📋 სარჩევი
1. მხილება სულიერი უდარდელობისთვის
მსურს ჩვეულ სწავლებას მივმართო, მაგრამ ვჩერდები და ვყოყმანობ; დარდის ღრუბელმა მოიცვა ჩემი გონება, აღაშფოთა და დაარღვია იგი; უფრო სწორად, არა მხოლოდ დარდის, არამედ რისხვის ღრუბელიც, და არ ვიცი, რა გავაკეთო, — ასეთი აღელვება ეუფლება ჩემს სულს. მართლაც, როცა გავიფიქრებ, რომ ეშმაკმა ოდნავ რომ დაბერა, თქვენ, ჩვენი უწყვეტი სწავლებისა და ყოველდღიური შეგონების დავიწყებით, ყველანი გაიქეცით იმ სატანისეულ სანახაობაზე, როცა ცხენის რბოლა მოხდა, — შემიძლია კი კვლავ გულმოდგინებით მოგაწოდოთ სწავლება, როცა ყოველივე წინანდელი ასე სწრაფად გაქრა? განსაკუთრებით ამძაფრებს ჩემს მწუხარებას და აღაგზნებს ჩემს რისხვას ის, რომ თქვენ, ჩვენს შეგონებასთან ერთად, წმიდა დიდი მარხვის მიმართ მოწიწებაც გადააგდეთ სულიდან და ასე თავად მიეცით ეშმაკის მახეებს. როგორ შეიძლება ვინმემ, თუნდაც ქვისგან ჰქონდეს სული, ადვილად აიტანოს ასეთი უზრუნველობა თქვენი? მრცხვენია, მერწმუნეთ, და ვწითლდები, როცა ვხედავ, რომ ამაოდ ვშრომობთ და ქვებზე ვყრით თესლს. მაგრამ ისმენთ თუ არა ჩემს სიტყვებს, დანიშნული ჯილდო მე მაინც მომეცემა, რადგან მთელი ჩემი მოვალეობა შევასრულე, ვერცხლი გადავეცი, შეგონება მოვახდინე. მხოლოდ მეშინია და მაღელვებს, რომ სწორედ ამით არ გავხდე თქვენი უფრო დიდი დასჯის მიზეზი. „მონამან რომელმან იცის ნებაჲ უფლისა თჳსისაჲ... და არა განემზადოს, იტანჯოს იგი ფრიად" (). თქვენგან ვერავინ მოიშველიებს უკვე უმეცრებას, როცა ჩვენ ყოველდღიურად ასე შეგაგონებთ ერთსა და იმავეს და გიჩვენებთ ეშმაკის მახეებსა და სათნოების დიდ სიადვილეს, თუკი ოღონდ ფხიზლები ვიქნებით. ნუთუ არ იცით, რომ მათ, ვინც ასე უგულებელყოფს თავის ცხონებას და ხან აქ მოდის, ხან კი ეშმაკის მახეებშში ეხვევა, საღვთო წერილი ძაღლებს ადარებს? ადამიანი, ამბობს, რომელიც ცოდვისგან მოიქცევა და კვლავ მას უბრუნდება, მსგავსია ძაღლისა, რომელიც თავის ნარწყევზე მობრუნდება (). აი, ვის დაემსგავსნენ ისინი, ვინც იმ უკეთურ სანახაობაზე გაიქცა. ნუთუ არ გსმენიათ, რა თქვა ქრისტემ: „და ყოველმან რომელმან ისმინნეს სიტყუანი ესე ჩემნი და არა ყვნეს იგინი, ემსგავსოს იგი კაცსა ცოფსა, რომელმან აღაშენა სახლი თჳსი ქჳშასა ზედა... და გარდამოჴდა წჳმაჲ, მოვიდეს მდინარენი, ქროდეს ქარნი და ეკუეთნეს სახლსა მას, და დაეცა. და იყო დაცემაჲ იგი მისი დიდ ფრიად" (მათ 7:26–27)? ხოლო ცხენის სარბიელზე გაქცეულნი ამ ადამიანზეც უარესნი გახდნენ. მისი სახლი მაინც ძლიერი შემოტევის შემდეგ (მდინარეთა და ქართა) დაინგრა; ხოლო მდინარეთა და ქართა სახელით (ქრისტე) ჩვენ გვაგებინებს არა წყლის სიმრავლეს და ქართა სიძლიერეს, არამედ განსაცდელთა მძლავრ მოქმედებას, და სახლის ნგრევა ჩვენ უნდა მივაწეროთ არა გრძნობით სახლს, არამედ სულს, რომელიც უბედურებათა შემოტევისგან ეცემა და ვერ უდგება მათ წინ. ხოლო თქვენზე არც ქარი მოვარდნილა, არც მდინარეები დატრიალებულა, არამედ ეშმაკის მცირე ქარმა ოდნავ დაბერა — და ყველანი წაგიტაცათ. რა შეიძლება ამ უგუნურებაზე უარესი იყოს? რა სარგებელია, მითხარი, მარხვისგან? რა ნაყოფია აქ სიარულისგან? ვინ არ იტირებს თქვენზე და ვინ არ შეგვიბრალებს ჩვენ? თქვენზე იმიტომ, რომ მყისვე გაფანტეთ ყოველივე, რაც მოაგროვეთ, და გულის კარები გაუღეთ ბოროტ დემონს, ისე, რომ იგი შემოვიდა და მეტად ადვილად წაგართვათ მთელი სულიერი სიმდიდრე. ხოლო ჩვენ სიბრალულის ღირსნი ვართ იმიტომ, რომ მკვდარ ყურებში ვქადაგებთ და ასეთ ზარალს განვიცდით, ყოველდღე ვთესავთ და რაიმე ნაყოფის მოკრეფის შესაძლებლობა არ გვაქვს. ნუთუ იმისთვის ვცდილობთ ლაპარაკს, რომ მხოლოდ თქვენი სმენა გავახაროთ ან თქვენგან ქება დავიმსახუროთ? თუ არ აპირებთ ჩვენი სიტყვებიდან სარგებელს იღებდეთ, მაშინ ჯობია გავჩუმდეთ: არ მინდა თქვენი უფრო დიდი დასჯის მიზეზი გავხდე. ვაჭარი, რომელმაც საქონლის დიდი ტვირთი შეაგროვა და თავისი გემი მდიდრული საქონლით აავსო, საბრალო სანახავია, როცა უეცრად ამოფეთქილი ქარიშხალი და ქარის მძლავრი მოვარდნა მის გემს ხალხიანად ჩაძირავს: ის უეცრად შიშველი ჩნდება, დიდი და გამოუთვლელი სიმდიდრის შემდეგ უკიდურეს სიღარიბეში აღმოჩნდება. ზუსტად იმავეს გიკეთებთ ახლა ეშმაკი: იპოვა რა თქვენი სულიერი გემი დიდი სიმდიდრით სავსე და იხილა გამოუთვლელი საუნჯე, რომელიც მარხვისა და უწყვეტი სწავლებისგან წარმატებით დაამგროვეთ, მან ქარიშხლივით მოავლინა ეს უნაყოფო და წარმწყმედელი სანახაობა და მის მეშვეობით მთელი სიმდიდრე წაგართვათ.
2. შეგონება სინანულისა და სასოებისკენ
ვიცი, რომ მძლავრი მხილება გამოვიყენე; მაგრამ მაპატიეთ, გთხოვთ: ასეთია შეწუხებული სული. არა მტრობით გეუბნებით ამას, არამედ მზრუნველობით, თქვენი მოყვარე სულით. ამიტომ, რამდენადმე შევამსუბუქებ სიმკაცრეს, რადგან ჭრილობის გავრცობა უკვე შევაჩერე, მინდა, საყვარელნო, კეთილი იმედისკენაც მოგაქციოთ, რომ სულით არ დავარდეთ და სასოწარკვეთილებას არ მიეცეთ. აქ ისე არ ხდება, როგორც გრძნობით საქმეებში. იქ მდიდარს, რომელიც უკიდურეს სიღარიბემდე მივიდა, მყისვე კვლავ გამდიდრება არ შეუძლია; ხოლო აქ, ღვთის მოწყალებით, თუკი ოღონდ მოვინდომებთ ჩვენი საქმეების დანაშაულებრიობის აღიარებას და უზრუნველობას აღარ გავაგრძელებთ, სწრაფად შეგვიძლია კვლავ ისე მდიდარნი გავხდეთ, როგორც ადრე. ასეთია ჩვენი მეუფე, ასე უხვია იგი და მოწყალე; აჰა, წინასწარმეტყველის მეშვეობით ღაღადებს: „არა ნებით მნებავს სიკუდილი უშჯულოჲსაჲ, ...