📋 სარჩევი
1. კაცის შექმნის განსაკუთრებულობა (2:7)
ვხედავ, რა დაუოკებელია თქვენი სურვილი, რა დიდია მოშურნეობა და რა დაძაბულია გონება, რა დიდი სიამოვნებითა და ყურადღებით უსმენთ სულიერ მოძღვრებას, და ამიტომ, თუმცა საკუთარ დიდ სიღარიბეს ვაცნობიერებ, მაინც ვცდილობ, მუდამ და ყოველდღე ეს ჩემი ღარიბი და მწირი ტრაპეზი შეგთავაზოთ, იმ რწმენით, რომ მოშურნეობით აღგზნებულნი, ნათქვამს სიამოვნებით მიიღებთ, როგორც ეს ხორციელ საზრდელთან ხდება — ყველამ იცის. როცა სტუმრებს კარგი მადა აქვთ, თუნდაც ტრაპეზი ღარიბი იყოს და მასპინძელი ნაკლებად შეძლებული, ისინი დიდი სიამოვნებით ჭამენ შეთავაზებულს; ხოლო თუ სტუმრებს სუსტი მადა აქვთ, თუნდაც ტრაპეზი ფუფუნებითა და მრავალფეროვანი კერძებით იყოს სავსე, ამისგან არავითარი სარგებელი არ იქნება, რადგან (სტუმრებს) მომზადებულის მიღება არ შეუძლიათ. აქ კი, რადგან თქვენ, ღვთის მადლით, სულიერი ტრაპეზის მიმართ მოშურნეობით ხართ აღვსილნი, ჩვენც დიდი გულმოდგინებით ვლაპარაკობთ, რადგან ვიცით, რომ ამ საღვთო მოძღვრებას ყურადღებიან მსმენელთ ვთავაზობთ. მიწათმოქმედიც, როცა ნოყიერ და ნაყოფიერ მინდორს იპოვის, ყოველგვარ მზრუნველობას იჩენს მისადმი — კვლებს ავლებს, გუთნით ხნავს, ეკალს სპობს, უხვად ყრის თესლს და, კეთილი იმედებით გამოკვებილი, ყოველდღე ელოდება დათესილის ზრდას; მიწის ნაყოფიერებას რომ ხედავს, მზად არის იმაზე გაცილებით მეტის მოსავლის ასაღებად, ვიდრე დათესა. ამგვარადვე ჩვენც, ვხედავთ რა, როგორ ყოველდღიურად მატულობს თქვენი მოშურნეობა, იზრდება სურვილი, ძლიერდება გულმოდგინება, თქვენზე კეთილ იმედებს ვამყარებთ და თავადაც, მეტი მოშურნეობითა და გულმოდგინებით, ვცდილობთ ყოველივე, რასაც ვაკეთებთ, თქვენს, საყვარელნო, აღსაშენებლად, ღვთის სადიდებლად, წმიდა ეკლესიის საქებრად იყოს. ამრიგად, თუ ინებებთ, გავიმეოროთ წინა საუბრიდან რაღაც, და შემდეგ თანმიმდევრულად განვიხილოთ დღევანდელი საკითხავი. რაზე ვმსჯელობდით უკანასკნელ ჯერზე, სად მივიყვანეთ სიტყვა და სად შევაჩერეთ — ამის შესახებ უნდა ვთქვათ. „და შექმნა უფალმან ღმერთმან კაცი მტუერისა მიმღებელმა ქვეყანისაგან, და შთაბერა პირსა მისსა სული სიცოცხლისაჲ და იქმნა კაცი