📋 სარჩევი
„ხილვა, რომელი იხილა ესაია“ ().
1.
წინასწარმეტყველებას „ხილვას“ უწოდებს ან იმიტომ, რომ ამ ხილვისას წინასწარმეტყველები ბევრ მომავალ ამბავს ჭვრეტდნენ, როგორც მიქეამ იხილა გაფანტული ხალხი, ხოლო ეზეკიელმა - ტყვეობა და მზისა და თამუზის თაყვანისმცემელთა ურჯულოება; ან იმიტომ, რომ წინასწარმეტყველთა სმენა, რომელიც მათ ღმერთისგან ჰქონდათ, არაფრით ჩამოუვარდებოდა ხილვას, არამედ ისევე უტყუარად არწმუნებდა, როგორც ხილვა; ასეთი რამ ყოფით საქმეებში არ ხდება. რადგან იმას, რომ ისინი დანარჩენ ადამიანებზე სხვაგვარად ისმენდნენ, ასე ამბობს: „შემძინა მე ყური სმენად“ (). ხოლო როცა წინასწარმეტყველებას „ხილვას“ უწოდებს, სიტყვას სანდოსაც ხდის, მსმენელსაც აღძრავს და იმისკენ მიმართავს, ვინც ეს საქმეები აჩვენა. რადგან ყველას, ვინც ნათქვამს ღმერთისგან გადმოსცემს, ჩვეულებად აქვს, უწინარეს ყოვლისა ეს დაადგინოს: ისინი თავისით არაფერს წარმოთქვამენ, არამედ მათ მიერ ნათქვამი სიტყვები საღვთო უწყებანია და ზეციდან ჩამოსული წერილებია. ასევე ამბობს დავითიც: „ენაჲ ჩემი საწერელ მწიგნობრისა ჴელოვნისა“ (). ამიტომ ნუ იფიქრებ, რომ დაწერილი კალამს ეკუთვნის, არამედ იმ მარჯვენას, რომელიც მას იპყრობს; ესე იგი, ნუ მიაწერ დავითის ენას, არამედ იმ მადლს, რომელიც მას ამოძრავებს. სხვა წინასწარმეტყველიც იმავეს აჩვენებდა, როცა ამბობდა: „თხათ მეკოლტე ვიყავ, მსხეპელი ლეღუსულელთა“ (), რათა ვინმემ ნათქვამი ადამიანურ სიბრძნედ არ ჩათვალოს. და მხოლოდ ამითაც არ დაკმაყოფილდა, არამედ კიდევ სხვა რამ დაუმატა და თქვა: „არა თუ მე აღვავსო ძალი სულითა უფლისაჲთა და მსჯავრითა და ძლერებითა“ (). რადგან მადლი მათ მხოლოდ ბრძენებად კი არ ქმნიდა, არამედ ძლიერებადაც; არა სხეულის აგებულებით, არამედ სულის მტკიცე განწყობით. რადგან მათ საქმე ჰქონდათ კადნიერ და უსირცხვილო ხალხთან, წინასწარმეტყველთა სისხლს მოწყურებულთან და წმინდანთა დაკვლაში გაწაფულთან; ამიტომ ბუნებრივად სჭირდებოდათ დიდი ძალა, რათა ამ ხალხის გამოუთქმელ მოძალებას არ დაეფრთხოთ.
სწორედ ამიტომ იერემიას ეუბნება: „დაგდევ შენ დღეინდელსა შინა დღესა“, „ვითარცა სუეტი რკინისა“ და „ვითარცა ზღუდე რვალისა ძლიერი“ (); ეზეკიელს კი: „საშუალ ღრიაკალთასა მკჳდრ ხარ შენ“, „სიტყუათა მათთაგან ნუ გეშინინ და პირისაგან მათისა ნუ განჰკრთები“ (). მოსეც, როცა იგზავნებოდა, ჩანს, მხოლოდ ფარაონის შიშით კი არ იხევდა უკან, არამედ უმეტესად თვით იუდეველთა ხალხის გამო. ამიტომ, როცა ღმერთს ესაუბრებოდა, ბარბაროსი ფარაონი გვერდზე დატოვა და დიდი გულმოდგინებით ცდილობდა გაეგო, რა უნდა ეთქვა მათთვის, თუ არ ირწმუნებდნენ, რომ იგი ღმერთისგან იყო მოსული; ნიშნებსაც სწორედ მათი განწყობის გამო იღებდა, და ეს სავსებით ბუნებრივიც იყო. რადგან თუ ერთმა ებრაელმა, თანაც მოსესგან სიკეთე მიღებულმა, ასე შეაშინა იგი, რას განიცდიდა, როცა იმ უწესრიგო ხალხზე ფიქრობდა? სწორედ ამიტომ წინასწარმეტყველიც იღებდა არა მხოლოდ სიბრძნის, არამედ ძალის სულსაც და ამბობდა: „არა თუ მე აღვავსო ძალი სულითა უფლისაჲთა და მსჯავრითა და ძლერებითა“ (). და სხვა წინასწარმეტყველიც კვლავ ამბობს: „სიტყუა ღმრთისაჲ, რომელი იქმნა იერემიას ზედა ექელკისისა“ (). და სხვა კვლავ ამბობს: „მიღებაჲ სანინევოჲ“ (). „წიგნი ხილვისა ნაუმ ელკესელისაჲ“ (). რადგან ეს წინასწარმეტყველიც სხვა სიტყვით იმავეს აჩვენებს, რასაც წინამორბედები: სულიწმინდის მიერ მოცვას „მიღებას“ უწოდებს. რადგან, როცა სულიწმინდა მოიცავდა მათ, სწორედ ასე წარმოთქვამდნენ თავიანთ სათქმელს; ამიტომ მადლის მოქმედებას „მიღება“ უწოდა.
ამიტომ პავლეც ყველგან ეპისტოლეთა დასაწყისში წინ აყენებს მოციქულობის სახელს; რასაც წინასწარმეტყველები აკეთებდნენ სიტყვებით „ხილვა“, „სიტყვა“, „მიღება“ და „გამონათქვამი“, იმასვე პავლე მოციქულობის სახელით ამტკიცებს. რადგან როგორც ის, ვინც „ხილვას“ და „ღმერთის სიტყვას“ ამბობს, თავისას არ წარმოთქვამს, ასევე ისიც, ვინც საკუთარ თავს მოციქულს უწოდებს, თავისგან არ ასწავლის, არამედ იმას, რაც მისმა მომავლინებელმა უბრძანა. რადგან მოციქულის ღირსება ის არის, რომ თავისგან არაფერი შემოიტანოს. ამიტომ ქრისტეც ამბობდა: „ქვეყანაზე ნურავის უწოდებთ მოძღვარს; რამეთუ ერთი არის თქვენი მოძღვარი, რომელიც ცათა შინაა“ ()1; ამით აჩვენებდა, რომ ჩვენთან არსებული ყველა სწავლების დასაბამი და ფესვი ზემოდან, ცათა მეუფისგან მოდის, თუნდაც ნათქვამის მსახურები ადამიანები იყვნენ. „რომელი იხილა ესაია“ (). როგორ ხედავენ წინასწარმეტყველები იმას, რასაც ხედავენ, ამის თქმა ჩვენ არ გვეკუთვნის; რადგან ხილვის წესი სიტყვით ვერ განიმარტება, არამედ მხოლოდ ის იცის ნათლად, ვინც ეს გამოცდილებით ისწავლა. რადგან თუ ბუნების მოქმედებებსა და მდგომარეობებსაც ხშირად ვერავინ წარმოაჩენს სიტყვით, მით უმეტეს ვერ წარმოაჩენს სულიწმინდის მოქმედების წესს. ხოლო თუ საჭიროა, რომ მკრთალი ხატებით ვისარგებლოთ და გავბედოთ თქმა არა იმისთვის, რომ საქმე სრულიად ცხადად წარმოვადგინოთ, არამედ რათა საქმე მინიშნებით გადმოვცეთ, მე მგონია, წინასწარმეტყველებთანაც იგივე ხდება. როგორც ხალასი წყლების ბუნება, როცა მზის სხივებს იღებს, ნათდება, ასევე წინასწარმეტყველთა სულებიც, რომლებიც ჯერ საკუთარი სათნოებით განიწმინდებიან, სულიწმინდის ნიჭს იღებენ და იმ ბრწყინვალებისკენ მიიქცევიან; ამგვარად იღებენ მომავალ საქმეთა ცოდნას. „ძემან ამოსისმან“ (). რის გამო ახსენებს მამას? ან თანამოსახელეობის გამო, ან რათა ვისწავლოთ, რომ მამის დაბალი მდგომარეობა შვილის სათნოებას ვერაფერს ჩრდილავს; და კეთილშობილება ის კი არ არის, დიდთაგან იშვე, არამედ თავად გახდე დიდი. ასე რომ, ესაია, თუმცა უცნობი მამის შვილი იყო, ყველაზე ბრწყინვალე გახდა, რადგან საკუთარი სათნოების აღმატებულებით გაბრწყინდა.