ვითარ მოქცევაჲ მისი... და ცხოვნებაჲ მისი" (). ვიცი, რომ თქვენ, როგორც კეთილსინდისიერნი, აღიარებთ თქვენს ცოდვას; ხოლო ცოდვათა სიმძიმის აღიარება არცთუ ცოტას უწყობს ხელს სათნოებისკენ მოქცევას. მხოლოდ აღარავინ მითხრას კვლავ ეს ეშმაკისეული მაცდუნებელი სიტყვები: რა ცოდვაა — ცხენის სარბიელზე ყურება? თუ მოინდომებ, ყურადღებით შეხედო ყველაფერს, რაც იქ ხდება, ყველაფერს სატანისეული ძალით სავსეს ნახავ. იქ ხედავ არა მხოლოდ მორბენალ ცხენებს, არამედ გესმის ყვირილი, ღვთისმგმობელობა და უხამსი სიტყვების უფსკრული; იქ ყველას წინაშე ჩნდებიან უზნეო ქალებიც და დედაკაცებივით მორთული ჭაბუკებიც. ნუთუ ამდენი ცოტაა, რომ შენი სული ტყვედ ვაქციოთ? თუკი შემთხვევითი შეხვედრებიც ხშირად უყურადღებოს საცდურის მიზეზი ხდება, ჩამოაგდებს და წარწყმედის უფსკრულში ჩაათრევს, რა უნდა იყოს მათთან, ვინც სწორედ ამისთვის მიდის იქ, დანაშაულებრივი სანახაობებით კვებავს თავის თვალებს და იქიდან სრულყოფილ მეძავებად გამოდის? კაცთმოყვარე უფალმა ჩვენმა იცოდა, თუ რა ადვილად ემორჩილება ჩვენი ბუნება განსაცდელს და რა ცბიერი და მზაკვარია ეშმაკის ბოროტება, და ამიტომ, რომ მრავალი საფრთხისგან დაგვეცვა და მისი მახეებისთვის შეუპყრობელი გაგვეხადა, ასეთი კანონი დაადგინა: „ყოველი რომელი ხედვიდეს დედაკაცსა გულის-თქუმად მას, მუნვე იმრუშა მის თანა გულსა შინა თჳსსა" (), — უკრძალავ მზერას მრუშობად წოდებს. მაშ, აღარავინ მითხრას: „რა ზიანია იქ ყოფნისგან?" უკვე მხოლოდ ცხენთა შეჯიბრის ყურება შეუძლია სულს არცთუ მცირე ზიანი მიაყენოს. როცა დროს უსარგებლოდ ვხარჯავთ, რაც არა თუ კეთილს მოაქვს ჩვენი სულისთვის, არამედ აბილწებს მას, როცა ვჩხუბობთ და ათას უხამს სიტყვას ვამბობთ, რით შეგვიძლია ამის გამართლება, რით ვიწყნარებთ თავს? აი, აქ, თუ ოდნავ გავაგრძელებთ სწავლებას, ბევრი აღშფოთდება, მოწყინდება და დაღლილობასა და გადაღლაზე ჩივის, თუმცა ეს საკვირველი ჭერი (ტაძრისა) საკმარისად იცავს მათ სიცივისგანაც, წვიმისგანაც და სასტიკი ქარებისგანაც. ხოლო იქ, ძლიერი წვიმაც რომ ასხამდეს, სასტიკი ქარებიც ქროდეს და მზეც აცხუნებდეს, მაინც ატარებენ არა ერთ და არა ორ ჟამს, არამედ დღის უმეტეს ნაწილს; მოხუცს არ რცხვენია თავისი ჭაღარისა და ახალგაზრდას არ ეშინია წავიდეს იმაზე, რაც აღაგზნებს; არა, მოხიბვლა ისეთია, რომ ამ სულთა შხამს სიამოვნებითაც კი იღებენ და არ ფიქრობენ არც წარმწყმედელი სიამოვნების ხანმოკლეობაზე, არც მწუხარების ხანგრძლივობაზე, არც სინდისის საყვედურებზე. აი, ახლაც ვუყურებ ზოგიერთის სახეებს და მივხვდები, რა მდგომარეობაშია მათი სული და რა სინანულს განიცდიან. მაგრამ, რომ კვლავ იმავე ცოდვაში არ ჩავარდეთ და ჩვენი ამდენი შეგონების შემდეგ კვლავ იმ სატანისეულ შეკრებებზე არ წახვიდეთ, საჭიროა მუქარის გამოყენებაც. ყოველთვის არ არის კარგი მსუბუქი წამლების მიცემა; როცა ჭრილობა ჯიუტია, მაშინ ძლიერი წამლები უნდა დავადოთ, ტკივილის მომტანი, რათა სწრაფად მოჰყვეს გამოჯანმრთელება.
