📋 სარჩევი
1. ნოეს სათნოება და ღვთის სულგრძელობა
ხედავდით უკვე ნათქვამიდან, რა დიდია კაცთმოყვარეობა და რა ზღვარგადასულია ღვთის სულგრძელობა? ხედავდით, როგორ გაძლიერდა მაშინდელ (ნოეს თანამედროვე) ადამიანთა უღმრთოება? შეიტყვეთ, როგორი იყო მართლის სათნოება ასეთ უღმრთოთა სიმრავლეს შორის და როგორ არაფერმა ავნო მას — არც ამ ადამიანთა ერთსულოვნება, უღმრთოებისკენ მიდრეკილი, არც ის, რომ მათ შორის მარტო დარჩა და საპირისპირო გზით მიდიოდა? მან, ვითარცა შესანიშნავმა მესაჭემ, გონების სადავეს დიდი ფხიზლობით რომ ამართავდა, თავის ნავს არ აცალა უღმრთოების ტალღათა შემოტევისგან დაეღუპა, არამედ ქარიშხალს ზემოთ ამაღლებულმა და ტალღებით მოცულმა, თითქოს ნავსადგურში იყო და სათნოების სადავეს ასე მართავდა, თავი იხსნა წარღვნისაგან, რომელსაც მსოფლიოს ყოველი ადამიანი უნდა დაეტანა. ასეთია სათნოება: ის უკვდავია და უძლეველი, ამჟამინდელი ცხოვრების ცვალებადობას არ ემორჩილება, არამედ უღმრთოების ბადეთა ზემოთ აწეული, ყოველივე ადამიანურს თითქოს რაღაც მაღალი კოშკიდან ჰყურებს და არაფერს გრძნობს იმისგან, რაც სხვებისთვის მძიმეა. პირიქით, როგორც მაღალ კლდეზე მდგომი ტალღებს ეცინება, როცა ხედავს, რომ ისინი ხმაურით კლდეს ეხლიან და მაშინვე ქაფად იქცევიან, — ასევე სათნოებაში მოღვაწე, უსაფრთხო ადგილას მყოფი, საამსოფლო ღელვისგან არანაირ უსიამოვნებას არ განიცდის, არამედ მშვიდად ცხოვრობს, საკუთარ გულისზრახვათა სიმშვიდით ტკბება და ფიქრობს იმაზე, რომ ამჟამინდელი ცხოვრების საქმეები, ასე სწრაფად და ჩქარა რომ მიდის, არაფრით განსხვავდება მდინარის დინებისგან. როგორც ზღვის ტალღები ხან გამოუთქმელ სიმაღლეზე ადის, ხან კი მოულოდნელად ეცემა, ზუსტად ასევე ვხედავთ, რომ ადამიანები, რომლებიც სათნოებას უგულებელყოფენ და მანკიერებას მისცემიან, ხან ამაღლდებიან, წარბებს მაღლა სწევენ და ამჟამინდელი ცხოვრების საქმეებში წარმატებულნი არიან, ხან კი მოულოდნელად დამცირდებიან და უკიდურეს სიღატაკეს მიეცემიან. მათზე მიუთითებდა და ნეტარი წინასწარმეტყველი დავითი ამბობდა: „ნუ გეშინინ, რაჟამს განმდიდრდეს კაცი და რაჟამს განმრავლდეს პატივი სახლისა მისისა; რამეთუ არა სიკუდილსა მისსა წარიღოს მან ყოველი" (ფსალმ 48:17–18). და კარგად თქვა: „ნუ გეშინინ". ნუ შეგაშფოთებს, ამბობს, მისი სიმდიდრის სიუხვე და დიდების ბრწყინვალება. ცოტა ხანში მიწაზე მდებარეს, უძრავს, მკვდარ გვამს, მატლთა საჭმელად ქცეულს, ყოველივე ამისგან (სიმდიდრისა და დიდებისგან) მოკლებულს და ვერაფრის თან წაღებისუნაროს დაინახავ, არამედ ყოველივე აქ დატოვებულს. ნუ შეშფოთდები აწინდელზე მზერით და ნუ ნეტარს უწოდებ მას, ვისაც მალე ყოველივე ამის დაკარგვა მოუწევს. ასეთია ამჟამინდელი ბედნიერება და ასეთია სიმდიდრის თვისება: ის აქედან წარმავალთ არ ახლავს თან; მთელ თავიანთ სიმდიდრეს აქ დატოვებენ, შიშვლები და უქონელები მიდიან, თან მხოლოდ უღმრთოებას და სიმდიდრის გამო დაგროვილ ცოდვათა ტვირთს წაიღებენ. ხოლო სათნოების საქმეში არაფერი ასეთი არ არის: ის აქაც ჩვენს ბოროტმოსურნეთაზე ზემოთ გვაყენებს და უძლეველს გვხდის, განუწყვეტელ სიხარულს მოგვმადლებს და ცხოვრებისეულ საქმეთა ცვალებადობის შეგრძნების საშუალებას არ გვაძლევს; ახლავს თან აქედან წასვლისასაც, და განსაკუთრებით მაშინ, როცა მის შეწევნას ვსაჭიროებთ, — იმ საშინელ დღეს დიდ შემწეობას გვიწვდის, მოსამართლეს ჩვენდამი შეწყალებისკენ აქცევს და, როგორც აქ, უბედურების ჟამს, უბედურების ზემოთ ამაღლებს, ისე მომავალში (საუკუნეში) მათ, ვისაც ფლობენ, საუკუნო ტანჯვისგან იხსნის. ამაზე მეტი: ის გამოუთქმელ სიკეთეთა ტკბობასაც მოგვმადლებს. და, რათა დარწმუნდეთ, რომ ეს მართლაც ასეა, და რომ ამას უბრალოდ და ამაოდ არ ვამბობთ თქვენს მოტყუებად, ვეცდები ეს, საყვარელნო, დღევანდელი საუბრის საგნით დაგიმტკიცოთ. აჰა, შეხედე, როგორ ეს საკვირველი (ნოეს ვგულისხმობ), მაშინ, როცა მთელმა კაცთა მოდგმამ კაცთმოყვარე უფლის რისხვა იმსახურა, თავისი სათნოებით შეძლო როგორც ღვთის რისხვას გაექცეს, ისე მისი დიდი კეთილგანწყობა დაემსახურებინა. მაგრამ, თუ ისურვებთ, ჯერ ამჟამინდელი ცხოვრების მოვლენებზე ვისაუბროთ, — რადგან