იგი სულად ცხოველად" (), — ამბობს (მოსე). რაც მაშინ ვთქვი, ახლაც გავიმეორებ და მუდამ ვიტყვი — სახელდობრ იმას, რომ ყოველთა საერთო მეუფის სიყვარული ჩვენი მოდგმის მიმართ დიდია და გამოუთქმელი. მართლაც, ჩვენი ცხონებისათვის მან დიდი მოწყალება გამოიჩინა, დიდი პატივით ღირსყო ეს არსება, ესე იგი ადამიანი; და სიტყვითაც და საქმითაც დაამტკიცა, რომ მის შესახებ უფრო მეტად ზრუნავს, ვიდრე მთელ ხილულ ქმნილებაზე. არაფერი გვიშლის ხელს, რომ დღესაც თქვენს წინაშე, საყვარელნო, იმავე საკითხს განვიხილოთ. როგორც სურნელოვანი ნივთიერებები, რაც უფრო მეტად ვხეხავთ ხელის თითებით, მით უფრო ძლიერ სურნელს გამოსცემენ, ისევე წერილიც: რაც უფრო ღრმად ჩავწვდებით, მით უფრო მეტ საუნჯეს ვაღმოაჩენთ და მისგან დიდი და გამოუთქმელი სიმდიდრის შეძენას შევძლებთ. „და შექმნა, — ნათქვამია, — უფალმან ღმერთმან კაცი მტუერისა მიმღებელმა ქვეყანისაგან". განსხვავება თვით სიტყვის დასაწყისიდანვე შეამჩნიე. ნეტარმა მოსემ, როცა გვიჩვენა, როგორ შეიქმნა ყველა სხვა ქმნილება, თქვა: „თქუა ღმერთმან: იქმენინ ნათელი, და იქმნა ნათელი; იქმენინ სამყარო"; და: „შეკერბინ წყალი"; და: „იქმენინ მნათობნი; აღმოამორჩენ ქუეყანამან მწუანვილი თივისაჲ"; და: „გამოიღედ წყალთა ქუეწარმავალები სამშჳნველთა ცხოველთაჲ"; და: „გამოიღედ ქუეყანამან სამშჳნველი ცხოველი". ხედავ, როგორ ყველაფერი სიტყვით შეიქმნა? ახლა კი ვნახოთ, რას ამბობს ადამიანის შექმნაზე: „და შექმნა უფალმან ღმერთმან კაცი". შეხედე, როგორ ამ შემწყნარებლობით, ჩვენი სისუსტისთვის მორგებული გამოთქმებით, შექმნის წესიც აჩვენა და განსაკუთრებულობაც, ესე იგი ის, რომ ადამიანურად რომ ვთქვათ, ღვთის ხელებით არის თითქოს გამოსახული, რაზეც სხვა წინასწარმეტყველიც ამბობს: „ჴელთა შენთა შემქმნეს მე და დამბადეს მე" (). ხომ, მითხარი, თუ ღმერთს უბრალოდ ებრძანებინა, რომ ადამიანი მიწიდან გამოჩენილიყო, განა ეს ბრძანება არ აღსრულდებოდა? მაგრამ იმისათვის, რომ თვით შექმნის წესით მუდმივი დარიგება მოგვეცა — საკუთარ თავზე ზომაზე მეტი არ ვიფიქროთ — (მოსე) ყოველივეს ასეთი გულმოდგინებით გადმოგვცემს და ამბობს: „შექმნა უფალმან ღმერთმან კაცი, მიწისაგან მტუერი მიწისა".