3. შეგონების დასკვნა და მნათობთა შესახებ სწავლების დასაწყისი (1:14-16)
მაშ, ყველა დამნაშავემ იცოდეს, რომ თუკი ჩვენი ამ შეგონების შემდეგაც ისევე უზრუნველად მოიქცევა, ჩვენ აღარ მოვითმენთ, არამედ საეკლესიო კანონთა საფუძველზე, დიდი სიმკაცრით ვასწავლით მათ, რომ არ ჩაიდინონ ასეთი დანაშაულები და ასეთი უზრუნველობით არ მოისმინონ ღვთის სიტყვა. ეს, რა თქმა უნდა, ყველას არ ეხება. თითოეულმა მსმენელმა შესაბამისი წამალი მიიღოს: ამ ცოდვაში დამნაშავემ — რათა შეაჩეროს თავისი უზრუნველობა და აღარ გააგრძელოს, არამედ გულმოდგინებით მოიქცეს ამის შემდეგ და წინანდელ ცოდვებში გამოსწორდეს; ხოლო უდანაშაულომ ფრთხილად იყოს, რომ არ გაიტაცოს და არასოდეს გახდეს დამნაშავე. მაგრამ, რომ, საყვარელნო, თავად საქმით დაგარწმუნოთ იმაში, რომ ჩვენ, სიყვარულის შეგონებითა და დიდი მზრუნველობითა და თქვენი ცხონებისთვის დიდი შეშფოთებით, იძულებულნი ვიყავით ეს გვეთქვა, აი, კვლავ, კეთილი იმედით აღჭურვილნი, ჩვეულ სწავლებას მოგაწვდით და ამით ჩვენს მამობრივ წყალობას გიჩვენებთ, რომელიც თქვენდამი გვაქვს. მხოლოდ გთხოვთ, ყურადღებით მოისმინეთ ჩემი სიტყვები, რომ უფრო მეტი ნაყოფი მიიღოთ და მასთან ერთად სახლში დაბრუნდეთ. საჭიროა, საყვარელნო, გითხრათ იმის შესახებ, რაც დღეს წაიკითხეს. „და თქუა ღმერთმან: იქმენინ მნათობნი სამყაროსა შინა ცისასა მნათობად" ქუეყანისა „განსაყოფელად შორის დღისა და შორის ღამისა. და იყუნედ სასწაულებად დღეებად და ჟამებად და წელიწადებად" (). „და იყუნედ განმანათლებელად სამყაროსა ცისა, რათა ჩნდეს ქუეყანასა ზედა. და იქმნა ეგრეთ" (). გუშინ ნეტარმა მოსემ გვიჩვენა, როგორ შეამკო ყოვლისა შემოქმედმა მიწის უსახურობა ბალახებით, მრავალფეროვანი ყვავილებითა და თესლთა აღმოცენებით, დღეს კი მან სიტყვა ცის შემკობისკენ მიმართა. როგორც მიწა შეიმკობა მისგან წარმოშობილით, ისე ეს ხილული ცა (ღმერთმა) უფრო ნათელი და ბრწყინვალე გახადა, მრავალფეროვანი ვარსკვლავებით დაფინა და ორი დიდი მნათობი შექმნა, ესე იგი მზე და მთვარე. „და შექმნა,“ — ნათქვამია, — „ღმერთმან ორნი მნათობნი დიდნი: მნათობი დიდი მთავრობად დღისა. და მნათობი უმრწემესი — მთავრობად ღამისა. და ვარსკულავნი“ (). ხედავ შემოქმედის სიბრძნეს? მხოლოდ თქვა — და ეს საკვირველი სტიქია, ესე იგი მზე, გამოჩნდა. სწორედ მას (მოსე) დიდ მნათობს უწოდებს და ამბობს, რომ იგი დღის განმგებლად შეიქმნა. ის დღეს უფრო ნათელს ხდის, თავის სხივებს ელვებივით ისვრის, ყოველდღე თავის სილამაზეს მთელი ბრწყინვალებით აჩვენებს, გათენებასთან ერთად ჩნდება და ყველა ადამიანს თავიანთი საქმის შესასრულებლად აღვიძებს. სწორედ მის სილამაზეს გამოსახავს ნეტარი წინასწარმეტყველი და ამბობს: „და თავადი, ვითარცა სიძე რაჲ გამოვალნ ეზოთ თჳსით, იხარებდეს იგი, ვითარცა გმირი სრბად გზასა. ცისკიდითგან არს გამოსლვა მისი და მიწევნა მისი ვიდრე კიდედ ცისამდე" (ფსალმ 18:6–7). ხედავ, როგორ გამოსახა (დავითმა) (მზის) სილამაზეც და მოძრაობის სისწრაფეც? სიტყვებით: „ცისკიდითგან არს გამოსლვა მისი და მიწევნა მისი ვიდრე კიდედ ცისამდე"(დავითმა) გვიჩვენა, როგორ (მზე) წამში მოირბენს მთელ სამყაროს და კიდიდან კიდემდე აღმოადინებს თავის სხივებს და ამით დიდ სარგებელს მოაქვს. ის არა მხოლოდ ათბობს, არამედ აშრობს; და არა მხოლოდ აშრობს, არამედ წვავს, მრავალ და მრავალფეროვან სარგებელს მოგვანიჭებს; ეს მეტად საკვირველი სტიქიაა და ძნელად თუ ვინმეს ძალუძს მისი ღირსეულად გამოხატვა. ასე ვამბობ და ვამაღლებ ამ სტიქიას არა იმისთვის, საყვარელო, რომ მასზე შეჩერდე, არამედ, რომ მისგან უფრო მაღლა ახვიდე და შენი აღტაცება ამ სტიქიის შემოქმედზე გადაიტანო. რაც უფრო დიდად ჩანს სტიქია, მით უფრო საკვირველი ჩანს შემოქმედი.