ზოგიერთები, შეიძლება, მომავალსა და უხილავს არ სჯერათ. მაშ, აქაურ მოვლენებს შევხედოთ: რა ბედი ეწია უღმრთოებას მიცემულთ და რისი ღირსი გახდა სათნოების შეყვარებული. რადგან სახიერმა ღმერთმა კაცთა მოდგმის დასჯა გადაწყვიტა გაძლიერებული უღმრთოების გამო საყოველთაო დაღუპვით, და თქვა: „აღვხოცო კაცი, რომელი შევქმენ, პირისაგან ქვეყანისა", და თავისი რისხვის ძალის საჩვენებლად ეს განაჩენი არა მხოლოდ კაცთა მოდგმას, არამედ ყველა საქონელს, ქვეწარმავალსა და ფრინველს გამოუტანა (რადგან, როცა წარღვნაში ადამიანები უნდა დაღუპულიყვნენ, რომელთათვისაც ეს ქმნილებანი იყო შექმნილი, ბუნებრივი იყო მათაც ადამიანებთან ერთად სასჯელი ეზიარებინათ); რადგან, ვამბობ, განაჩენი შეუზღუდავი იყო და არავის არ გამოარჩევდა, — რათა შენ იცოდე, რომ ღმერთი პირის მხედველი არ არის და, რომ ჩვენს გულებში ჩამხედველი ის არავის უგულებელყოფს, არამედ, თუ ჩვენგან თუნდაც მცირე საბაბს იპოვის, თავის გამოუთქმელ კაცთმოყვარეობას გამოავლენს და, რათა არ გვეფიქრა, რომ კაცთა მოდგმის სრული მოსპობა იქნება, არამედ გვცოდნოდა, რომ ის, თავისი სახიერებით, ინებებს კაცთა მოდგმისთვის ნაპერწკლისა და ფესვის შენარჩუნებას, საიდანაც გრძელ ტოტებად განშტოდება, — წერილი ამბობს: „ხოლო ნოე პოვა მადლი წინაშე უფლისა ღმრთისა".
2. წერილის ზედმიწევნითობა ნოეს მართლის შესახებ
შენიშნე წერილის ზედმიწევნითობა: როგორ ერთი მარცვალიც ვერ იპოვი (მასში) მნიშვნელობის გარეშე. კაცობრიობის უღმრთოების ზღვარმიღმური გაძლიერებისა და იმ დიდი სასჯელის შესახებ გვამცნო, რომელსაც ამის დამნაშავეები უნდა დაქვემდებარებოდნენ, და ახლა წერილი იმასაც გვიჩვენებს, ვინ შეძლო ასეთ სიმრავლეს შორის სათნოების სიწმინდის შენარჩუნება. რა თქმა უნდა, სათნოება თავისთავადაც აღტაცების ღირსია; მაგრამ თუ ვინმე მას დაბრკოლებათა გარემოცვაში აღასრულებს, ის მით უფრო საკვირველი ხდება. ამიტომ საღვთო წერილი, თითქოს მართალზე აღტაცებული, ამბობს, რომ ასეთ სიმრავლეს შორის, ადამიანთა, რომლებიც თავიანთი უღმრთოების გამო ღვთის რისხვის ქვეშ უნდა მოქცეულიყვნენ, „ნოე პოვა მადლი წინაშე უფლისა ღმრთისა". „პოვა მადლი", მაგრამ — „წინაშე ღმრთისა"; არ თქვა უბრალოდ „პოვა მადლი", არამედ წინაშე „უფლისა ღმრთისა", რათა გვეჩვენებინა, რომ მისი ერთადერთი მიზანი იყო — მოწონება იმ მიუძინებელი თვალისგან დაემსახურებინა და რომ ის არც დიდებაზე ზრუნავდა, არც შერცხვენაზე, არც ადამიანთა დაცინვაზე. ბუნებრივია, რომ ის, ყველას საწინააღმდეგოდ სათნოებაში მოღვაწეობის გადაწყვეტილობის გამო, დიდ შეურაცხყოფასა და დაცინვას იტანდა, რადგან ყველა უღმრთო ჩვეულებისამებრ ყოველთვის ეკიცხება მათ, ვინც უღმრთოებისგან განშორებას და სათნოებისკენ მიდრეკილებას გადაწყვეტს, რაც დღესაც ხშირად ხდება. ჩვენც ვხედავთ, რომ ბევრი დაუდევარი ადამიანი, დაცინვასა და შეურაცხყოფას ვერ იტანს რა და ადამიანურ დიდებას ჭეშმარიტ და საუკუნო დიდებაზე მაღლა აყენებს, ბილწდება და სხვა ადამიანთა უღმრთოებას ეზიარება. მხოლოდ მამაც სულსა და გონებით მტკიცეს შეუძლია წინ აღუდგეს შემაცდუნებლებს და არაფერი გააკეთოს ადამიანთა საამოდ, არამედ მზერა მიმართოს იმ მიუძინებელი თვალისკენ და მხოლოდ მისგან ელოდოს კეთილგანწყობას, ხოლო ადამიანებზე არ იყურებოდეს და მათ ქებასა და საყვედურს არ აფასებდეს, არამედ ჩრდილსა და სიზმარს მიამსგავსოს. ახლაც ხშირად ბევრი ათის, ოცის ან ნაკლებ ადამიანთა მხრიდან დაცინვას ვერ იტანს, წაიბორძიკებს და ეცემა: „არს სირცხვილი, რომელი მოაქვს ცოდვას" (). არაა უმნიშვნელო საქმე — ყურადღება არ მიაქციო მათ, ვინც გლანძღავს, დაგცინის და გეკიცხება. მაგრამ ეს მართალი ასე არ მოიქცა: მან უგულებელყო არა მხოლოდ ათი და ოცი, და ასი ადამიანი, არამედ მთელი მათი ერთობლიობა, ესოდენ მრავალი ათასი. სავარაუდოა, რომ ყველა დასცინოდა, ეკიცხებოდა, ლანძღავდა, მრავალ შეურაცხყოფას აყენებდა; შეიძლება, დაგლეჯაც კი ენდომებინათ, შესაძლებელი რომ ყოფილიყო. უღმრთოება ყოველთვის დიდ სიავეს გამოავლენს სათნოების მიმართ; და არა მხოლოდ არაფერს ავნებს, არამედ, მასზე თავს რომ დაესხმის, მხოლოდ უფრო ძლიერს ხდის. ასეთია სათნოების ძალა: ის