2. სულის ბუნება და მწვალებელთა უარყოფა
თვით ამაშიც შეამჩნიე (ადამიანისთვის) აღმოჩენილი პატივი. ღმერთი არა უბრალოდ მიწას იღებს, არამედ „მტუერს", მიწის ყველაზე წვრილ, ასე ვთქვათ, ნაწილს, და ამ „მტუერს მიწისაგან" თავისი ბრძანებით სხეულად გარდაქმნის. როგორც თვით მიწის არსება არარსებულიდან წარმოშვა, ისე ახლაც, როცა ინება, „მტუერი მიწისაგან" სხეულად გარდაქმნა. აქ შესაფერისია ნეტარი დავითის სიტყვებით შევძახოთ: „ვინმე იტყოდის ძლიერებათა უფლისათა, სასმენელ-ყუნეს ყოველნი ქებულებანი მისნი?" (), — რადგან მტვერისგან ასეთი არსება წარმოშვა, ასეთ პატივში აღამაღლა და ასეთი ქველმოქმედებანი თავიდანვე აღმოუჩინა, ყოველივეში თავის კაცთმოყვარეობას რომ გამოავლენდა. „და შთაბერა, — ამბობს, — პირსა მისსა სული სიცოცხლისაჲ; და იქმნა კაცი სულად ცხოველად". აქ ზოგიერთი უგუნური, საკუთარ ზრახვებს მიყოლილი, რომელთაც არაფერზე ღვთისთვის შესაფერისად არ ეფიქრებათ, წერილის გამოთქმათა შემწყნარებლობას არ აქცევენ ყურადღებას და ბედავდნენ თქმას, რომ სული ღვთის არსებისგან წარმოშვა. ვაი, მძვინვარებავ! ვაი, უგუნურებავ! რა ბევრი წარწყმედის გზა გაუხსნა ეშმაკმა მათ, ვისაც მისი მსახურება ინდომეს! ამის გასაგებად დააკვირდი, რა საპირისპირო გზებით მიდიან ეს ადამიანები. ზოგიერთი, გამოთქმას „შთაბერა" რომ მიეჭიდა, ამბობს, რომ სული ღვთის არსებისგან წარმოიშვა; სხვები კი, პირიქით, ამტკიცებენ, რომ სული ყველაზე მდაბალ უტყვ ცხოველთა არსებადაც კი გადაიქცევა. რა შეიძლება იყოს ასეთ უგუნურებაზე უარესი? რადგან მათი გონება დაბნელებულია და წერილის ჭეშმარიტი აზრი ვერ შეიცნეს, ისინი, თითქოს სულიერი მხედველობა დაკარგეს, ურთიერთსაპირისპირო უფსკრულებისკენ მიექანებიან: ზოგი სულს იმაზე მაღლა აღამაღლებს, ვიდრე ის იმსახურებს, ხოლო სხვები ჯეროვანზე დაბლა დასცემენ. თუ იმის გამო, რომ წერილი ამბობს: „შთაბერა პირსა მისსა", ღმერთს ბაგეებსაც მიაწერენ, ასეთ შემთხვევაში ხელებიც უნდა მიაკუთვნონ, რადგან ნათქვამია: „შექმნა კაცი". მაგრამ, რათა ჩვენ, მათი ცარიელი ლაყბობის გამოაშკარავების სურვილით, თვითონვე შეუფერებლის თქმა არ გვიხდებოდეს, დავტოვოთ მათი უგუნური და უკიდურესად ურიგო მოძღვრება და მივყვეთ საღვთო წერილის მითითებას, რომელიც თავად თავის თავს განმარტავს, ოღონდ გამოთქმათა სიუხეშეს მნიშვნელობას ნუ მივანიჭებთ, არამედ ამ სიტყვათა სიუხეშის მიზეზად ჩვენი სისუსტე მივიჩნიოთ. სხვაგვარად, ესე იგი ასეთი შემწყნარებლობის გარეშე, ადამიანურ ყურს შეუძლებელი იქნებოდა მათი მიღება. ამრიგად, ჩვენს