4. ელინთა ცთომილება — ქმნილების თაყვანისცემა შემოქმედის ნაცვლად (1:17-18)
მაგრამ ელინთა მოწაფეებმა, ამ სტიქიის წინაშე აღტაცებასა და განცვიფრებაში მოსულებმა, ვეღარ შეძლეს შორს ხილვა და შემოქმედის დიდება, არამედ სტიქიაზე შეჩერდნენ და გააღმერთეს იგი. ამიტომაც ამბობს ნეტარი პავლე: „გარდაცვალეს ჭეშმარიტებაჲ ღმრთისაჲ სიცრუვედ და პატივს-სცემდეს და ჰმსახურებდეს დაბადებულთა, და არა დამბადებელსა" (). რა შეიძლება ამ ადამიანებზე უფრო უგუნური იყოს, ვინც ვერ შეძლეს ქმნილებისგან შემოქმედის შეცნობა და ასეთ ცთომილებაში ჩავარდნენ, რომ ქმნილება და დაბადებული შემოქმედის საფეხურზე აიყვანეს? ამიტომ საღვთო წერილი, რომელიც წინასწარ ხედავს უზრუნველ ადამიანთა ცთომილებისადმი მიდრეკილებას, გვასწავლის, რომ ეს სტიქია სამი დღის შემდეგ შეიქმნა, მას შემდეგ, რაც მიწაზე ყველა თესლი აღმოცენდა და მიწამ თავისი შემკობა მიიღო: ამის შემდეგ ნუ გაბედავს ვინმე თქმას, თითქოს მზის ხელშეწყობის გარეშე მიწის ნაყოფი ვერ მომწიფდეს. ამიტომ (მოსე) გიჩვენებს, რომ ყველაფერი მზის შექმნამდე იყო აღსრულებული; რომ ნაყოფთა მომწიფება არა მას მიაწერო, არამედ ყოვლისა შემოქმედს, რომელმაც თავდაპირველად თქვა: „აღმოამორჩენ ქუეყანამან მწუანვილი თივისაჲ". თუკი იტყვიან, რომ მზის მოქმედებაც ხელს უწყობს ნაყოფთა მომწიფებას, ამას საწინააღმდეგოს არ ვიტყვი. როგორც მიწათმოქმედზე ვამბობ, რომ ნაყოფიერებას უწყობს ხელს, მაგრამ ყველაფერს მიწათმოქმედს კი არ მივაწერ, არამედ (იმას ვამბობ, რომ) რაც არ უნდა იშრომოს მიწათმოქმედმა, მისი შრომა წარმატებული ვერ იქნება, თუ არ კეთილინებებს მიწის ნაყოფიერებისკენ მოძრაობას ის, ვინც თავდაპირველად აღძრა იგი ამისკენ, — ამგვარადვე ვამბობ, რომ მიწათმოქმედის შრომას მზისა და მთვარის მოქმედებაც მიემატოს და ჰაერის კეთილშეზავებაც, — და მაშინაც არ იქნება წარმატება, თუ უზენაესის მარჯვენა არ შეეწევა; ხოლო, როცა ეს მბრძანებელი ხელი ინებებს, მაშინ სტიქიათა მოქმედებაც მეტად დიდ სარგებელს მოიტანს. ეს მტკიცედ გვახსოვდეს, პირი დავუხშოთ ცთომილებაში გაშეშებულთ და ნუ მივცემთ უფლებას, შემოქმედისთვის კუთვნილი პატივი ქმნილებებს მიაგონ. ამიტომ საღვთო წერილი მზის არა მხოლოდ სილამაზეს, სიდიადესა და სარგებლიანობას გამოსახავს სიტყვებით: „ვითარცა სიძე" და: „იხარებდეს იგი, ვითარცა გმირი სრბად გზასა", არამედ სისუსტესა და არარაობასაც. ისმინე, რას ამბობს სხვაგან: „რაჲ უბრწყინვალეს არს მზისა? და იგიცა მოაკლდეს" (). ნუ მოგატყუებს (მზის) სახე: თუ შემოქმედი ინებებს ბრძანებას, ის გაქრება, თითქოს არც ყოფილიყოს. ეს რომ სცოდნოდათ ელინთა მოწაფეებს, ასეთ ცთომილებაში არ ჩავარდებოდნენ, არამედ ნათლად ხედავდნენ, რომ ქმნილებათა განხილვისგან შემოქმედისკენ უნდა ასვლა. ამიტომაც შექმნა მზე მეოთხე დღეს, რომ არ იფიქრო, თითქოს ის წარმოშობს დღეს. რაც თესლებზე ვთქვით, იგივეს ვიტყვით დღეზეც, კერძოდ, რომ სამი დღე გავიდა მზის შექმნამდე. მაგრამ უფალს ენება ამ სტიქიის მეშვეობით დღის ნათელი კიდევ უფრო გაენათებინა. იგივე შეგვიძლია ვთქვათ უმცროს მნათობზეც, ესე იგი მთვარეზე: სამი ღამე გავიდა მის შექმნამდეც; თუმცა ისიც, შექმნილი რომ იყო, თავის სარგებელს მოაქვს, ღამის წყვდიადს განდევნის და თითქმის ისევე, როგორც მზე, ყოველივე დანარჩენს ეხმარება. ერთი დანიშნულია „მთავრობად დღისა", ხოლო მეორე — „მთავრობად ღამისა". რას ნიშნავს: „მთავრობად დღისა" და „მთავრობად ღამისა"? იმას, რომ მზემ ხელმწიფება დღეზე მიიღო, ხოლო მთვარემ — ღამეზე, რათა ერთი თავისი სხივებით დღეს უფრო ნათელს ხდიდეს, ხოლო მეორე ღამის წყვდიადს განდევნიდეს და თავისი ნათებით ადამიანებს თავიანთი საქმეების კეთების მოხერხებულობას მისცემდეს, რადგან მგზავრიც მაშინ თამამად გზას ადგება, მეზღვაურიც გემს ჩაუშვებს და ზღვაში გაცურავს და ყოველი ხელოსანიც მეტად თავისუფლად ეწევა თავის საქმეს. ამ მნათობთა სარგებლობის ჩვენების შემდეგ, მოსე ვარსკვლავებზეც ამბობს. „და დასხნა იგინი ღმერთმან სამყაროსა ცისასა, რათა ჩნდენ ქუეყანასა ზედა. და მთავრობდენ დღესა და ღამესა და განწვალებდენ შორის ნათლისა და შორის ბნელისა" (დაბ 1:17–18).