ტანჯვაშიც კი ძლევს მტანჯველთ და, თავდასხმას განიცდის რა, მოიერიშეთა ზემოთ დგას. და ეს ბევრი (მაგალითიდან) ჩანს. მაგრამ, რათა საშუალება (დასარწმუნებლად) წარმოგიდგინო, — ხომ ნათქვამია: „აუწყე მართალსა და შესძინოს შეწყნარებად" (), — საჭიროა მაგალითები როგორც ძველი, ისე ახალი აღთქმიდან წარმოგიდგინო. გაიხსენე აბელი: განა ის კაენმა არ მოკლა? განა მიწაზე არ დაამხო? მაგრამ შენ ნუ იმაზე იყურები, რომ (კაენმა) სძლია, იმარჯვა და მოკლა ძმა, რომელიც ეშურდა და რომელმაც არაფრით შეურაცხყო, არამედ შედეგებზე იმსჯელე, — იმაზე, რომ მოკლული მას შემდეგ და დღემდე იდიდება და ინეტარება, და ასეთმა ხანგრძლივმა დრომ მისი ხსოვნა ვერ წაშალა; ხოლო მკვლელი და გამარჯვებული მაშინაც სიკვდილზე მძიმე ცხოვრებას ეწეოდა, და მას შემდეგ დღემდე სამარცხვინოდ იხსენიება და ყველასგან იგმობა, მაშინ, როცა ის (აბელი) ყოველდღე ყველას ბაგეთაგან იგალობება. და ეს ამჟამინდელ ცხოვრებაში; ხოლო რაც მომავალ საუკუნეში მოჰყვება — რა სიტყვას, რა გონებას ძალუძს ამის წარმოდგენა? დარწმუნებული ვარ, რომ თქვენ, როგორც გონიერ ადამიანებს, წერილში კიდევ ბევრი სხვა მსგავსი მაგალითი შეგხვდებათ: ისინი ჩვენს სასარგებლოდ არის აღწერილი, რათა მათი შეცნობით უღმრთოებას განვეშოროთ და სათნოებას მივეკრათ. გინდა ახალ აღთქმაშიც იგივე ნახო? ისმინე, როგორ ნეტარი ლუკა იმავეს მოგვითხრობს მოციქულთა შესახებ, სახელდობრ — რომ ისინი, ცემა რომ აიტანეს, სინედრიონიდან გამოვიდნენ მოხარულნი, რომ ქრისტეს სახელისთვის შეურაცხყოფის მიღების ღირსნი შეიქნენ (). თუმცა ცემა არა სიხარულს, არამედ ტკივილსა და შერცხვენას იწვევდა, მაგრამ ღვთისთვის — ცემაც და მიზეზიც, რის გამოც (მოციქულები) ცემას დაექვემდებარნენ, სიხარულს მანიჭებდა მათ. მაშინ მცემელნი დიდ დაბნეულობასა და გაჭირვებაში იყვნენ, არ იცოდნენ, რა ექნათ. ისმინე, მართლაც, როგორ ცემის შემდეგაც ჰკითხავენ და ამბობენ: „რაჲ-მე უყოთ კაცთა ამათ?" (საქმ 4:16; შდრ. 3). რას ამბობ? ჰცემეთ, მრავალი ბოროტება ჩაიდინეთ და კიდევ ჰკითხავთ? ასე ძლიერია და უძლეველია სათნოება: ის ტანჯვის ჟამსაც კი ძლევს მტანჯველთ.
3. ადამიანთა ქების უარყოფა და ღვთის მიმართ მზერა
მაგრამ, რათა სიტყვა არ გავაგრძელოთ, კვლავ ამ მართალ ნოეს უნდა მივუბრუნდეთ და მის მაღალ სათნოებას გაგვიკვირდეს, — იმას, თუ როგორ შეძლო ეგზომ დიდი სიმრავლის უგულებელყოფა და ზემოთ დადგომა — მაცინებელთა, თავდამსხმელთა, მაგინებელთა, მამცირებელთა (ისევ იმასვე ვამბობ და თქმას არ მოვეშვები). როგორ? აი, როგორ. ის განუწყვეტლივ მიუძინებელ თვალს შეჰყურებდა და სულის მზერასაც მისკენ მიმართავდა; ამიტომ უკვე არც ზრუნავდა ყველა ამ (მოლანძღველზე), თითქოს ისინი არც არსებობდნენ. ასეც უნდა იყოს: ვინც ამ სიყვარულით არის დაჭრილი და გულით ღვთისკენ ისწრაფვის, ის უკვე არ აქცევს ყურადღებას ხილულს, არამედ მუდმივად თავისი სწრაფვის საგანს ჭვრეტს — ღამითაც და დღისითაც, როცა წვება და როცა ადგება. ნუ გიკვირს, თუ ეს მართალიც, მხოლოდ იქითკენ მიმართული აზრით, უკვე არავის ფიქრობდა იმათგან, ვინც მის შეცდუნებას ცდილობდა. თავისი მოვალეობის აღმსრულებელი და ზეციური მადლის მომპოვებელი, ის ყველაზე მაღლა დადგა. „ნოე, — ნათქვამია, — პოვა მადლი წინაშე უფლისა ღმრთისა". ის, შეიძლება, არ იყო სასიამოვნო და საყვარელი ყველა მაშინდელი ადამიანისთვის, რადგან არ სურდა მათთან ერთ გზაზე სიარული; მაგრამ მან მადლი პოვა გულთა გამომცდელთან, რომელმაც მოიწონა მისი სულიერი განწყობა. და რა ზიანს მიაყენებს, მითხარი, ადამიანს მისი მსგავს ადამიანთა მხრიდან შეურაცხყოფა და დაცინვა, როცა ჩვენი გულის შემოქმედი და ჩვენი ყველა საქმის მცოდნე მას ადიდებს და გვირგვინს ადგამს? რა სარგებლობა მოაქვს ადამიანს, თუნდაც მთელი მსოფლიო აღტაცდეს მით და ჰქებდეს, ხოლო ყოველივეს შემოქმედი და უცდომელი მოსამართლე გაამტყუნებს იმ საშინელ დღეს? ამიტომ, ეს რომ იცით, საყვარელნო, ადამიანურ ქებას ნუ დავაფასებთ და ნუ ყოველნაირად ვეძებოთ ადამიანთაგან დიდებას, არამედ მხოლოდ იმ ერთადერთის გულისთვის, რომელიც გულთა და თირკმელთა გამომცდელია, ვაკეთოთ კეთილი საქმეები და უღმრთოებას გავექცეთ.
ამიტომაც ქრისტემ, ადამიანური დიდების ძიებას რომ არ გვასწავლიდა, მრავალი სხვის შემდეგ, საბოლოოდ ესეც თქვა: „ვაჲ თქუენდა, რაჟამს კეთილსა გეტყოდიან თქუენ კაცნი" (). შეხედე, როგორ სიტყვით „ვაჲ" გვიჩვენა, რა სასჯელი ემზადებათ ასეთ ადამიანებს. ეს „ვაჲ" სატირალი ძახილია; თითქოს მათ დატირის რა, (ქრისტე) ამბობს: „ვაჲ თქუენდა, რაჟამს კეთილსა გეტყოდიან თქუენ კაცნი". შენიშნე გამონათქვამის ზუსტობა: არ თქვა უბრალოდ „კაცთა", არამედ „ყოველთა კაცთა". სათნო ადამიანს, რომელიც ვიწრო და საჭირველო გზით მიდის და ქრისტეს მცნებებს ასრულებს, ყველა ადამიანისგან ქებისა და აღტაცების დამსახურება შეუძლებელია, რადგან დიდია ბოროტების ძალა და მტრობა სათნოების მიმართ. ამიტომ უფალი, რომელმაც იცოდა, რომ მკაცრად სათნოებაში მოღვაწეს და მხოლოდ მისგან ქების მომლოდინეს შეუძლებელია ყველა ადამიანისგან ქებითა და კეთილი სახელით სარგებლობა, უბედურებს უწოდებს მათ, ვინც ადამიანური ქების გულისთვის სათნოებას უგულებელყოფს. ყველასგან ქება უდიდესი მტკიცებულება შეიძლება იყოს იმისა, რომ (საქებარნი) ცოტას ზრუნავენ სათნოებაზე. და მართლაც, როგორ იქებენ ყველანი სათნო ადამიანს, თუ ის შეურაცხყოფილთ შეურაცხმყოფელთაგან გამოიხსნის, ბოროტების მსხვერპლთ — ბოროტების მსურველთაგან? კვლავ, თუ ის მოინდომებს შეცოდილთა გამოსწორებას და სათნოდ მცხოვრებთა შექებას, განა ბუნებრივი არ არის, რომ ერთნი მას შეაქებენ, მეორენი კი — დაგმობენ? ამიტომ (უფალი) ამბობს: „ვაჲ თქუენდა, რაჟამს კეთილსა გეტყოდიან თქუენ კაცნი". ამის შემდეგ, განა არ უნდა გაგვიკვირდეს და გაგვიკვირდეს ეს მართალი (ნოე), რომელმაც, ბუნებრივი რჯულით ხელმძღვანელობდა რა, დიდი ზუსტობით წინასწარ აღასრულა ის, რასაც ქრისტე მოსვლისას (მიწაზე) ასწავლიდა, და, ადამიანურ ქებას უგულებელყოფდა რა, სათნო ცხოვრებით ღვთის მადლის მოპოვებას ცდილობდა? „ნოე, — ამბობს, — პოვა მადლი წინაშე უფლისა ღმრთისა". იმის შესახებ, რომ თავისი სათნოებით მან მადლი პოვა უფალ ღმერთთან, ეს საკვირველი წინასწარმეტყველი, სულიწმიდით შთაგონებული, მოგვითხრო; ახლა ისიც უნდა შევიტყოთ, რაც შემდეგ არის ნათქვამი, — ვნახოთ, როგორ მსჯელობდა მის შესახებ თავად ღმერთი. „ესე შობანი ნოესი: ნოე კაცი მართალი სრული იყო ნათესავსა შინა მისსა, ღმერთსა სათნო ეყო ნოე" (). უჩვეულო საგვარტომო წესი. რომ თქვა: „ესე შობანი ნოესი" და ჩვენი ყურადღება მიიპყრო, თითქოს ნოეს საგვარტომოს აპირებდა თხრობასას — ვინ იყო მისი მამა, საიდან იყო მისი გვარი, როგორ მოევლინა ქვეყანას, და ყოველივე დანარჩენი, რაზეც ჩვეულებისამებრ საგვარტომოს გადმომცემნი მოგვითხრობენ, — საღვთო წერილი ყოველივე ამას ტოვებს და, ჩვეულების საწინააღმდეგოდ, ამბობს: „ნოე კაცი მართალი სრული იყო ნათესავსა შინა მისსა, ღმერთსა სათნო ეყო ნოე". ხედავ საკვირველ საგვარტომოს? — „ნოე, — ამბობს, — კაცი". შეხედე, ბუნების საერთო სახელიც კი მართლის ქებად იქცევა. მაშინ, როცა სხვები, ხორციელ სიამოვნებებში ჩაძირულები, ადამიანებად ყოფნაც კი შეწყვიტეს, ნოემ, ნათქვამია, ასეთ სიმრავლეს შორის (გახრწნილთა) ადამიანის სახე შეინარჩუნა, რადგან ადამიანი სწორედ ის არის, ვინც სათნოებას ივარჯიშებს. არა ის, რომ ადამიანის გარეგნობა გვაქვს — თვალები, ცხვირი, ბაგე, ლოყები და სხვა სხეულის ნაწილები — ეს განასხვავებს ადამიანს: ეს სხეულის ნაწილებია. ადამიანს იმას ვუწოდებთ, ვინც ადამიანის ხატებას ინარჩუნებს. რაში მდგომარეობს ადამიანის ხატება? იმაში, რომ გონიერი იყო. მაგრამ, იტყვიან, განა ისინი გონიერები არ იყვნენ? ესეც არ კმარა: ადამიანობისთვის ჯერ კიდევ სათნოვანი უნდა იყო, მანკიერებებს გაურბოდე, უწმინდურ ვნებებს სძლევდე და უფლის მცნებებს ასრულებდე.