2.
„რომელი იხილა ძჳნად იუდეასა და ძჳნად იერუსალიმისა“ (). რის გამო მოიხსენია მან ორივე ადგილი ცალ-ცალკე? იმიტომ, რომ სასჯელებიც ცალ-ცალკე და სხვადასხვა დროს მოხდა: ღმერთმა ესეც ბრძნულად განაგო, რომ ყველა ერთბაშად არ დაეღუპა, არამედ ნელ-ნელა და მცირედ-მცირედ, რათა წაყვანილთა სასჯელით დარჩენილები უფრო გონსმოსულნი გამხდარიყვნენ. ხოლო თუ მათ წამალი ჯეროვნად არ გამოიყენეს, ბრალი ექიმს კი არა, სნეულებს ეკუთვნის. ამას იგი მუდამ და ყოველ თაობაში აკეთებს: ერთსა და იმავე ცოდვათა ჩამდენ ყველას ერთად არ სჯის, რადგან მაშინ მთელი ჩვენი მოდგმა დიდი ხნის წინ მთლიანად აღიხოცებოდა; არამედ ზოგისგან აქვე ითხოვს პასუხს, თვით მათთვის იქაური სასჯელის შემსუბუქებითა და მათ თანამედროვეთათვის უკეთესისკენ მოქცევის უდიდესი საფუძვლის წინასწარ დადებით; ხოლო მათ, ვისაც არც საკუთარი თავისგან და არც ასეთი განგებულებისგან რაიმე სარგებლის მიღება სურს, გარდაუვალი და საშინელი განკითხვის დღისთვის ინახავს. „მეფობასა შინა ოზიაჲსასა და იოათამისა და აქაზ, და ეზეკიაჲსასა, რომელნი მეფობდეს იუდეას“ (). დროსაც აუცილებლობით ასახელებს, რათა შრომისმოყვარე მსმენელი მომხდართა ისტორიას მიუბრუნოს. ასე წინასწარმეტყველება უფრო ადვილად შესასწავლი და უფრო ნათელი იქნება, თუ გავიგებთ, რა მდგომარეობაში იყო საქმეები და როგორი იყო იუდეველთა წყლულები, როდესაც წინასწარმეტყველებმა წამლები მოამზადეს.
„ისმინე, ცაო, და ყურად-იღე, ქვეყანაო, რამეთუ უფალი იტყოდა“ (). შესავალი დიდი რისხვით არის სავსე. რადგან რისხვა ძლიერი და გამოუთქმელი რომ არ ყოფილიყო, ადამიანებს არ დატოვებდა და სიტყვას სტიქიონებისკენ არ მიმართავდა. ამას კი აკეთებს არა მხოლოდ რისხვის საჩვენებლად, არამედ იმისთვისაც, რომ თვით ისინი, ვისაც ეს უნდა მოესმინა, უკიდურესად შეარცხვინოს: აჩვენებს, რომ გონებით პატივდებულნი ბუნებით უგრძნობ სტიქიონებზე უარეს მდგომარეობაში არიან. ასე მოქცევა სხვა წინასწარმეტყველებისთვისაც ჩვეულია. ამიტომ იერობოამთან გაგზავნილი წინასწარმეტყველიც მეფეს, ვისთანაც იგზავნებოდა, გვერდით ტოვებს და სამსხვერპლოს ელაპარაკება. იერემიაც მიწას უხმობდა და ამბობდა: „ქვეყანავ, ქვეყანავ, ქვეყანავ, დაწერე ეს კაცი, კაცი განდევნილი“ ()2. და სხვა წინასწარმეტყველიც კვლავ ამბობდა: „ისმინეთ, ხევებო, ქვეყნის საფუძვლებო“ ()3.
„ძენი ვშვენ“ (). ის მათ წინ არ უდებს ყველა ადამიანისთვის საერთო კეთილყოფას, ანუ არსებობაში მოსვლას, არამედ გამორჩეულს, ანუ ძეებად გახდომას. რადგან ღმერთი ყველგან თვითონ იწყებს კეთილყოფებს: როგორც ადამიანის შექმნისას, ჯერ კიდევ არარსებულს, დასაწყისშივე პატივი მიაგო და თქვა: „ვქმნეთ კაცი ხატებისაებრ ჩვენისა და მსგავსებისაებრ“ (დაბადება 1:26); ახალ აღთქმაში კი კიდევ უფრო მეტად; რადგან არა მხოლოდ მათ, ვისაც არაფერი ემოქმედა, არამედ მათაც, ვისაც ურიცხვი ბოროტება ემოქმედა, აღორძინების საბანელის მეშვეობით პატივი მიაგო; ასევე აქაც შეიძლება დაინახო, რომ შვილად მიღებით პატივი მიაგო არა მხოლოდ მათ, ვისაც არაფერი აღესრულებინა, არამედ დაცემულთაც. თუმცა, რადგან შრომებამდე პატივს მიაგებს, შრომების შემდეგაც არ აკლებს, არამედ მაშინ უფრო დიდ ჯილდოებსაც აძლევს. „და აღვამაღლენ“ (). ეგვიპტეში, უდაბნოსა და პალესტინაში მომხდარი ერთ სიტყვაში სწრაფად მოიცვა. ესეც ღმრთისთვის ჩვეულია: კეთილყოფათა სიმრავლის გამო მომხდართა თხრობაში თითოეულზე მცირედ-მცირედ არ ჩერდება. „ხოლო მათ შეურაცხ-მყვეს მე“ (). დაარღვიეს ჩემი რჯული, ამბობს, ჩემი ბრძანებები მიატოვეს.