5. ვარსკვლავთა დანიშნულება და ცის სამყაროს სილამაზე (1:19)
დაფიქრდი, რა სარგებლობა (მოსემ) ვარსკვლავებშიც გვიჩვენა. „დასხნა იგინი,“ — ამბობს, — „სამყაროსა ცისასა“. რას ნიშნავს „დასხნა"? ნუთუ იმას, რომ „ჩაამაგრა"? არა; ჩვენ ვხედავთ, რომ ისინი ხშირად ერთ წამში დიდ სივრცეს გარბენენ და არასოდეს ერთ ადგილზე არ დგანან, არამედ თავიანთ სვლას აღასრულებენ, რაც უფლისგან აქვთ დანიშნული. მაშ, რას ნიშნავს „დასხნა"? ნიშნავს: ბრძანა, ცაზე ყოფილიყვნენ. წერილი, როგორც შემდეგ ვნახავთ, სხვაგან ამბობს, რომ ღმერთმა ადამი სამოთხეში „დასვა" (), არა იმ აზრით, რომ სამოთხეში ჩაამაგრა, არამედ იმ აზრით, რომ ბრძანა, სამოთხეში ყოფილიყო. ამგვარადვე ვარსკვლავებზეც შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ღმერთმა ბრძანა, ცის სამყაროზე ყოფილიყვნენ და თავიანთი ნათელი მიწაზე ეფრქვიათ. დაფიქრდი, საყვარელო, ნუთუ ყოველგვარ მდელოსა და ბაღზე უფრო სასიამოვნო არ არის ღამით ვარსკვლავიანი ცის ყურება, — როგორ არის იგი მრავალფეროვანი ვარსკვლავებით, თითქოს ყვავილებით, შემკული, და როგორ ასხივებენ ეს ვარსკვლავები მიწაზე სიუხვეს ნათლისა? ისინი სწორედ იმისთვის არიან დანიშნულნი, რომ მიწას ანათებდნენ და დღე-ღამეს განაგებდნენ, რაც საერთოდ ითქვა დიდი მნათობების შესახებაც. ორი მნათობისა და ვარსკვლავების შექმნის თხრობისის შემდეგ, მოსე ყველაფრის შესახებ საერთოდ ამბობს: „და მთავრობდენ დღესა და ღამესა", „და განწვალებდენ შორის ნათლისა და შორის ბნელისა". როგორც დღისით არ ჩანს ცაზე მორბენალი და თავიანთ გზას მავალი ვარსკვლავები (რადგან მათ მოქმედებას ფარავს, თავისი სიკაშკაშის გამო, მზის ნათელი), ისე მზე არასოდეს ჩანს ღამით, რადგან მთვარე თავისი ნათლით საკმარისად ანათებს ღამის წყვდიადს. თითოეული სტიქია, თავის საზღვრებში რჩება რა, არასოდეს გადალახავს თავის ზღვარს, არამედ მეუფის ბრძანებას იცავს და თავის საქმეს ასრულებს. ვის ძალუძს ჩამოთვალოს ყველა სხვა ქველმოქმედება, რომელსაც ეს მნათობები და ვარსკვლავები კაცთა მოდგმას აძლევს? „და იყუნედ, — ნათქვამია, — სასწაულებად დღეებად და ჟამებად და წელიწადებად". რას ნიშნავს „სასწაულებად დღეებად და ჟამებად და წელიწადებად"? საღვთო წერილს სურს გვაჩვენოს, რომ მათი სვლა გვაძლევს დროთა ცოდნასა და მობრუნებებს, დღეთა ათვლას, წლის