4. ადამიანის სახელი მხოლოდ სათნოს ეკუთვნის
და, რათა დარწმუნდე, რომ წერილი უღმრთოებას მიცემულთ და სათნოებისადმი დაუდევართ ჩვეულებისამებრ ადამიანის სახელითაც კი არ ღირსად მიიჩნევს, ისმინე ღვთის ის სიტყვები, რომელთა შესახებ გუშინ ვთქვით: „არა დაადგრეს სული ჩემი კაცთა ამათ შორის... ყოფისათჳს მათისა ჴორც" (). მე, ამბობს ღმერთი, მათ ხორცთან ერთად სულის ძალა (ანუ არსი) მივეცი; მათ კი, თითქოს მხოლოდ ხორცი ემოსათ, სულის სიქველეზე ისე უგულებელყვეს, რომ საბოლოოდ მთლიანად ხორცად იქცნენ. ხედავ, როგორ უწოდებს მათ ღმერთი უღმრთოების გამო ხორცს და არა ადამიანებს! და შემდეგ, როგორც ახლავე შეიტყობთ, საღვთო წერილი მათ მიწას უწოდებს იმის გამო, რომ სრულიად მიწიერ ზრახვებს მისცემიან; სახელდობრ ამბობს: „ქუეყანა განიხრწნა წინაშე ღმრთისა" (), აქ არა ხელშესახებ მიწას გულისხმობს, არამედ მიწას მასზე მცხოვრებთ უწოდებს. სხვაგან კი მათ არც ხორცს უწოდებს, არც მიწას, არც არსებულადაც კი თვლის ამჟამინდელ ცხოვრებაში — იმის გამო, რომ სათნოებას არ იქმან. ისმინე, რას ღაღადებს წინასწარმეტყველი დედაქალაქში, იერუსალიმში, სადაც ასი ათასი, სადაც ხალხის ურიცხვი სიმრავლეა: „მოვედ და არა იყო კაცი, უწოდდი და არა იყო მსმენელი" (), — არა იმიტომ, რომ არავინ ყოფილიყო, არამედ იმიტომ, რომ მყოფნი არმყოფთაგან არაფრით უკეთესნი იყვნენ. და კვლავ სხვაგან: „რბიოდეთ, — ამბობს, — გზათა შორის იერუსალიმისათა და იხილეთ... უკეთუ ჰპოოთ კაცი, ანუ არს მოქმედი მსჯავრისა და მეძიებელი სარწმუნოებისა, და მლხინებელ-ვიყო მათდა" ().
ხედავ, როგორ საღვთო წერილი ადამიანს მხოლოდ იმას უწოდებს, ვინც სათნოებას იქმს, დანარჩენებს კი არსებულადაც არ თვლის, ხან ხორცს, ხან მიწას უწოდებს რა? ამიტომ ახლაც, მართლის საგვარტომოს აღწერას რომ ჰპირდება, საღვთო წერილი ამბობს: „ნოე კაცი", მხოლოდ ის არის ადამიანი, ხოლო დანარჩენები ადამიანები არ არიან, არამედ, ადამიანის გარეგნობის მქონეთ, ბოროტი ნებით თავიანთი ბუნების კეთილშობილება დაღუპეს და ადამიანებიდან უგუნურ ცხოველთა მდგომარეობამდე დაეცნენ. ხოლო რომ ადამიანებსაც, გონიერ არსებებს, როცა ისინი უღმრთოებისკენ გადაიხრებიან და უგუნურ ვნებათა ტყვეობაში ჩავარდებიან, საღვთო წერილი მხეცთა სახელებს აძლევს, ისმინე, როგორ ამბობს ერთ ადგილას: „ცხენებ დედალთმბორგელ იქმნენ" (). შეხედე, როგორ ზღვარგადასულ გარყვნილობის გამო უტყვის სახელს აძლევს (ადამიანს). სხვაგან კი: „გესლი ასპიტთა ბაგეთა მათთა" (). აქ მათ გულისხმობს, ვინც ამ მხეცის (ასპიტის) მზაკვრობასა და ეშმაკობას მიბაძავენ. კვლავ სხვებს მუნჯ ძაღლებს უწოდებს (ეს 56:10–11) და კვლავ ამბობს: „ვითარცა ასპიტსა ყრუსა, რომელსა დაეყუნიან ყურნი მისნი" (), მათ გულისხმობს რა, ვინც სათნოების სწავლებისთვის ყურებს იხშობენ. ბევრი სახელი შეიძლება იპოვო, რომლებსაც საღვთო წერილი ადამიანებს აძლევს, რომლებიც დაუდევრობით საქონლის ვნებებში ჩავარდნენ. ეს არა მხოლოდ ძველ აღთქმაში, არამედ ახალშიც ჩანს. ისმინე, რას ეუბნება იოანე ნათლისმცემელი იუდეველებს: „ნაშობნო იქედნეთანო, ვინ გიჩუენა თქუენ სივლტოლაჲ მერმისა მისგან რისხვისა?" (). ხედავ, აქაც მათი ნების სიცბიერე მხეცის სახელით როგორ აღნიშნა? რა შეიძლება იყოს უბედურთაგან უბედურესი, ვიდრე უღმრთოებას მიცემული ადამიანები, როცა ისინი ადამიანის სახელსაც კარგავენ და მით უმეტეს სასჯელს ღებულობენ იმის გამო, რომ, ბუნებისგან მრავალი საშუალება მიიღეს (სათნოებისთვის), არ ისარგებლეს მათით, თავიანთი ნებით დაეცნენ (სიმაღლიდან) და უღმრთოებისკენ მიბრუნდნენ? ამრიგად, როცა (ნოეს) თანამედროვენი (ადამიანის) სახელის უღირსნი აღმოჩნდნენ, ხოლო ამ მართალმა, სათნოების ასეთ გაკლებისას, ასეთი დიდი სათნოება გამოავლინა, საღვთო წერილი, ამ კაცის საგვარტომოს იწყებს რა, ამბობს: „ნოე კაცი". შეიძლება კიდევ ერთი მართალი ვიპოვოთ, რომელსაც ეს სახელი უდიდესი ქების ნაცვლად ეწოდა და რომელიც ამ სახელით ყველა სხვაზე მეტად იდიდება, როგორც სათნოებაში მოშურნედ მოღვაწე. ვინ არის ის? ნეტარი იობი, ღვთისმოსაობის მოღვაწე, მსოფლიოს გმირი, რომელმაც მარტომ აიტანა ის აუტანელი უბედურებანი და, უკეთურ ეშმაკისგან