„იცნა ჴარმან მომგებელი, და ვირმან ბაგა უფლისა თვისისა“ (). შედარებები ბრალდებას ზრდის, განსაკუთრებით მაშინ, როცა უთანასწოროთა შორის არის, როგორც ქრისტეც ამბობს. „კაცნი იგი ნინეველნი აღდგენ სასჯელსა მას ნათესავისა ამის თანა და დასჯიდენ მათ“ (); და კვლავ: „სამხრეთის დედოფალი აღსდგება განკითხვისას ამ მოდგმასთან ერთად და შეაჩვენებს მას, ვინაიდან ქვეყნის დასალიერიდან მოვიდა სოლომონის სიბრძნის სასმენად“ (). იერემიაც კვლავ ამბობს: „წადით ქეტიმის კუნძულებზე და იხილეთ; კედარში გაგზავნეთ და გაიგეთ, შეცვლიან თუ არა წარმართნი თავიანთ ღმერთებს; ჩემმა ერმა კი თავისი დიდება შეცვალა იმით, რისგანაც სარგებელს ვერ მიიღებს“ ()4. ასე აჩვენებს, რომ სჯულდება მძიმე არ არის, და იმასაც, თუ რა საზომს ითხოვს ადამიანებისგან: იმას, რისი აღსრულებაც უგონო არსებებისთვისაც ადვილია და თვით უგონოთა შორის უფრო უგუნურთათვისაც. მაგრამ ვინმე იტყვის, რომ იმ არსებებს პატრონის ცნობა ბუნებით აქვთ. მაგრამ რაც მათში ბუნებით აღესრულება, ჩვენ შეგვიძლია არჩევანით აღვასრულოთ. „იცნა ჴარმან მომგებელი“ (): მათ წინ ნიჭის გამორჩეულობას კი არ უდებს, არამედ მათი ბოროტების სიჭარბითაც ბრალდებას ზრდის. რადგან, როგორც მათ შესარცხვენად სტიქიონებს უხმობს, ასევე კვლავ მათ ადამიანებს კი არა, უგონო არსებებს ადარებს, მათგანაც ყველაზე უგუნურთ, და აჩვენებს, რომ იმათზე უარესნიც არიან.
3.
ასევე იქცევა იერემიაც, როცა გვრიტსა და მერცხალს მაგალითად მოიხმობს; სოლომონიც კი უქმად მცხოვრებ კაცს ხან ჭიანჭველასთან გზავნის, ხან ფუტკართან. „ხოლო ისრაჱლმან მე არა მიცნა“ (). ბოროტების გამწვავებაა, როცა ღვთისადმი დაახლოებულნიც, ამდენი პატივის შემდეგაც, ყველანი ერთად ბოროტებისკენ გადარბენილნი აღმოჩნდებიან. „იაკობი“ კი არ თქვა, არამედ „ისრაელი“, რათა წინაპრის სათნოებით შთამომავალთა უმადურობა უფრო დიდი ეჩვენებინა. რადგან წინაპარმა თავისი სულის სათნოებით სახელწოდების კურთხევა მოიზიდა, შთამომავლებმა კი სჯულის დარღვევით ამ კურთხევას უღალატეს. „და ერმან ჩემმან მე არა გულისხმა-მყო“ (); „მე“, ამბობს, მზეზე უფრო ცხადად გამოვლენილი.
„ვაჲ ნათესავსა ცოდვილსა“ (). ესეც წინასწარმეტყველთა ჩვეულებაა: უკურნებელი სენით დაავადებულებს დასტირიან. ასე იქცევა იერემიაც მრავალ ადგილას; ასე იქცევა ქრისტეც, როცა ამბობს: „ვაჲ შენდა, ქორაზინ, და ვაჲ შენდა, ბეთსაიდა!“ (). რადგან ესეც სწავლების სახეა. ვისი დაბრუნებაც სიტყვამ ვერ შეძლო, იგი ხშირად გოდებამ გამოასწორა. „ერსა სავსესა ცოდვითა“ (). აქ ბრალდებას სხვა რამეც ემატება: იგი ყველას ეხება და გამძაფრებულად არის ნათქვამი. „თესლი ბოროტი“ (). მათ წარმოშობას კი არ აძაგებს, არამედ აჩვენებს, რომ ადრეული ასაკიდანვე ბოროტნი არიან. რადგან როგორც იოანე, როცა ამბობს: „გუელნო, ნაშობნო იქედნეთანო“ ()5, თვით ბუნებას კი არ შეურაცხყოფს; სხვაგვარად ხომ არ იტყოდა: „ყავთ უკუე ნაყოფი, ღირსი სინანულისაჲ“ (), თუ ისინი ბუნებითა და დაბადებიდან ასეთნი იყვნენ; ასევე აქაც, როცა ამბობს: „თესლი ბოროტი“ (), მათ დაბადებას არ აძაგებს.
„ძენი უსჯულონი“ (). არ უთქვამს: „სჯულის დამრღვევნი“, არამედ: „ურჯულონი“, რადგან არაფრით უკეთეს მდგომარეობაში იყვნენ მათზე, ვისაც სჯული საერთოდ არ მიუღიათ. ამით კი ნებელობის განსხვავებას აჩვენებს. „დაუტევეთ უფალი, განარისხეთ“ (). ეს გამოკვეთილად თქვა. რადგან ღვთის სახელიც კი საკმარისი იყო ბრალდებისთვის; სწორედ ამას სდებს ბრალად იერემია, როცა ამბობს, რომ მისგანაც განდგნენ და დემონებს მიეკრნენ. „წმიდაჲ ისრაილისა“ (). ესეც ბრალდების გამწვავებაა: ყველას საერთო მეუფე მაშინ სწორედ მათთვის იყო ცნობილი.
„და უცხო ექმნენით და განსდექით“ (). „რად მერმეცა იწყლვით დამრთველნი უშჯულოვებისა?“ (). უმძიმესი დაგმობაა, როცა სასჯელებითაც კი უკეთესნი არ ხდებიან. დასჯაც კეთილმოქმედების ერთ-ერთი სახეა. ვერ იტყოდნენ, რომ მხოლოდ პატივი სცა და კეთილი უყო, ხოლო როცა სცოდავდნენ, უშვებდა; არამედ პატივით იზიდავდა და სასჯელთა შიშით გონს მოჰყავდა, მაგრამ ორივე შემთხვევაში უკურნებელი სენით დარჩნენ დაავადებულნი. მან მკურნალობის ყოველი სახე აჩვენა: კვეთდა და წვავდა; მაგრამ სენი არც ასე დამორჩილდა, რაც უკურნებელი სნეულების უმთავრესი ნიშანია - ის, რომ სნეულს მკურნალობის მიღებაც აღარ შეუძლია. „ყოველი თავი ტკივილად და ყოველი გული მწუხარებად“ (). „ფერჴთაგან ვიდრე თავამდე არა არს მის შორის სიმრთელე, არცა წყლული, არცა ნაგვემი, არცა ბრძჳლი განსივებული“ (). შემდეგ ამბობს სასჯელებსა და დასჯის ზომებს; რადგან ესეც არანაკლებ კეთილმოქმედების სახეა, ვიდრე მათდამი აღსრულებული პატივი.
რადგან, ამბობს, ყველანი დავტანჯე და მწუხარებაში ჩავაგდე. თუ ნათქვამია: „ყოველი თავი ტკივილად“ (), როგორღაა, რომ „არცა წყლული, არცა ნაგვემი“ ()? ჭრილობა მაშინ ჩანს ჭრილობად, როცა სხეულის დანარჩენი ნაწილი ჯანმრთელია; ხოლო თუ მთელი სხეული დაწყლულებული აღმოჩნდა, წყლული ვეღარ გამოჩნდება. ამით სურს აჩვენოს, რომ მთელი სხეული იყო დაწყლულებული: ერთი ნაწილი კი არ იყო ჯანმრთელი და მეორე შეშუპებული, არამედ ყველაფერი ანთებით იყო მოცული და ერთ მთლიან ნაგვემად ქცეული. „არა არს სალბუნი დასადებელად“ (). ეს წინამორბედზე უფრო მძიმეა. რადგან სნეულება ისე მძიმე არ არის, როგორც ის, როცა სნეული ვერც მკურნალობას იღებს, განსაკუთრებით მაშინ, როცა მკურნალი ასეთია. „არცა ზეთი, არცა შესაკრველნი“ (). სიტყვა გამოკვეთილი რომ გაეხადა, მეტაფორას განაგრძობდა; სწორედ ეს არის მეტაფორის განსაკუთრებული ძალა.