ხანგრძლივობას და ყველაფრის შეცნობას მათი მეშვეობით შეგვიძლია. მეზღვაური, მათ სვლას აკვირდება რა, ცას უყურებს და ყურადღებით ყველაფერს ამჩნევს, ნაოსნობას იწყებს და ხშირად ყველაზე ბნელ ღამეშიც კი ვარსკვლავთა დაკვირვებით გემის წარმართვას ახერხებს და თავისი ხელოვნებით მენავეთ იხსნის. მათი მეშვეობით მიწათმოქმედიც ხვდება, როდის უნდა დათესოს თესლი, როდის ხნავს მიწას გუთნით, როდის წაილესავს ნამგალს და მკის ყანას. და საერთოდ, დროთა ცოდნა, დღეთა ათვლა და წელიწადის ბრუნვა არცთუ მცირე სარგებელს მოაქვს ცხოვრების მოწყობისთვის. ბევრ რამეზე შეიძლება მითითება, რასაც ეს ქმნილებანი ადამიანთა კეთილდღეობისთვის აკეთებენ, მაგრამ ყველაფრის ზუსტად ჩამოთვლა ძნელად თუ ვინმეს ძალუძს. ამიტომ, მცირედან ვასკვნით რა, უნდა ვიხილოთ, რა დიდია მათი სარგებლობა, და ქმნილებებით აღტაცებულნი, მათ შემოქმედს თაყვანს ვცეთ, ვადიდებდეთ მას და ვუკვირდეთ გამოუთქმელ სიყვარულს, რომელიც მან კაცთა მოდგმის მიმართ გამოავლინა, რადგან ეს ყველაფერი სხვა არაფრისთვის შექმნა, არამედ მხოლოდ ადამიანისთვის, რომელიც მცირე ხნის შემდეგ აპირებდა ყველა თავის ქმნილებაზე დაედგინა, როგორც რაღაც მეფე და ხელმწიფე. „და იხილა ღმერთმან, — ნათქვამია, — რამეთუ კეთილ". ხედავ, როგორ საღვთო წერილი ყოველი დღის შემდეგ აჩვენებს, რომ ქმნილებანი ღვთისთვის სათნოა, რათა ყოველგვარი გამართლება წაერთვას მათ, ვინც ბედავს მისი ქმნილებების საყვედურს. ხოლო, რომ სწორედ ამ მიზნით საღვთო წერილი ამას ყოველ ქმნილებაზე აღნიშნავს, ხშირი განმეორებიდანიდან ჩანს. საკმარისი იყო, რა თქმა უნდა, ყველაფრის შექმნის შემდეგ ერთხელ ეთქვა, რომ „იხილნა ღმერთმან ყოველნი, რაოდენნი ქმნნა, და აჰა კეთილ. ფრიად" (); მაგრამ წერილი, ჩვენი გონების დიდი სისუსტის მცოდნე, ამას ნაწილ-ნაწილადაც აკეთებს, რათა ჩვენ ჩაგვანერგოს, რომ ყველაფერი უმაღლესი სიბრძნითა და გამოუთქმელი სიყვარულით არის შექმნილი. „და იქმნა, — ამბობს, — მწუხრი და იქმნა განთიად დღე იგი მეოთხე" (). როცა (ღმერთმა) დაასრულა ცის შემკობა, ვარსკვლავებით დაფინა და ორი დიდი მნათობი შექმნა, დღეს დაასრულა და ამბობს: „იქმნა მწუხრი და იქმნა განთიად დღე იგი მეოთხე". შეხედე, როგორ ამბობს ამას ყოველ დღეზე, რომ სწავლების ხშირი განმეორებითით ჩვენს გონებაში საღვთო დოგმატები განამტკიცოს.