სისუსტეზეც ვიფიქროთ და იმაზეც, რომ (წერილის) სიტყვები ღმერთს ეხება, და ეს სიტყვები ისე მივიღოთ, როგორც ღმერთის შესახებ ლაპარაკი შეეფერება: ღვთაებას არ მივაწეროთ ხორციელი სახე და სხეულის ნაწილთა ერთობლიობა, არამედ ყოველივეზე ღვთისთვის შესაფერისად ვიფიქროთ. ღვთაება უბრალოა, მარტივი, გარეგნული სახე არ აქვს; ამიტომ, თუ ჩვენს მსგავსად ვიმსჯელებთ და ღმერთს სხეულის ნაწილთა ერთობლიობას მივაწერთ, შეუმჩნევლად ელინურ უღმრთოებაში ჩავვარდებით. ამრიგად, როცა გესმის, რომ წერილი ამბობს: „შექმნა ღმერთმან კაცი", ეს სიტყვები იმ აზრით გაიგე, როგორც გამოთქმა „იქმენინ"; ისევე, როცა გესმის, რომ ღმერთმა „შთაბერა პირსა მისსა სული სიცოცხლისაჲ", იგულისხმე, რომ მან, როგორც უსხეულო ძალები წარმოშვა, ისე კეთილინება, რომ მტვერისგან შექმნილ სხეულსაც გონიერი სული ჰქონოდა, რომელიც სხეულის ნაწილებით ისარგებლებდა. ეს სხეული, უფლის ბრძანებით შექმნილი, იყო როგორც იარაღი, რომელსაც მოძრაობის მიმცემი სჭირდება, ან — უკეთ რომ ვთქვათ — როგორც ლირა, რომელიც ელოდება იმას, ვინც თავისი ხელოვნებითა და გონებით, სხეულის ნაწილთა მეშვეობით, როგორც სიმებით, უფლის შესაფერის გალობას აღავლენდა. „შთაბერა, — ამბობს, — პირსა მისსა სული სიცოცხლისაჲ. და იქმნა კაცი სულად ცხოველად". რას ნიშნავს: „შთაბერა სული სიცოცხლისაჲ"? იმას, რომ მან ინება და ბრძანა, რომ ამ შექმნილ სხეულს სიცოცხლის ძალა ჰქონოდა, რომელიც ამ არსებაში „იქმნა სულად ცხოველად", ესე იგი მოქმედად და შემძლედ, რომ სხეულის ნაწილთა მოძრაობის მეშვეობით თავისი ოსტატობა გამოეჩინა.
3. სულისა და სხეულის შექმნის წესრიგი (2:8)
ამაშიც შეამჩნიე განსხვავება ამ საოცარი გონიერი არსების შექმნასა და უტყვთა შექმნას შორის. მათ შესახებ ღმერთი ამბობს: „გამოიღედ წყალთა ქუეწარმავალები სამშჳნველთა ცხოველთაჲ" — და მაშინვე წყლებისგან სულდგმული ცხოველები წარმოიშვნენ. მიწის შესახებაც ისევ ასევე: „გამოიღედ ქუეყანამან სამშჳნველი ცხოველი". ადამიანთან კი ასე არ იყო, არამედ ჯერ სხეული შეიქმნა მტვერისგან, შემდეგ კი მას სიცოცხლის ძალა მიენიჭა, რომელიც სულის არსებას შეადგენს. ამიტომ უტყვთა შესახებაც მოსემ თქვა, რომ „სული ყოვლისა ჴორციელისაჲ სისხლი თჳსი არს" (). ხოლო ადამიანში არის უსხეულო და უკვდავი არსება, რომელსაც დიდი უპირატესობა აქვს სხეულზე, სწორედ ისეთი, როგორიც შეეფერება უსხეულოს უპირატესობას სხეულთან მიმართებაში. მაგრამ იქნებ ვინმე იტყვის: რატომ, თუ სული სხეულზე უმაღლესია, დაბალი იქმნება ჯერ, ხოლო შემდეგ — უმაღლესი და