„ქვეყანა თქვენი ოჴერ“ (). ამას ისე კი არ აუწყებს, როგორც უკვე მომხდარს, არამედ წინასწარ აცხადებს, როგორც მომავალს. წინასწარმეტყველები ამ ჩვეულებას იყენებენ: ერთდროულად მსმენელს აშინებენ და თავიანთი წინასწარმეტყველური სიტყვის ჭეშმარიტების ძალას აჩვენებენ. რადგან როგორც შეუძლებელია, წარსული ამბები არ მომხდარიყო, ასევე შეუძლებელია, არ აღსრულდეს ის მომავალიც, რომელსაც წინასწარმეტყველები ამბობენ, გარდა იმ შემთხვევისა, თუკი ისინი, ვისაც სასჯელი ელით, შეინანებენ. „ქალაქნი თქვენნი ცეცხლით მომწუარ“ (). რადგან ბოლომდე კი არ მოსპო ისინი, არამედ ბარბაროსული გადაწვის ნარჩენები მდგარი დატოვა, რათა შემხედველთა თვალს ეს კვალი უფრო ძლიერად მოხვედროდა. „სოფელსა თქვენსა წინაშე თქვენსა უცხონი მოშჭამენ მას და მოოჴრებულ არს გარდაქცეული ერისა მიერ უცხოთასა“ (). უბედურების გამწვავებაა, როცა საკუთარ უბედურებათა მხილველებიც ხდებიან და მათ მხოლოდ გაგონებით აღარ იგებენ.
4.
„დატევებულ იქმნეს ასული სიონისა, ვითარცა კარავი ვენაჴსა შინა და ვითარცა ხილისსაცავი ნესოანსა შინა“ (). დიდი ძალა აქვს ხატებსაც, განსაკუთრებით კი წმინდა წერილში არსებულ ხატებს, ნათქვამის განვრცობისათვის. იერუსალიმს კი სიონის ასულს იმიტომაც უწოდებს, რომ იგი მთის ქვემოთ მდებარეობდა. „ვითარცა კარავი ვენაჴსა შინა და ვითარცა ხილისსაცავი ნესოანსა შინა“ (). რადგან ნაყოფის წაღებისა და მიწათმოქმედთა გაყვანის შემდეგ ქალაქის ნაგებობა უკვე ზედმეტი რჩება. „ვითარცა ქალაქი გამოღებული“ (). ეს მათი უძლურებისა და მიტოვებულობის ნიშანია. რადგან როცა არავინაა შემწე, მაშინ იძულებულნი არიან ჩაკეტილნი დარჩნენ და უსაფრთხოებას მხოლოდ გალავნისგან ელოდნენ. „და არა თუმცა უფალმან საბაოთ დამიტევა ჩუენ თესლი, ვითარცა სოდომიამცა ვიქმნენით და ვითარ გომორრასმცა ვემსგავსენით“ (). წინასწარმეტყველთა ჩვეულებაა ყოველთვის არა მხოლოდ ის წინასწარ თქვან, რა საშინელებებს გადაიტანენ დამნაშავენი, არამედ ისიც, რა ტანჯვის ღირსნიც იყვნენ, რათა თვით სასჯელის ჟამსაც ღმერთს დიდი მადლობა შესწირონ, რადგან თავიანთი დანაშაულების ღირს სასჯელს კი არ იხდიან, არამედ ბევრად უფრო მსუბუქს. ამასვე ამბობს აქაც: მათი ცოდვები არა ამ უკვე ნათქვამ სასჯელებს, არამედ საყოველთაო დაღუპვასა და მთელი მოდგმის სრულ მოსპობას ითხოვდა; სწორედ ეს მოხდა სოდომელთა შემთხვევაშიც. მაგრამ ღვთის კაცთმოყვარეობამ ამას არ მისცა აღსრულების ნება და ცოდვაზე ბევრად უფრო მცირე სასჯელი მოაწია. რადგან ძველ აღთქმას ახალთან დიდი ნათესაობა აქვს, პავლემაც სამართლიანად გამოიყენა ეს გამონათქვამი და წინასწარმეტყველზე უფრო შესაფერისადაც თქვა. რადგან როგორც იმ დროს, ღვთის დიდი წყალობა რომ არ ყოფილიყო, ყველანი წარიტაცებოდნენ, ასევე ქრისტეს მოსვლის ჟამსაც, მადლის საქმეები რომ არ გამოჩენილიყო, ყველანი ამ სასჯელებზე უფრო მძიმე რამეებს გადაიტანდნენ. ხოლო „დამიტევა ჩუენ თესლი“ (), ანუ ტყვეობიდან გადარჩენილებზე ამბობს.
„ისმინეთ სიტყვა უფლისაჲ მთავართა სოდომისათა, ეკრძალეთ შჯულსა ღმრთისასა ერი გომორრაჲსა“ (). რადგან თქვა, რომ სოდომელთა ხვედრის განცდის ღირსნი იყვნენ, აჩვენებს, რომ სოდომელთა საქმეებსაც ბედავდნენ. ამიტომაც მათ ამ საერთო სახელწოდებით მოიხსენიებს. რადგან ასე რომ არ ყოფილიყო, ნათქვამსაც შესაფერისობა არ ექნებოდა. შემდგომ ნათქვამი აჩვენებს, რომ ის ახლა სოდომელებს კი არ მიმართავს, არამედ იუდეველებს და მათ ამ საერთო სახელით მოიხსენიებს. რადგან მსხვერპლებს, შესაწირავებსა და სხვა სჯულისმიერ მსახურებას იხსენებს, რომლის კვალიც კი არ იყო სოდომელთა შორის. „შჯულსა ღმრთისასა“ (), ამბობს, ანუ მხილებას.
„რად ჩემდა სიმრავლე მსხუერპლთა თქვენთა?“ (), ამბობს. „იტყჳს უფალი“ (). „რამეთუ სავსე ვარ მე ყოვლად დასაწველებითა ვერძთა, და ცმელთა კრავთათა, და სისხლი კუროთა და ვაცთაჲ არა მნებავს“ (). ორმოცდამეცხრე ფსალმუნი მთლიანად ამ ადგილს ჰგავს: სხვა სიტყვებით, მაგრამ იმავე აზრებს ქსოვს. რადგან ფსალმუნში ნათქვამს: „მოუწოდოს ზეცას ზეგარდამო და ქუეყანასა განრჩევად ერისა თჳსისა“ (), უთანაბრდება ეს: „ისმინე, ცაო, და ყურად-იღე, ქვეყანაო, რამეთუ უფალი იტყოდა“ (); და მომდევნოც ასეთივეა. როგორც დავითი ამბობს: „არა თუ მსხუერპლთა შენთათჳს გამხილო შენ, რამეთუ საკუერთხნი შენნი ჩემ წინაშე არიან მარადის“ (), ასევე ესაიაც ამბობს: „რად ჩემდა სიმრავლე მსხუერპლთა თქვენთა? _ იტყჳს უფალი“ (). და კვლავ, დავითი ამბობს: „არა შევიწირავ მე სახლისა შენისა ზუარაკთა, არცა არავისა შენისაგან ვაცთა“ (); ესაია კი: „ყოვლად დასაწველებითა ვერძთა, და ცმელთა კრავთათა, და სისხლი კუროთა და ვაცთაჲ არა მნებავს“ (). რადგან მათ განუწყვეტლივ ამხილებდნენ, რომ სხვა სათნოებებისგან დაცარიელებულნი იყვნენ, ისინი კი უდიდეს გამართლებად მსხვერპლებს აყენებდნენ წინ, თითქოს განუწყვეტლივ ასრულებდნენ მათ; ამიტომ სამართლიანად ორივე წინასწარმეტყველი, უფრო კი ყველა სხვაც, ამ გამართლებას ართმევს მათ. აქედან ცხადია, რომ მსხვერპლები პირველად და თავისთავად კი არ მიეცათ, არამედ იმისთვის, რომ ამ გზით მათთვის სხვა ცხოვრების წესისკენ წვრთნად ქცეულიყვნენ. მაგრამ რადგან აუცილებელი საქმეები სასწრაფოდ ითხოვდა ყურადღებას, ისინი კი მათ უყურადღებოდ ტოვებდნენ და ამ მსხვერპლებით იყვნენ დაკავებულნი, ღმერთი ამბობს, რომ ამის შემდეგ ამ მსხვერპლებსაც აღარ იღებს.