6. შეგონება მართალი დოგმატების დაცვისა და შემოქმედის თაყვანისცემისკენ
ეს ყოველივე ჩვენი გულის სივრცეზე ამოვიტვიფროთ და მთელი უზრუნველობა გულიდან განვდევნოთ, გულმოდგინებით შევინარჩუნოთ მართალი დოგმატები და ელინურ ცთომილებას დამონებულთ ყოველგვარი სიმშვიდით ვასწავლოთ, რომ წესრიგს ნუ არღვევენ და, შემოქმედი მიატოვონ რა, ნუ თაყვანს სცემენ ქმნილებებს, ჩვენი სიკეთისა და ცხონებისთვის შექმნილთ. ელინებმა (თავიანთი ცრუ სწავლება) თუნდაც ძალის გამოლევამდე იმეორონ, მე ხმამაღლა ვღაღადებ, რომ ეს ყოველივე კაცთა მოდგმისთვის არის შექმნილი, რადგან ყოვლადკმაყოფილ შემოქმედს არც ერთი ამ ქმნილებათაგანი არ სჭირდებოდა, არამედ, რომ ჩვენდამი სიყვარული ეჩვენებინა, ყველაფერი ეს შექმნა, გვიჩვენა, თუ რა ფასი აქვს მისთვის კაცთა მოდგმას, და (გვასწავლა), რომ ჩვენ, ამით წარმართულნი, შესაფერის თაყვანისცემას მივაგებდეთ. და რა უგუნურება იქნებოდა, ქმნილებათა სილამაზით მოხიბლულმა მათზე შეჩერდე და გონების მზერა შემოქმედისკენ არ აღამართო, არ მოუსმინო ნეტარ პავლეს, რომელიც ამბობს: „უხილავი იგი მისი დაბადებითგან სოფლისაჲთ ქმნულთა მათ შინა საცნაურად იხილვების" ()? რას ამბობ, ადამიანო? ცას შეხედე, მის სილამაზეს, ვარსკვლავთა მრავალფეროვნებას, უზომო ბრწყინვალებას უკვირდები? ნუ ჩერდები ამაზე, არამედ გონებით გადადი მათ შემოქმედთან. მზის ნათელმა შენი ყურადღება მიიპყრო: მის დიდ სარგებლიანობას რომ ხედავ, აღტაცებაში მოხვალ, და, როცა ხედავ, რომ მისი სხივები შენს მზერას ანათებს, ამ სტიქიის სილამაზეს უკვირდები? მაგრამ ამაზეც ნუ შეჩერდები, არამედ დაფიქრდი, რომ თუკი ქმნილება ასე საკვირველი და გასაოცარია და ადამიანურ გაგებას აღემატება, მაშინ როგორი უნდა იყოს ის, ვინც მხოლოდ სიტყვითა და ბრძანებით შექმნა ეს? ასევე იმსჯელე მიწის შესახებაც: როცა ხედავ მიწას ყვავილებით შემკულს, ყველგან მცენარეებით დაფარულს, ფერად-ფერადი სამოსივით, ნუ მიაწერ ამ ნაყოფთ მიწის ძალას, არც მზისა და მთვარის ხელშეწყობას, არამედ ღვთისმოსაობით დაფიქრდი, რომ მათ შექმნამდე ღმერთმა მხოლოდ თქვა: „აღმოამორჩენ ქუეყანამან მწუანვილი თივისაჲ" — და მყისვე მიწის მთელი პირი შეიმკო. თუ ყოველდღიურად ამაზე ვიფიქრებთ, თავადაც გონიერნი ვიქნებით და უფალს შესაფერის, ანდა — უფრო სწორად — ჩვენი ძალების შესაბამის დიდებას მივაგებთ. ხოლო ვადიდებთ მას არა მხოლოდ ამით, არამედ კეთილი ცხოვრებითაც, თუ იმავე ცოდვებში აღარ ჩავვარდებით, პირიქით, თუ, ეშმაკის საცდურნი სრულიად უარვყოფთ, ზეციურ წყალობას მოვიპოვებთ შემდგომი ყურადღებიანობით, დიდი გულმოდგინებითა და მუდმივი აღმსარებლობით. მისთვის, მისი დიდი კაცთმოყვარეობით, საკმარისია, რომ ჩვენ მხოლოდ ცოდვას მოვშორდეთ. თუ ამას გადავწყვეტთ, ადვილად მივმართავთ კეთილ საქმეებსაც. მაშ, ამიერიდან, გთხოვთ, ნურავინ გამოჩნდება ცხენის სარბიელზე; ნურც დღეს გაატარებს ვინმე უხამს შეკრებებში; ნუ მიეცემით კამათელსა და მისგან წარმოშობილ ყვირილსა და სხვა წარმწყმედელ გართობებს. რა სარგებელია, მითხარი, მარხვისგან, როცა მთელ დღეს საჭმლისგან თავს იკავებ, მაგრამ ამასობაში კამათელს ეძლევი და მთელ დღეს ცარიელ ლაპარაკში ხარჯავ, ხშირად კი ფიცსა და ღვთისმგმობელობაშიც? არა, გთხოვთ, ნუ ვიქნებით ასე უზრუნველნი ჩვენი ცხონებისთვის; პირიქით, ყოველთვის სულიერ საკითხებზე ვსაუბრობდეთ და ყველამ, ღვთაებრივი წიგნი ხელში აიღოს რა და მოყვასები მოუხმოს, ღვთის სიტყვით საკუთარი სულიც იკვებოს და თანამოსაუბრეთა სულიცა, რათა ამგვარად ჩვენც ავარიდოთ თავი ბოროტის მზაკვრობას, მარხვისგან დიდი სიკეთენი მივიღოთ და ღვთის სიყვარულით ვიტკბოთ, ჩვენი უფლის იესო ქრისტეს მადლითა და კაცთმოყვარეობით, რომლის თანა მამასა, სულიწმიდითურთ, დიდება, ძალა, პატივი, აწ და მარადის და უკუნითი უკუნისამდე. ამინ.