასე ვემსახუროთ მას, ვინც შეგვქმნა, როგორც ჩვენ გვემსახურებიან ჩვენი თანაარსნი, რომელთაც ჩვენგან მსგავსი არაფერი აქვთ. ისინიც ბუნებით თავისუფალნი არიან; მათზეც ითქვა: „და მთავრობდეს თევზთა ზღჳსასა“ (). ეს მონობა ბუნებისაგან არ არის, არამედ მიზეზისა და გარემოებისაგან არის; და მაინც დიდ პატივს გვცემენ. ჩვენ კი მათ მთელი სიზუსტით ვაწვებით ჩვენთვის მსახურების გამო; ღმერთს კი უმცირეს ნაწილსაც არ მივაგებთ, და ეს მაშინ, როცა სარგებელი კვლავ ჩვენკენ ბრუნდება. რადგან რამდენად უფრო გულმოდგინედ ვემსახურებით ღმერთს, იმდენად მეტად ვარგებთ საკუთარ თავს და თავადვე მეტად ვიგებთ. ნუ მოვაკლებთ, მაშ, საკუთარ თავს ასეთ სარგებელს; რადგან ღმერთი თვითკმარი და არაფრისმთხოვნელია, საზღაური და მოგება კი კვლავ ჩვენკენ მოიქცევა. ამიტომ, თითქოს ღმერთს კი არა, საკუთარ თავს ვემსახურებოდეთ, ასე განვეწყოთ, გევედრებით, და შიშითა და ძრწოლით ვემსახუროთ მას, რათა აღთქმულ კეთილთ მივემთხვიოთ.
ჩვენი უფლის იესო ქრისტეს მადლითა და კაცთმოყვარეობით, რომლის თანა მამასა, სულიწმიდითურთ, დიდება, ძალა, პატივი, აწ და მარადის და უკუნითი უკუნისამდე. ამინ.