„არცა მოხვიდეთ ჩვენებად ჩემდა“ (). თუ ტაძარში მოხვალთო, ამბობს. „ვინ გამოიძინა ესენი ჴელთაგან თქვენთა“? (). და მართლაც, არსებობს მთელი წიგნი, რომელსაც ლევიტიკონი ეწოდება და მსხვერპლთა ზედმიწევნითი წესის შესახებ კანონმდებლობს. მეორე რჯულშიც და მრავალ სხვა წიგნშიც ამის შესახებ ბევრი კანონი არის გაბნეული. როგორღა ამბობს: „ვინ გამოიძინა ესენი ჴელთაგან თქვენთა“? () რათა ისწავლო, რომ ასეთ რამეთა დაკანონება ღვთის პირველადი ნება არ ყოფილა, არამედ ამათ შესახებ კანონმდებლობამ დასაბამი მათი უძლურებიდან მიიღო. რადგან როგორც არ სურდა ერთხელ ქმართან შეერთებული ქალის განგდება, მაგრამ უფრო დიდი ბოროტების მოსაკვეთად უფრო მცირე დაუშვა, რათა განგდების აკრძალვის შემთხვევაში კაცები იძულებული არ გამხდარიყვნენ, შინ დარჩენილი და შეძულებული ცოლები დაეხოცათ; ასევე აქაც, დემონებისთვის მსხვერპლის შეწირვის აღსაკვეთად, მიიღო ის, რაც არ სურდა, რათა ის აღესრულებინა, რაც სურდა. სწორედ ამასვე კვლავ მიქა წინასწარმეტყველიც აჩვენებდა და ამბობდა: „ნუთუ საკლველნი და მსხვერპლნი შემომწირეთ მე ორმოცი წელი?“ ამბობს უფალი (ამოსი 5:25; შდრ. საქმე 7:42)6. იერემიაც ამბობს: „ეს არ არის ის, რაც თქვენს მამებს ვუბრძანე“ ()7.
5.
რადგან ამგვარად დემონებსაც ემსახურებოდნენ, თვით ღმერთიც, რათა უფრო უძლურთათვის აქედან დაღუპვის არავითარი საბაბი არ გაჩენილიყო, ყველა წინასწარმეტყველის პირით განუწყვეტლივ ამას ამბობს. დემონები კი, როცა მსხვერპლს არ აძლევდნენ, მძვინვარებდნენ და განუწყვეტლივ აწვებოდნენ ადამიანებს, ქონის სუნსა და კვამლს ითხოვდნენ და ამბობდნენ: „ეს ხომ ჩვენ წილად ხვდა პატივად“. ღმერთს კი არც დასაწყისში უთხოვია ეს და, როცა უბრძანა კიდეც, აჩვენა, რომ ეს მისი სურვილით კი არ დაუშვა; და არა მხოლოდ ამით, არამედ იმითაც, რომ მალე გააუქმა მსხვერპლები და, როცა ისინი სრულდებოდა, არ იღებდა მათ; და ყოველივე ამით ცხადად აჩვენებდა, რომ მსახურების ეს სახე მეტად უღირსია მისი დიდებულებისა. ამას ამბობს ახლა: თქვენი გულისთვის ვითმენდი ამას, თვითონ კი ამათგან არაფერი მჭირდებოდა. „დათრგუნვად ეზოჲსა ჩემისა არა შესძინოთ“ (). ან ტყვეობას წინასწარ ამბობს, ან ამასაც უკრძალავს მათ, რადგან ისინი სწორი განზრახვით არ შედიოდნენ. „უკეთუ მომართვათ სამინდოჲ ამაო“ (). რადგან მცნებათაგან ზოგი თავისთავად უნდა შესრულებულიყო, ზოგი კი სხვა მიზნისთვის იყო ნაბრძანები: მაგალითად, ღმერთის ცოდნა, არამკვლელობა, არამრუშობა და ყოველივე მსგავსი თვით მათგან მომდინარე სარგებლისთვის იქნა დადგენილი; ხოლო მსხვერპლის შეწირვა, საკმევლის მიტანა, შაბათის დაცვა და ყოველივე მსგავსი არა იმისთვის იყო, რომ ეს საქმეები უბრალოდ თავისთავად შესრულებულიყო, არამედ იმისთვის, რომ ამ წესთა შეჩვევით დემონთა მსახურებას ჩამოშორებოდნენ. ამიტომ, რადგან ისინი ამ წესებს კი ასრულებდნენ, მაგრამ მათგან მოსაპოვებელ სარგებელს არ იმკიდნენ და ჯერ კიდევ დემონებზე იყვნენ მიჭედილნი, სამართლიანად ეს წესებიც განიდევნება; რადგან ხესაც სამართლიანად მოჭრის კაცი, თუ ფოთლები და ტოტები კი აქვს, მაგრამ ნაყოფისაგან ცარიელია. მებაღის მთელი ზრუნვაც ხომ მცენარის მიმართ ქერქისა და ღეროსთვის კი არ არის, არამედ იმისთვის, რომ ნაყოფებით ისარგებლოს.
„საკმეველი საძაგელ არს ჩემდა“ (). ხედავ, რომ იგი შესაწირავთა ბუნებით კი არ ხარობდა, არამედ შემწირველთა განზრახვას იკვლევდა? სწორედ ამიტომ ნოეს მსხვერპლიდან ამოსულ კვამლსა და ქონის სუნს „სული სულნელებისაჲ“ () უწოდა, საკმეველს კი საძაგელი. რადგან, როგორც ვთქვი, იგი ძღვენთა არსებას კი არ ეძებს, არამედ შემწირველთა შინაგან განწყობას. „ახალთთუენი თქვენნი და შაბათნი“ (). უნდა დავუკვირდეთ, რომ იგი აუცილებელთაგან არაფერს განაგდებს, არამედ იმას განაგდებს, რაც ქრისტემაც მოსვლის შემდეგ გააუქმა. ამიტომ პავლემაც, როცა იუდეველებს ებრძოდა, უფრო მკაცრი სიტყვით ისარგებლა: არა მხოლოდ ესენი, არამედ ამათზე ბევრად მეტიც წარმოადგინა და თქვა, რომ ისინი, ვინც საკუთარ თავში არაფერს აჩვენებდნენ, იქიდანაც არაფერს იძენდნენ; ასე ამბობს: „უკუეთუ შენ ჰურიაჲ სახელ-გედების, და განისუენებ შჯულსა ზედა და იქადი ღმრთისა და იცი ნებაჲ იგი და გამოიცდი უმჯობესსა მას და სწავლულ ხარ შჯულისაგან“ (). და კვლავ ამბობს: „რამეთუ წინადაცუეთილებაჲ სარგებელ არს, უკუეთუ შჯულსა იმარხავ, ხოლო უკუეთუ გარდამავალ იყო შჯულისა, წინადაცუეთილებაჲ შენი წინადაუცუეთელება იქმნა“ (). და არც ის უთქვამს, თითქოს მათ, ვისაც რჯული მიენდო, რაიმე ნაყოფი მიეღოთ მხოლოდ რჯულის მინდობისგან, რადგან ურწმუნოდ აღმოჩნდნენ; ამასვე დავითიც სხვაგვარად მიანიშნებდა და ამბობდა: „ხოლო ცოდვილსა მას ჰრქუა ღმერთმან: რაჲსათჳს-მე მიუთხრობ შენ სამართალთა ჩემთა“ ()? რადგან ისინი მუდამ რჯულის მოსმენით დიდად ამაყობდნენ, მაგრამ საქმისაგან ცარიელნი იყვნენ; ამიტომ პავლემაც ისინი ამ სიქადულიდან განდევნა და თქვა: „რომელი-ეგე ასწავებ მოყუასსა, თავსა თჳსსა არა ასწავებ;“ ()?