უმნიშვნელოვანესი? განა ვერ ხედავ, საყვარელო, რომ (სხვა) ქმნილებებთანაც ასევე მოხდა? ცა და მიწა, მზე და მთვარე, და ყოველივე სხვა, ასევე უტყვი ცხოველებიც უკვე შექმნილი იყვნენ, და ყველა მათ შემდეგ — ადამიანი, რომელსაც ყველა ამ ქმნილებაზე ბატონობა უნდა ეწარმოებინა. ამგვარადვე თვით ადამიანის შექმნისასაც ჯერ სხეული ჩნდება, შემდეგ კი უფრო ძვირფასი — სული. როგორც უტყვი ცხოველები, ადამიანის სარგებლობისა და სამსახურისთვის განკუთვნილნი, მანამდე იქმნებიან, რათა მას, ვისაც მათი გამოყენება უნდოდა, უკვე მზა სამსახური ჰქონოდა, ისე სხეულიც სულზე ადრე შეიქმნა, რათა, როცა ღვთის გამოუთქმელი სიბრძნით სული შეიქმნებოდა, სხეულის მოძრაობით თავისი მოქმედების ჩვენება შესძლებოდა. „და დაასხა, — ამბობს, — ღმერთმან სამოთხე ედემისა აღმოსავალით და დადვა მუნ კაცი იგი, რომელ შექმნა" (), — უკვე აჩვენა რა თავისი კაცთმოყვარეობა და არსებობა მიანიჭა მას, ვისთვისაც მთელი ხილული ქმნილება შექმნა. ყოველთა უფალი მაშინვე იწყებს მისი ქველმოქმედებებით აღვსებას. „და დაასხა ღმერთმან, — ამბობს, — სამოთხე ედემისა აღმოსავალით". აქაც, საყვარელო, შეხედე, რომ, თუ (წერილის) სიტყვებს ღვთისთვის შესაფერისად არ გავიგებთ, აუცილებლად ღრმა უფსკრულში ჩავვარდებით. რას იტყოდნენ ამ გამონათქვამის შესახებ ისინი, ვინც ღვთის შესახებ ნათქვამს ადამიანურად ბედავენ გაგებას? „და დაასხა, — ამბობს, — ღმერთმან სამოთხე". მაშ, მითხარი, ნუთუ ბარი და მიწათმოქმედება, და სხვა საქმეც დაჭირდა სამოთხის მოსაწყობად? ნუ იყოფინ! აქაც სიტყვა „დაასხა" ისე უნდა გავიგოთ, რომ (ღმერთმა) ბრძანა, რომ მიწაზე სამოთხე ყოფილიყო, რათა მასში შექმნილი ადამიანი ეცხოვრა. რომ ნამდვილად ადამიანისთვის შექმნა ღმერთმა სამოთხე, ამის შესახებ ისმინე, რას ამბობს თვით წერილი: „და დაასხა ღმერთმან სამოთხე ედემისა აღმოსავალით და დადვა მუნ კაცი იგი, რომელ შექმნა". ამიტომ ნეტარმა მოსემ ამ ადგილის სახელიც ჩაწერა, რათა ცარიელი ლაყბობის მოყვარეებს არ შეძლებოდათ მარტივი მსმენელების მოტყუება და ლაპარაკი, რომ სამოთხე მიწაზე კი არა, ცაზე იყო, და მსგავსი ზღაპრული მითების ბოდვა. თუ უკვე საღვთო წერილის ასეთი სიზუსტის პირობებშიც, ზოგიერთნი მათგან, ვინც საკუთარი მჭევრმეტყველებითა და საერო სიბრძნით ზვიადობენ, არ ერიდებოდნენ წერილის საწინააღმდეგოდ ელაპარაკათ, რომ სამოთხე მიწაზე არ არისო, და, მრავალ სხვა რამეს შემოჰქონდათ რა, დაწერილისგან განსხვავებულად ბრძნობდნენ და მიწის შესახებ ნათქვამს ცაზე გადაიტანდნენ, — მაშინ სად მივიდოდნენ, რომ ნეტარ მოსეს, სულიწმინდით წარმართულს, სიტყვებში ასეთი მოწყალება არ გამოეყენებინა, თუმცა საღვთო წერილი, როცა რაიმე ასეთის სწავლებას ინებებს, თავად თავის თავს განმარტავს და მსმენელს შეცდომის საშუალებას არ აძლევს. მაგრამ, რადგან მრავალნი შეთავაზებულს არა სარგებლის მისაღებად უსმენენ საღვთო წერილისგან, არამედ სიამოვნებისთვის, ამიტომ ისინი არა იქითკენ მიისწრაფვიან, ვინც სარგებელს მოუტანს, არამედ იქითკენ, ვინც მოეწონებათ. ამიტომ გევედრებით, ყური დავიხშოთ ყველა ასეთი (ცრუმოძღვრის) მიმართ და საღვთო წერილის წესს მივყვეთ. და, როცა გაიგონებ, საყვარელო, რომ „დაასხა ღმერთმან სამოთხე ედემისა აღმოსავალით", სიტყვა „დაასხა" ღვთის შესახებ ღვთისთვის შესაფერისად გაიგე, ესე იგი, რომ ბრძანა; ხოლო რაც შეეხება შემდგომ სიტყვებს, გწამდეს, რომ სამოთხე ნამდვილად შეიქმნა და სწორედ იმ ადგილას, სადაც წერილმა მიუთითა. საღვთო წერილში ჩადებულის არდაჯერება, არამედ საკუთარი გონებისგან სხვა რაღაცის შემოტანა, ვფიქრობ, დიდ საფრთხეს უქმნის მათ, ვინც ამის გაკეთებას ბედავს. „და დადვა მუნ კაცი იგი, რომელი შექმნა".
4. სამოთხე და სათნოებისკენ შეგონება (2:9)
შეხედე, რა პატივს აღმოუჩენს ღმერთი ადამიანს მაშინვე! სამოთხის გარეთ რომ შექმნა, მაშინვე შეიყვანა, რათა თავად საქმით ეგრძნო ღვთის ქველმოქმედება; რათა საქმით ენახა, რა პატივს აღმოუჩენდა, სამოთხეში შეიყვანა: „და დადვა მუნ კაცი იგი, რომელი შექმნა". სიტყვა „დადვა" კვლავ ისე უნდა გავიგოთ, თითქოს ნათქვამი იყოს: უბრძანა ადამიანს, იქ ეცხოვრა, რათა სამოთხის ხილვაც და მასში ყოფნაც დიდ სიხარულს ანიჭებდა და მადლიერების გრძნობას აღძრავდა, როცა ფიქრობდა, რა დიდი ქველმოქმედებაც ეღირსა, თუმცა თავად ჯერ არაფერი ჰქონდა გაკეთებული. ნუ გაგიკვირდება სიტყვა „დადვა", რადგან წერილს ჩვეულება აქვს, ჩვენთვის და ჩვენი სარგებლისთვის, ადამიანურ გამოთქმებს ხმარობდეს. რომ ამაში დარწმუნდე, შეხედე, როგორ ვარსკვლავთა შექმნის შესახებაც იმავე გამოთქმას იყენებს: „და დასხნა იგინი ღმერთმან სამყაროსა ცისასა" (), — არა იმისთვის, რომ გვეფიქრა, თითქოს ისინი ცაზე ჩამაგრებულნი არიან (ხომ თითოეული მათგანი თავის სვლას ასრულებს, ადგილიდან ადგილზე გადაადგილდება), არამედ იმის საჩვენებლად, რომ ღმერთმა ბრძანა, რომ ისინი ცაზე იყვნენ, ისევე როგორც ადამიანი — სამოთხეში ეცხოვრა. „და აღმო-ვე-აცენა ღმერთმან მერმე ქვეყანით ყოველი ხე შუენიერი ხილვად და კეთილი საჭმელად და ხე ცხოვრებისა შორის სამოთხესა და ხე იგი ცნობად კეთილისა და ბოროტისა" (). აი, კიდევ ერთი ქველმოქმედება, რომლითაც ღმერთმა შექმნილი პატივით მოსა. ინება რა, რომ ადამიანი სამოთხეში ეცხოვრა, ღმერთმა ბრძანა, მიწიდან მრავალფეროვანი ხეები აღმოცენებულიყო, რომლებიც მისი ხილვით გაახარებდნენ და საჭმელადაც გამოადგებოდნენ. „ყოველი ხე შუენიერი ხილვად", ესე იგი გარეგნობით, „და კეთილი საჭმელად", ესე იგი ისეთნი, რომ თვალს ახარებდნენ და გემოს ატკბობდნენ, და თავიანთი სიმრავლითა და სიუხვით დიდ სიამოვნებას ანიჭებდნენ მას, ვინც ისარგებლებდა მათით. ერთი სიტყვით: ღმერთმა „ყოველი ხე" აღმოაცენა, რაც კი შეგიძლია წარმოიდგინო. ხედავ, რა უზრუნველი საცხოვრებელი! ხედავ, რა საოცარი ცხოვრება! ადამიანი მიწაზე ეცხოვრა, როგორც რომელიმე ანგელოზი — სხეულში იყო, მაგრამ ხორციელი საჭიროებები არ ჰქონდა; როგორც მეფე, ძოწეულითა და გვირგვინით შემკობილი და პორფირით შემოსილი, თავისუფლად სტკბებოდა სამოთხის საცხოვრებელით, ყოველივეს სიუხვეში. „და ხე ცხოვრებისაჲ, — ამბობს, — შორის სამოთხესა მას, და ხე ცნობადისაჲ კეთილისა და ბოროტისა". გვიჩვენა რა, რომ მიწამ, უფლის ბრძანებით, ყოველი ხე აღმოაცენა — „შუენიერი ხილვად" და „კეთილი საჭმელად" — (წერილი) შემდეგ ამბობს: „და ხე ცხოვრებისა შორის სამოთხესა და ხე იგი ცნობად კეთილისა და ბოროტისა". კაცთმოყვარე უფალი, როგორც შემოქმედი, წინასწარ ხედავდა, რა ზიანი შეიძლებოდა დროთა მიმდინარეობისას დიდი თავისუფლებისგან მომხდარიყო, და აღმოაცენა „ხე ცხოვრებისა შორის სამოთხესა და ხე იგი ცნობად კეთილისა და ბოროტისა", რომლისგანაც (ხისგან) ცოტა ხნის შემდეგ ადამიანს თავის შეკავებას უბრძანებს, რათა იცოდეს (ადამიანმა), რომ ყოველივეთი ღვთის მადლითა და კაცთმოყვარეობით სტკბება და, რომ არის უფალი და შემოქმედი, როგორც მისი ბუნებისა, ისე მთელი ხილული ქმნილებისა. ამიტომ (მოსემ) აქ ეს ხე ახსენა და შემდეგ გვითხრობს მდინარეთა სახელებისა და მათი, ასე ვთქვათ, განშტოების შესახებ, და იმის შესახებ, რომ მდინარისგან, რომელიც სამოთხეს რწყავდა, გამოყოფილნი სხვანი, ოთხი დასაწყისი რომ ქმნიდნენ, ამგვარად მიწის ქვეყნებს საზღვრავდნენ. შესაძლოა, საკუთარი სიბრძნიდან მოუბარნი აქაც არ აღიარებენ, რომ მდინარეები — ნამდვილად მდინარეებია და წყლები — მართლაც წყლებია, არამედ მათ, ვინც მათი მოსმენის გადაწყვეტილებას იღებს, ჩაჰაგონებენ, რომ (მდინარეებისა და წყლების სახელით) სხვა რამ წარმოიდგინონ. მაგრამ ჩვენ, გევედრებით, ნუ დავუჯერებთ ამ ადამიანებს, დავიხშოთ მათთვის ყური და ვირწმუნოთ საღვთო წერილი, და მასში ნათქვამს რომ მივყვებით, ვცდილობდეთ სულებში მართალი დოგმატები შევინახოთ და ამავე დროს სწორი ცხოვრებაც ვწარმართოთ, რათა ცხოვრებამ დოგმატებს დაემოწმოს და დოგმატებმა ცხოვრებას სიმტკიცე შესძინონ. როგორც იმ შემთხვევაში, თუ მართალი დოგმატების მქონენი დაუდევრად ვიცხოვრებთ, სარგებელი არ იქნება; ისე იმ შემთხვევაშიც, თუ კარგად ვცხოვრობთ, მაგრამ მართალ დოგმატებს ვუგულებელვყოფთ, ვერაფერს შევიძენთ ჩვენი ცხონებისათვის. თუ გვინდა, რომ გეჰენისგანაც განვთავისუფლდეთ და სასუფეველიც მივიღოთ, ორივეთი უნდა შევიმკოთ — დოგმატთა სისწორითაც და ცხოვრების სიმკაცრითაც. მართლაც, რა სარგებელია, მითხარი, თუ ხე მაღლაც ავიდა და ფოთლებითაც დაიფარა, მაგრამ ნაყოფს არ მოისხამს? ისე ქრისტიანსაც არავითარ სარგებელს არ მოუტანს მართალი დოგმატები, თუ ის თავის ცხოვრებას უგულებელყოფს. ამიტომ ქრისტემ ასეთი ადამიანები ანატრა: „რომელმან ყოს და ასწავოს" (). საქმით სწავლება გაცილებით უფრო დამაჯერებელი და სარწმუნოა, ვიდრე სიტყვით. ასეთ (ადამიანს) შეუძლია, მდუმარედაც და უხილავადაც ასწავლოს: ზოგს — იმით, რომ მას უყურებენ, ზოგს — იმით, რომ მის შესახებ ესმით; და დიდი კეთილგანწყობა ექნება ღვთისგან იმისთვის, რომ უფალს ადიდებს არა მხოლოდ თავად, არამედ მასზე მხილველთა მეშვეობითაც. ასეთი (ადამიანი) ათასი ენითა და მრავალი პირით აღავლენს მადლიერებასა და გალობას ყოვლისა ღმერთისადმი, რადგან არა მხოლოდ მისი ახლობელნი და ცხოვრების მოწმენი გაუკვირდებათ მას და მის უფალს, არამედ პირადად არმცნობნიც, რომლებმაც სხვებისგან ესმათ მის შესახებ და შორს ცხოვრობენ, არა მხოლოდ მეგობრები, არამედ მტრებიც პატივს მიაგებენ მის მაღალ სათნოებას. სათნოების ძალა იმაშია, რომ ის მტრებსაც კი უხშობს პირს და ენას ალაგმავს. და როგორც სუსტთვალებიანი ადამიანები მზის სხივებისკენ ვერ იმზერენ, ისე მანკიერებას არასოდეს შეუძლია სათნოებას შეხედოს, არამედ განერიდება, გაიქცევა და ძლეულად აღიარებს თავს. ყოველივე ამის მცოდნენი, მივყვეთ სათნოებას, სწორად მოვაწყოთ ჩვენი ცხოვრება და ცოდვებისგან თავი შევიკავოთ — სიტყვითაც და საქმითაც, თუნდაც ისინი წვრილმანებად და უმნიშვნელოდ მოგვეჩვენებოდნენ. თუ წვრილმან ცოდვებისგან თავს შევიკავებთ, დიდებში არასოდეს ჩავვარდებით; ხოლო დროთა მიმდინარეობისას, ზეგარდმო შეწევნით, მაღალ სათნოებასაც მივაღწევთ, მომავალ სასჯელსაც ავცდებით და საუკუნო სიკეთეებს მივიღებთ — ჩვენი უფლის იესო ქრისტეს მადლითა და კაცთმოყვარეობით, რომლის თანა მამასა, სულიწმიდითურთ, დიდება, ძალა, პატივი, აწ და მარადის და უკუნითი უკუნისამდე. ამინ.