უთვალავი ისარი მიიღო რა, დაუჭრელი დარჩა და, ვითარცა ალმასი, ყველა ტანჯვის ატანა შეძლო; არა მხოლოდ არ ჩაიძირა ასეთ დიდ ტალღებში, არამედ მაღლაც ადგა მათზე, — თავის სხეულზე მსოფლიოს ყველა ტანჯვა განიცადა და ამით კიდევ უფრო ნათელი შეიქნა. უბედურებათა უწყვეტობამ, ერთმანეთის მიყოლებით მოსულთა, არა მხოლოდ ვერ შეაძრწუნა, არამედ კიდევ უფრო დიდი მადლიერებისკენ აღძრა, და მან სრულად გამოავლინა თავისი კეთილგონიერება, ეშმაკს სასიკვდილო ჭრილობა მიაყენა და დაუმტკიცა, რომ ამაოდ ცდილობს და წვერტელს წიხნის. ამ წმინდანს აქებდა და ადიდებდა, ჯერ კიდევ ბრძოლისა და ესოდენ დიდი მოღვაწეობის წინ, კაცთმოყვარე ღმერთი და ეშმაკს ეუბნებოდა: „მიჰხედეა გონებითა შენითა მონასა ჩემსა იობს, რამეთუ არავინ არს მისებრ ქუეყანასა ზედა კაცი უბრალო, ჭეშმარიტ, ღმრთისმსახურ, განშორებულ ყოვლისაგან საქმისა ბოროტისა" (). ხედავ, ისიც ყველაზე წინ ადამიანის საერთო სახელით იდიდება? — „მიჰხედეა, — ამბობს, — მონასა ჩემსა იობს, რამეთუ არავინ არს" მისი მსგავსი ადამიანი? თუმცა ყველა მსგავსია, მაგრამ არა სათნოებით, არამედ მხოლოდ გარეგნობით; ადამიანი კი არა ესაა, არამედ ის, ვინც უღმრთოებისგან განშორებით სათნოებაში მოღვაწეობს.
5. ჭეშმარიტი საგვარტომო სათნოებით იზომება
ხედავ, ვის უწოდებს ჩვეულებისამებრ საღვთო წერილი ადამიანს? ამიტომ თავიდანვე ყოვლის უფალმა, ადამიანის შექმნას რომ შეუდგა, თქვა: „ვქმნეთ კაცი ხატებისაებრ ჩვენისა და მსგავსებისაებრ" (), ესე იგი, რათა ის მეუფეთ ყოფილიყო ყოველ ხილულზეც და მასში აღმოცენებულ ვნებებზეც, რათა ბატონობდეს და არა მონობდეს. ხოლო თუ მან, ბატონობა მიატოვა რა, დაქვემდებარებას ამჯობინებს ბატონობას, მაშინ ადამიანი აღარ არის და უტყვი ცხოველის სახელი მოედება. ამიტომაც ახლა საღვთო წერილი, მართლის სათნოების შექებისას, ამბობს: „ესე შობანი ნოესი: ნოე კაცი მართალი". აი, კიდევ ერთი ძალიან მნიშვნელოვანი ქების სახე: „მართალი". ამ სახელწოდებით (წერილი) ნოეს ყველა სათნოებას საერთოდ აღნიშნავს; „მართლის" სახელს ჩვეულებისამებრ ვაძლევთ იმ ადამიანებს, რომლებიც ყოველგვარ სათნოებაში ივარჯიშებიან. შემდეგ, რათა იცოდე, რომ ნოემ სათნოების უმაღლეს მწვერვალს მიაღწია, რასაც მაშინ ჩვენი ბუნებისგან მოითხოვდნენ, წერილი ამბობს: „მართალი, სრული ნათესავსა შინა მისსა". ყოველივე, ამბობს, აღასრულა, რისი აღსრულებაც სათნო ადამიანს ეკუთვნოდა (ეს ნიშნავს „სრული"), არაფერი გამოტოვა, არაფერში წაიბორძიკა. არა ისე, რომ ერთი აღასრულა, მეორეში კი შეცოდა; არამედ ყოველგვარ სათნოებაში სრული იყო; და ეს უნდა აღესრულებინა. შემდეგ, რათა მართალი კიდევ უფრო ნათელ შუქში წარმოგვედგინა — დროის მითითებით და სხვებთან შედარებით, — წერილი ამბობს: „სრული ნათესავსა შინა მისსა", იმ დროს, თავის გახრწნილ თაობაში, რომელიც ასეთ უღმრთოებას მისცემოდა და სათნოების კვალიც არ სურდა ეჩვენებინა. ასეთ თაობაში, ასეთ დროებში მართალმა არა მხოლოდ სათნოება გამოავლინა, არამედ სათნოებათა უმაღლეს მწვერვალს მიაღწია, სრული და ყოველგვარი ნაკლის გარეშე აღმოჩნდა. როგორც წინათაც ვთქვი, სათნოებაზე ამხედრებულთ შორის სათნოდ ცხოვრება და დამბრკოლებელთა პირისპირ მის მიმართ მუდმივი მოშურნეობის გამოჩენა ყოველთვის სათნოების განსაკუთრებულ ღირსებაზე მოწმობს. ამიტომ ეს მართალიც განსაკუთრებული ქებების ღირსი ხდება. მაგრამ საღვთო წერილი აქ არ ჩერდება მის განდიდებაში, არამედ, მისი სათნოების უპირატესობასა და იმას გვიჩვენებს რა, რომ მან ზეციდან მოწონება მიიღო, სიტყვების შემდეგ: „სრული ნათესავსა შინა მისსა", — ამბობს: „ღმერთსა სათნო ეყო ნოე". ასე დიდი იყო მისი სათნოება, რომ ღვთის ქება დაიმსახურა. „ღმერთსა, — ამბობს, — სათნო ეყო ნოე"; ეს ნიშნავს, რომ ღმერთმა მოიწონა, ღვთისსათნო საქმეებით იმ მიუძინებელ თვალს მოეწონა, თავისი ცხოვრებით მისი კეთილგანწყობა მოიპოვა, ისე, რომ უფალმა არა მხოლოდ ყველაზე თავს დამტყდარი რისხვისგან იხსნა, არამედ სხვათა მეოხადაც აქცია. „ღმერთსა, — ამბობს, — სათნო ეყო ნოე". ვინ შეიძლება იყოს უნეტარესი ადამიანზე, რომელმაც ისეთი სათნოების გამოჩენა შეძლო, რომ ყოვლის უფალმა შეაქო?
იქიდან, რაც მან მოიმოქმედა, ეს გონიერი ადამიანისთვის ყოველგვარ სიმდიდრეზე, ყოველგვარ დიდებაზე, ხელმწიფებასა და ყოველგვარ ადამიანურ კეთილდღეობაზე უძვირფასესია; გულწრფელად ღვთის მოყვარისთვის ეს სამეფოზეც სანატრელია, რადგან ჭეშმარიტი სამეფო იმაში მდგომარეობს, რომ კეთილი ცხოვრებით უფლის კეთილგანწყობა და წყალობა მოიპოვო. ხომ გეჰენიისაც არა იმ ჩაუქრობელი ცეცხლის, საშინელი სასჯელებისა და დაუსრულებელი ტანჯვის გამო უნდა გვეშინოდეს და გვეშიშოდეს, არამედ იმიტომ, რომ ასეთ სახიერ უფალს ვაწყენინებთ და მისი კეთილგანწყობის უღირსნი ვხდებით; ისევე, სამეფოშიც მისი სიყვარულიდან უნდა ვისწრაფოდეთ, რათა მისი მადლით ვტკბებოდეთ. როგორც კაცთმოყვარე ჩვენი უფლის კეთილგანწყობა სამეფოზეც სანატრელია, ისე მისი კეთილგანწყობის დაკარგვა გეჰენიაზეც საშინელია.
ხედავდით, რამდენი სარგებელი მოგვიტანა მართლის ერთმა სახელწოდებამ და რა საუნჯე აზრებისა გაგვიხსნა ამ საკვირველი კაცის საგვარტომომ? მივბაძოთ ჩვენც საღვთო წერილის წესებს და, თუ გვინდა ვინმეს საგვარტომო მოვყვეთ, მამებს, პაპებსა და წინაპრებს ნუ წარმოვაჩენთ, არამედ იმის სათნოებას გავხსნით, ვის საგვარტომოსაც ვყვებით. ეს ყველაზე საუკეთესო საგვარტომო წესია. რა სარგებელია სახელოვანი და სათნო მამებისგან წარმოშობა, თუ თავად სათნო ცხოვრებას არ იცავ? ან კვლავ — რა ვნება იქნება, თუ უცნობი და უსახელო მამებისა და წინაპრებისგან წარმოსდგები, მაგრამ თავად სათნოებით იმშვენები? აი, ეს მართალიც, ასეთი დიდი რომ გახდა და ღვთის კეთილგანწყობა მოიპოვა, მისივე მშობლებისგან კი არ წარმოვიდა (საღვთო წერილი მათ განსაკუთრებით სათნო ადამიანებად არ ახსენებს), და მაინც, მიუხედავად ესოდენ მრავალი დაბრკოლებისა და გაჭირვებისა, სათნოების უმაღლეს მწვერვალზე ასვლა შეძლო, რათა იცოდე, რომ ვინც ყურადღებიანი და ფხიზელი იქნება და თავის ცხონებას გულმოდგინედ იზრუნებს, მას არაფერი შეუშლის ხელს. როგორც უზრუნველობას მიცემულნი უმნიშვნელო საგნებისგანაც ვზარალდებით, ისე თუ ფხიზლობას მოვინდომებთ, თუნდაც ათასობით ადამიანი უღმრთოებისკენ გვიზიდავდეს, ვერაფერი შეასუსტებს ჩვენს მოშურნეობას, ისევე, როგორც ამ მართალსაც ვერ შეძლეს ესოდენ მრავალმა სათნოებისადმი ნაკლებ მოშურნე გაეხადა. ამიტომ ნურავინ დაადანაშაულებს სხვას და ნუ გადააბრალებს სხვებს, არამედ ყოველივე საკუთარ დაუდევრობას მიაწეროს. და რას ვამბობ სხვებზეო? ნურავინ იფიქრებს ეშმაკზეც, თითქოს ის ისე ძლიერია, რომ სათნოებისკენ მიმავალი გზა შეუძლია ჩაკეტოს; ის აცდუნებს და აცთუნებს დაუდევრებს, მაგრამ ხელს არ უშლის და არ აიძულებს. ამას თავად გამოცდილებაც აჩვენებს, სახელდობრ — როცა ფხიზლობას გადავწყვეტთ, ისეთ სიმტკიცეს ვამჟღავნებთ, რომ თუნდაც ბევრი გვიბიძგებდეს უღმრთოების გზაზე, მათ შთაგონებას არ მივყვებით, არამედ ალმასზე მტკიცენი ვხდებით და ბოროტის მრჩეველთათვის ყურებს ვიხშობთ. ხოლო, როცა დაუდევარნი ვართ, თუნდაც არავინ გვირჩევდეს და გვაცდუნებდეს, თავად ვისწრაფვით უღმრთოებისკენ. თუ ეს ჩვენს ნებაში და სულის ხელმწიფებაში არ იქნებოდა, თუ უფალს ჩვენი ბუნება თავისუფლად არ შეექმნა, მაშინ ყველა ადამიანი, როგორც ერთნაირი ბუნებისა და ერთნაირი ვნებების მქონე, ან ბოროტი, ან სათნოვანი უნდა ყოფილიყო. ხოლო, როცა ვხედავთ, რომ ჩვენივე ბუნების მქონეთ და იგივე ვნებებით შეწუხებულთ მაინც ერთი და იგივე არ ეწევათ, არამედ მტკიცე გონებით თავიანთ ბუნებას წარმართავენ, მოუწესრიგებელ მოძრაობებს ამარცხებენ, გულისთქმას ალაგმავენ, რისხვას სძლევენ, შურს გაურბიან, სიძულვილს სპობენ, სიმდიდრის ვნებას ზიზღობენ, (მიწიერ) დიდებაზე ნაკლებად ზრუნავენ, ამჟამინდელი ცხოვრების კეთილდღეობას არ აფასებენ, არამედ ჭეშმარიტ დიდებას მტკიცედ მიელტვიან და ღვთისგან ქებას ყოველ ხილულზე მაღლა აყენებენ, — განა აშკარა არ არის, რომ მათ თავიანთი მცდელობით შეუძლიათ ამის აღსრულება ზეციური მადლის შეწევნით, და, რომ ჩვენ, ჩვენივე დაუდევრობით ვღუპავთ თავს, ზეციურ კეთილგანწყობას თავად ვუკარგავთ?