„რომელი ჰქადაგებ არა-პარვასა, იპარავ;“ ()8? დავითიც ასევე ამბობს: „იხილი თუ მპარავი, თანაურბიოდე მას და მეძავსა თანა დასდვა ნაწილი შენი“ (). „და დღე დიდი არა თავს-ვიდვა“ (). იგი ამბობს ორმოცდამეათე დღის დღესასწაულზე, კარვობის დღესასწაულზე, პასექზე და დანარჩენ დღესასწაულებზე. „მარხვა და უქმობაჲ და დღესასწაულნი თქვენნი ძულან სულსა ჩემსა“ (). იგი მათ ადამიანურად, მათთვის გასაგები ენით ელაპარაკება. „მექმნენით მე სიმაძღრედ“ (), ანუ მოყირჭებად და საძულველობად. ეს აჩვენებს მის გამოუთქმელ სულგრძელებას: მან მრავალგზის შემცოდენი დაითმინა და უფრო ადრე არ შეუტია, ვიდრე თვით დამნაშავეებმა თავიანთი ბოროტების სიჭარბით არ გამოიწვიეს იგი.
„არღა მერმე ულხინო ცოდვათა თქვენთა“ (). ესე იგი, აღარ ვიქნები სულგრძელი. იგივეა დავითის მიერ ნათქვამიც: „ესე ყოველი ჰყავ და დავიდუმე;“ (). „ოდეს განიპყრნეთ ჴელნი თქვენნი ჩემდამო, მივაქცინე თვალნი ჩემნი თქვენგან და, უკეთუ განამრავლოთ ვედრებაჲ, არ შევისმინო თქვენი“ (). აქედან ცხადია, რომ ლოცვას არავითარი სარგებელი არა აქვს, თუნდაც ხანგრძლივი იყოს, როცა მლოცველი ცოდვებში რჩება. რადგან არაფერია სათნოებისა და საქმეებიდან გამომავალი ხმის თანასწორი. რადგან ამბობს: „რამეთუ ჴელნი თქვენნი სისხლითა სავსე“ (), ესე იგი, მკვლელობის მოქმედნი; მაგრამ „მკვლელობის მოქმედნი“ კი არ თქვა, არამედ „სისხლით სავსე“, რითაც აჩვენა, რომ ცოდვას ჩვევად აქცევდნენ და ყველგან გაძლიერებით სჩადიოდნენ.
6.
ღმერთის სიმშვიდეს ესეც ცხადყოფს: მაშინაც კი, როცა იმუქრება, თავს იმართლებს. რადგან ასახელებს იმ მიზეზებს, რომელთა გამოც ლოცვას არ იწყნარებს. „განიბანენით, წმიდა იქმნენით“ (). როგორ ხდება, რომ მას შემდეგ, რაც თქვა: „მეტად აღარ შევუნდობ თქვენს ცოდვებს“, მაინც რჩევას აძლევს და, როცა აჩვენა, რომ განუკურნებლად იყვნენ სნეულნი, გამოსწორების გზას შემოიტანს? ღმერთს ჩვეულებად აქვს, როცა იმუქრება, ცხონება თითქოს შეუძლებლად გამოაცხადოს, რათა შიში გააძლიეროს; მაგრამ სიტყვას აქ არ ამთავრებს: შემდეგ კეთილ იმედებსაც ჩაასახებს და ამ გზით კვლავ სინანულისკენ აბრუნებს. ნებისმიერი დაინახავს, რომ ეს ყველგან ასე ხდება. ნინეველთა შემთხვევაში კი ეს არა სიტყვებით, არამედ საქმით გააკეთა. რადგან სიტყვებით არაფერი კეთილი არ აღუთქვა; სასჯელი თვით მუქარაში დაუფარავად დატოვა. მაგრამ როცა ყველა იმ უცხოტომელმა საკუთარი მხრიდან ის გამოაჩინა, რაც ევალებოდათ, ღმერთმა რისხვა სწრაფად განაქარვა. ასევე ამბობს კვლავ დავითიც ფსალმუნში. წინასწარ უკვე ვთქვი, რომ ეს მონაკვეთი ყოველმხრივ შესავალს ჰგავს: როგორც ესაია მუქარების შემდეგ ამბობს: „განიბანენით, წმიდა იქმნენით“ (), ასევე დავითმაც, როცა თქვა: „გამხილო და წარმოვადგინნე ცოდვანი შენნი წინაშე პირსა შენსა“ (), შემდეგ დაურთო: „მსხუერპლმან ქებისამან მადიდოს მე, და მუნ არს გზაჲ, სადა უჩუენო მას მაცხოვარებაჲ ჩემი“ (). „ქებაში" კი გულისხმობს საქმით აღვლენილ დიდებისმეტყველებასა და ღმერთის შეცნობას. ხოლო რათა, როცა მოისმენდნენ „განიბანენით, წმიდა იქმნენით“ (), არ ეფიქრათ ჩვეულებრივ განწმენდებზე, დაურთო: „მოსპენით უკეთურებანი სულთაგან თქვენთა წინაშე თვალთა ჩემთა, დასცხერით ბოროტთაგან თქვენთა“ ().
ამით სათნოების სიადვილე და არჩევანის თავისუფლება აჩვენა: ცვლილება მათზე იყო დამოკიდებული. „ისწავეთ კეთილსა ქმნაჲ“ (). ასე, დიდი ბოროტების გამო, სათნოების ცოდნაც კი განედევნათ. ასევე ამბობს დავით წინასწარმეტყველიც: „მოვედით, შვილნო, ისმინეთ ჩემი, შიში უფლისაჲ გასწავო თქუენ“ (). რადგან ეს ცოდნა ყველა ცოდნაზე მაღლა დგას და მეტ გულმოდგინებასაც მოითხოვს, რამდენადაც მეტი დაბრკოლება აქვს: ბუნების ტირანია, ნების სიზარმაცე, დემონთა მზაკვრობა და საქმეების სიმრავლე. ამგვარად ამბობს ბარუქიც: „ეს არის ჩვენი ღმერთი; სხვა არ შეირაცხება მის გვერდით; მან იპოვა ცოდნის ყოველი გზა“ ()9. „გამოიძიეთ მშჯავრი“ (). ეს ნიშნავს უსამართლოდ დაჩაგრულთა დაცვას, რასაც დიდი შრომა და მღვიძარე სული სჭირდება. ამიტომაც თქვა: „გამოიძიეთ“ (). რადგან ბევრია ის, რაც სამართლიანს ჩრდილს აფარებს: ქრთამი, უმეცრება, ძლიერთა ზეწოლა, მორცხვობა, შიში და პირთა მაამებლობა; ამიტომ დიდი სიფხიზლეა საჭირო.
„იჴსენით მიმძლავრებული“ (). ეს წინანდელზე მეტია: იგი მხოლოდ სამართლიანი გადაწყვეტილების გამოტანას კი არ ითხოვს, არამედ მის ბოლომდე მიყვანასაც. „უსაჯეთ ობოლსა და განამართლეთ ქურივი“ (). ღმერთისთვის დიდია ზრუნვა იმაზე, რომ არავინ იტანდეს ბოროტებას; მაგრამ ეს ზრუნვა კიდევ უფრო მეტია მაშინ, როცა ადამიანები ამ ტანჯვასთან ერთად სხვა უბედურებითაც არიან შემოსილნი. რადგან ქვრივობა და ობლობა თავისთავადაც აუტანელია; ხოლო როცა ქვრივებსა და ობლებს სხვებიც ავიწროებენ, ნავმისხვრევა ორმაგი ხდება.
„და მოვედით და შევიტყუნეთ, _ იტყჳს უფალი“ (). საყურადღებოა, რომ წინასწარმეტყველთა წიგნებში ღმერთი არაფერს ისე დაჟინებით არ ითხოვს, როგორც უსამართლოდ დაჩაგრულთა შეწევნას. ამგვარადვე სხვაგანაც, მიქასთან, როცა იუდეველები ამბობენ: „უკეთუ მივსცნე პირმშონი ჩემნი უთნოობისათჳს, ნაყოფი მუცლისა ჩემისაჲ ცოდვისათჳს სულისა ჩემისა?“ (), მან დაურთო და თქვა: „მიგეთხრა შენ, ჵ კაცო, რაჲ კეთილ, ანუ რასა ეძიებს შენგან უფალი, არამედ ქმნასა მსჯავრისასა და შეყუარებასა წყალობისასა და მზად-ყოფასა სლვად უფლისა თანა ღმრთისა შენისა“ (). და კვლავ დავით წინასწარმეტყველი ამბობდა: „წყალობასა და სამართალსა გაქებდე შენ, უფალო“ (). ახლა კი სიტყვებს: „და მოვედით“ () მივუბრუნდეთ. ჯერ სიმართლის საქმეებით შეაიარაღა ისინი და მხოლოდ ამის შემდეგ მიიყვანა სამსჯავროზე; ჯერ ასწავლა, როგორ ჩამოეხსნათ ბრალდებები, და მხოლოდ მაშინ მოსთხოვა პასუხი, რათა დაცვის გარეშე არ დაეჭირა და არ განეკითხა. ამიტომ ამბობს: „შევიტყუნეთ“ (). ანუ: გავისამართლოთო, ამბობს.
ის, ვინც მათთან სამართალში შედის, დამცველადაც იქცევა და მკურნალადაც. შემდეგ, რათა აჩვენოს, რომ დიდი საქმეებიც რომ აღვასრულოთ, ცოდვებისგან გასათავისუფლებლად მაინც მისი კაცთმოყვარეობა გვჭირდება, ამბობს: „და უკეთუ იყვნენ ცოდვანი თქვენნი, ვითარცა ღებილნი, ვითარცა თოვლი განვასპეტაკო“ (). ამით ერთმანეთის სრულიად საწინააღმდეგო თვისებები მოიხმო და დაჰპირდა, რომ თვითონვე მათ საპირისპირო მდგომარეობად აქცევდა. „ხოლო უკეთუ იყვნენ, ვითარცა ძოწეულნი მეწამულნი, ვითარცა მატყლი განვასპეტაკო“ (). ამრიგად, დიდია ქვრივთა დაცვის ძალა: ამგვარი დაცვა ისეთად დაბინძურებულ სულს, რომელმაც ბოროტება საღებავივით შეიწოვა, არა მხოლოდ უკეთურებისგან ათავისუფლებს, არამედ ასე ბრწყინვალედაც აქცევს. „და უკეთუ გინდესთ, და ისმინოთ ჩემი, კეთილნი ქვეყანისანი შჭამნეთ“ (). „ხოლო უკეთუ არ გინდესთ, არცა ისმინოთ ჩემი, მახჳლმან შეგჭამნეს თქვენ“ (). „რამეთუ პირი უფლისაჲ იტყოდა ამათ“ (). რადგან უხეშად მოაზროვნეებისთვის ცოდვებისგან გათავისუფლება ისე სასურველი და ადვილად დასანახი არ არის, როგორც ამჟამინდელ ცხოვრებაში სიკეთეებად მიჩნეული საგნებით ტკბობა, ცოდვებისგან გათავისუფლებასთან ერთად ამქვეყნიურ სიკეთეებსაც ჰპირდება; რადგან ეს ამქვეყნიური სიკეთეებიც იმ გათავისუფლებიდან მომდინარეობს.
7.
შემდეგ, რათა აჩვენოს, რომ სათნოება ადვილია, მას მხოლოდ ნდომაზე დამოკიდებულად წარმოაჩენს. ხოლო, რომ კეთილი დაპირებებით მსმენელები არ მოადუნოს, სიტყვას კვლავ საშინელებებით ასრულებს და მას სარწმუნოს ხდის ამის გამომცხადებლის ძალით. „ვითარ იქმნა მეძავ ქალაქი სარწმუნოჲ სიონ“ ()? ეს გაკვირვება მეტყველის ტკივილსაც აჩვენებს, იუდეველთა დიდ უგრძნობელობასაც და იმასაც, რომ მომხდარი ყოველ მოლოდინს მიღმა მოხდა. ასეთივე გაკვირვებით ამბობს პავლეც გალატელთა მიმართ: „მიკჳრს, რამეთუ ესრეთ ადრე გარდაიქცევით“ (); ასეთი სიტყვა ბრალდებათა რიგშიც დგას და შეგონების სახეცაა, რადგან მხილებულებს სათნოებისკენ უკან უხმობს. რადგან ნათქვამი საკვირველიც რომ იყოს და ქებაც შეერიოს ბრალდებას, ეს ბრალდებას უფრო მძიმეს ხდის. რადგან ისე არ ვკიცხავთ მათ, ვინც არაფერს წარმოადგენდა და მდაბალ ცხოვრებას მისდევდა, როგორც მათ, ვინც წინათ პატიოსნად მიაჩნდათ, შემდეგ კი უკეთურთა საქმეები გამოაჩინეს. მეძავად კი აქ იმიტომ უწოდებს, რომ სხეულებრივ აღვირახსნილობას კი არ გულისხმობს, არამედ ღმერთის მიმართ უმადურობას, რაც იმ მეძაობაზე უფრო მძიმეა. იქ შეურაცხყოფილი ადამიანი არის, აქ კი უარყოფილი ღმერთია.
ასე იქცევა ეს წინასწარმეტყველიც და ყველა სხვა წინასწარმეტყველიც: რადგან თვით ღმერთმაც ღირსად ცნო, ქალაქის მიმართ ქმრის მდგომარეობაში დამდგარიყო და ამით ამ ხალხის მიმართ გამოუთქმელი სიყვარული ეჩვენებინა. ამიტომ წინასწარმეტყველებიც ბევრგან ლაპარაკობენ როგორც ქმრისა და ცოლის შესახებ; ამას იმიტომ კი არ აკეთებენ, რომ სიტყვა ადამიანურ უხეშობამდე ჩამოიყვანონ, არამედ რათა მათთვის ნაცნობი საგნების მეშვეობით ღმერთის მზრუნველი სიყვარულის შეცნობამდე მიიყვანონ; ამასთანავე, ამ სამარცხვინო სახელწოდებითაც სურთ მათი მხილება. „სარწმუნოჲ“ (), ანუ ღვთისმოსავი და ყოველი სათნოებით სავსე; აქედანაც ცხადია, რომ მეძაობად სხეულთა მეძაობას არ გულისხმობს, რადგან მაშინ იტყოდა: „უმანკო ქალაქი“; ასე იქნებოდა მეძავთან დაპირისპირებული სიტყვა. ახლა კი, რადგან აჩვენებს, რომ მეძაობით უღმრთოებას გულისხმობს, მასთან დაპირისპირებული რამ დაასახელა: რწმენა. „სამართლით სავსე იყო“ (), ანუ სიმართლით სავსე. კვლავ უდიდესი ბრალდებაა: არა მხოლოდ ის, რომ მთელი უკეთურების მხარეს გადავიდნენ, არამედ ისიც, რომ მთელ სათნოებას უღალატეს, სიკეთეთა მთელი სიმდიდრე ერთბაშად ხელიდან გადაყარეს და ბოროტებათა უკიდურეს სიღატაკემდე დაეშვნენ. „რომელსა შინა სიმართლემან დაიძინა მის შორის“ (). ეს ნიშნავს: დამკვიდრდა, დაბანაკდა, ანუ დანერგილი იყო, ფესვგადგმული იყო და ყველა მოქალაქე გულმოდგინებით აღასრულებდა მას. იგი წინანდელ ქებებზე ხანგრძლივად ჩერდება: ერთი მხრივ, ცვლილებით წარმოშობილ ბრალდებას ზრდის, მეორე მხრივ კი კეთილ იმედებს უქმნის და აჩვენებს, რომ მათთვის ადვილია კვლავ აღდგენა.