6. შეგონება ეშმაკის ნაცვლად საკუთარი ნების ბრალდებისკენისკენ
ამრიგად, გევედრებით, მუდამ ამაზე ფიქრით და ამის ხსენებით, არასოდეს ნუ დავადანაშაულებთ ეშმაკს, არამედ ყოველთვის — ჩვენს უზრუნველ ნებას. და ამას არა იმიტომ ვამბობ, რომ ის ბრალისგან გავათავისუფლო — ნუ იყოფინ: ის დადის, ვითარცა მტაცებელი ლომი, ბღავის და ეძიებს, „ვინმცა შთანთქა" (1 პეტრ 5:8); მხოლოდ მინდა, რომ ჩვენ თავი უფრო ფრთხილად ვიცავდეთ, ცოდვისკენ ასე ადვილად მიდრეკისას თავს უდანაშაულოდ არ მივიჩნევდეთ და ის ფუჭი სიტყვები არ ვთქვათ: რისთვის დატოვა ღმერთმა ეს უკეთური (ეშმაკი), რომ ის გვაცდუნებდეს და გვღუპავდეს? ეს — უდიდესი უგუნურების სიტყვებია. შენ კი ასე იმსჯელე: ღმერთმა ის განსაკუთრებით იმიტომ დატოვა, რომ ჩვენ, შიშით აღძრულნი და მტრის თავდასხმის მოლოდინში, განუწყვეტლივ ვიფხიზლოთ და ვფრთხილობდეთ, სათნოების შრომა ჯილდოთა იმედით და საუკუნო, გამოუთქმელი სიკეთეების მოლოდინით შევიმსუბუქოთ. და რას გიკვირს, რომ მან ეშმაკი ჩვენი ცხონებისათვის მზრუნველობით დატოვა, რათა ჩვენი უზრუნველობა გამოაფხიზლოს და გვირგვინთა მოპოვების საბაბი მოგვცეს? თავად გეჰენიაც იმიტომ მოამზადა, რომ სასჯელის შიშმა და ტანჯვის აუტანელმა სიმძიმემ სასუფევლისკენკენ (წაგვსწრაფოს). ხედავ უფლის ბრძნულ კაცთმოყვარეობას? (ხედავ), როგორ ყველა საშუალებას მიმართავს, რათა არა მხოლოდ თავის ქმნილებანი იხსნას, არამედ გამოუთქმელი სიკეთეებით ღირსყოს? ამისთვის მოგვანიჭა თავისუფალი ნება და ბუნებასა და სინდისში ჩაგვინერგა ბოროტებისა და სათნოების ცოდნა და ეშმაკიც დაუშვა და გეჰენიით გვემუქრება, რათა გეჰენია არ განვიცადოთ, არამედ სამეფო მივიღოთ. და რას გიკვირს, რომ მან ეს და კიდევ მრავალი სხვა საშუალება ამ მიზნისთვის გამოიყენა? „მყოფი წიაღთა მამისათა" ინება „ხატი მონისაჲ" მიეღო () და ყოველი სხვა სხეულთან შეეხებოდა, — დედაკაცისგან იშვა და ქალწულისგან წარმოვიდა, ცხრა თვე საშოში იტვირთა, სახვევლებით შეიხვია, მამად თვლიდა მარიამის სასიძოს იოსებს, თანდათან იზრდებოდა, წინადაიცვითა და მსხვერპლი შესწირა, ეშია, სწყუროდა და დაიღალა, ბოლოს კი სიკვდილიც დაითმინა, და არა ჩვეულებრივი, არამედ ყველაზე სამარცხვინოდ მიჩნეული, ესე იგი, ჯვრის სიკვდილი; და ეს ყოველივე ჩვენთვის და ჩვენი ცხონებისთვის დაითმინა ყოვლის შემოქმედმა, უცვალებელმა, ყოველივე არარსებულიდან არსებობაში მომყვანმა, „რომელი მოხედავს ქუეყანასა ზედა და ჰყოფს მას შეძრწუნებულ" (), რომლის დიდების ბრწყინვალებას ვერც ქერუბინები — ეს უსხეულო ძალები — უმზერენ, არამედ, პირს იფარავენ რა და ფრთებით იხურვენ, ჩვენ სასწაულზე მოწმობენ, — რომელსაც განუწყვეტლივ ადიდებენ ანგელოზები, მთავარანგელოზები და ბევრი ათასი (სულები). მან ჩვენთვის და ჩვენი ცხონებისთვის ინება ადამიანი გამხდარიყო, კეთილი ცხოვრების გზა გაგვიხსნა და საკმარისი სწავლება მოგვცა იმით, რომ თავად გაიარა (ეს გზა), ჩვენსავე ჩვენი ბუნების მიმღებმა. რა გამართლება დაგვრჩება, თუ ჩვენი ცხონებისთვის ესოდენი რომ აღსრულდა, თავად გავხდით ეს ყოველივე ჩვენთვის უსარგებლო, და დაუდევრობით ცხონებას ვკარგავთ? ამიტომ, გევედრებით, ვიყოთ ფხიზლები და ნუ მივყვებით უგუნურად სხვათა ჩვეულებას, არამედ ყოველდღე თავიანთ ცხოვრებას გამოვიკვლიოთ და ვნახოთ, რაში შევცოდეთ და რა კეთილი გავაკეთეთ, და ასე გამოვასწოროთ შეცოდებანი, რათა ზეციური წყალობაც მოვიპოვოთ, და ღვთის სათნონიც ვიყოთ, როგორც ეს მართალი (ნოე), და ცათა სასუფეველი მივიღოთ — ჩვენი უფლის იესო ქრისტეს მადლითა და კაცთმოყვარეობით, რომლის თანა მამასა, სულიწმიდითურთ, დიდება, ძალა, პატივი, აწ და მარადის და უკუნითი უკუნისამდე. ამინ.