„ხოლო აწ კაცისმკლველთა“ (). კაცისმკვლელებსო, ამბობს. „ვეცხლი თქვენი გამოუცდელ“ (). ანუ: ყალბი, შერეული, უხარისხო. „ხამარნი თქვენნი შერევენ ღვინოსა წყლითა“ (). რადგან შესავალში მათი უკეთურება სახეობრივად კი არ თქვა, არამედ მხოლოდ ის, რომ ღმერთი უარყვეს, რომ ბოროტი თესლი იყვნენ და ურჯულო შვილები, რაც უფრო ლანძღვა ჩანდა, ვიდრე ბრალდება; აქ კი თვით ბრალდებებს სახეობრივად ჩამოთვლის და პირველად იმას ასახელებს, რაც ბოროტებათა პირველიც არის, შუაც და უკანასკნელიც: ვერცხლისმოყვარეობას და გარიგებებში ვაჭრულ თაღლითობას.
მაგრამ ზოგიერთებმა, რადგან ღმერთის გამოუთქმელი სიბრძნე ვერ გაიგეს, ნათქვამი ანაგოგიურად მიიღეს. მათი თქმით, დიდი და მაღალი ესაია ხომ სარაფთა ბოროტებასა და ღვინის გამყიდველთა გახრწნილებაზე არ ილაპარაკებდა; არამედ ვერცხლს აქ ღმერთის სიტყვებს უწოდებს, ღვინოს კი — სწავლებას, რომელსაც ისინი ამღვრევდნენ, როცა თავიანთ მოძღვრებებს შეჰქონდათ. მე კი ამ განმარტებას არც ვაკნინებ და ვამბობ, რომ მეორე განმარტება უფრო ჭეშმარიტია. რადგან ამაზე საუბარი არა მხოლოდ წინასწარმეტყველისთვის შეუფერებელი არ არის, არამედ მეტად შესაფერისიცაა როგორც მისთვის, ისე ღმერთის კაცთმოყვარეობისთვის. და რაღა საჭიროა მრავლის თქმა? როცა ღმერთის მხოლოდშობილი ძე მაღალი სწავლებებით მოვიდა და ანგელოზებრივი ცხოვრების წესის დანერგვას აპირებდა, თვითონაც არცთუ ცოტა ილაპარაკა საზომებზე და იმაზე, რაც მათზე უფრო მდაბლად მიიჩნევა: მისალმებებზე, შუა ადგილების დაკავებასა და პირველ ადგილებზე. რადგან ეს მცირედ მიჩნეული საქმეები, როცა უყურადღებოდ რჩება, ცოდვების დიდ საწვავად იქცევა. თუ ახალ აღთქმაშიც საჭირო იყო ამის გამოსწორება, მით უმეტეს ძველში, როცა მსმენელები უფრო უხეშნი იყვნენ და მთელი მათი ცხოვრება აქედან იმართებოდა: ხალხს ამ საკითხებში უფრო მეტად წვრთნიდნენ, რათა ყოველი უსამართლობისგან შორს ყოფილიყო, არაფერში ესარგებლა მოყვასის საზიანოდ და უღარიბესთა სიღატაკე სავაჭრო თაღლითობის უკეთურებით არ დაეთრგუნა.
8.
ამიტომ, როცა ეს უგულებელყოფილია, ქალაქებიც ხშირად დამხობილა, მთავარნიც ტახტებიდან ჩამოგდებულან და შეურიგებელი ომიც წარმოშობილა; ხოლო როცა ეს საქმეები სწორად წესრიგდება, მაშინ მრავალი მშვიდობა, კეთილი სამართალი და უსაფრთხოება ჩნდება, რომელიც სათნოებისკენ გვიძღვის. „მთავარნი თქვენნი ურწმუნო“ (). უდიდესი სნეულებისა და გახრწნილების ნიშანია, როცა თვით მკურნალები სნეულებებს ამძიმებენ. რადგან მმართველთა საქმეა ხალხის უწესრიგობანი შეაჩერონ, ისინი სათანადო წესში მოიყვანონ და კანონთან მორჩილნი გახადონ; მაგრამ როცა თვით ისინი პირველნი არღვევენ კანონებს, სხვებისთვის მასწავლებლები როგორ იქნებიან? რადგან სიტყვა „ურწმუნო“ იმას ნიშნავს, რომ კანონს არ ემორჩილებიან, მცნებებს ვერ იწყნარებენ; ამასვე აყვედრებს პავლეც, როცა ამბობს: „რომელი-ეგე ასწავებ მოყუასსა, თავსა თჳსსა არა ასწავებ“ ()? მაშ, როცა ფესვი გახრწნილია, ტოტებისგან რა კეთილს უნდა ველოდეთ? „ზიარებ მპარავთა“ (). ეს ბრალდების დამატებაა: ისინი ბოროტებებს არა მხოლოდ არ აჩერებენ, არამედ ეწინააღმდეგებიან კიდეც სიკეთეს; ქურდებს არა მხოლოდ არ ებრძვიან, არამედ მათთან ერთად მოქმედებენ და იმ სათნოების სრულიად საწინააღმდეგო ბოროტებას მისდევენ, რომელიც მმართველს შეჰფერის.
„მოყუარე ძღვენთა“ (). ეს ვერცხლისმოყვარეობის სხვა მძიმე სახეა: გარეგნულად კეთილსახოვანი საბაბი აქვს, მაგრამ კეთილგანწყობის ნიღბით უკიდურეს ანგარებას ამჟღავნებს. „მდევარ მოსაგებელთა“ (). ესენი მტრების მიმართ ბოღმას ინახავენ, ცდილობენ სამაგიერო მიუზღონ მათ, ვინც აწყენინეს, რაც ბოროტების უდიდესი სახეა. ამიტომ ეს არა მხოლოდ ახალ აღთქმაში, არამედ ძველშიც დიდი გულმოდგინებით არის აკრძალული. რადგან ამბობს: „თითოეულმა თქვენგანმა მოყვასის მიმართ ბოროტება გულებში ბოღმად ნუ შეინახოს“ ().10 რადგან ამ ბოროტებისგან მეტად უნდა იყოს თავისუფალი საერთოდ ხალხიც, მაგრამ ბევრად მეტად - მმართველი; ის უნდა გათავისუფლდეს იმისგანაც, რომ განსასჯელთა მიმართ სიძულვილით გამოიტანოს გადაწყვეტილება, რათა ნავსაყუდელი რიფად არ იქცეს. „ობოლთა არა მშჯელ“ (). ესე იგი, არ უდგანან წინამძღვრებად, რათა ობლებმა სამართალი მიიღონ.
„და მშჯავრსა ქურივთასა არ მიმხედველ“ (). უნდა დავაკვირდეთ, რომ არა მხოლოდ ბოროტების ჩადენა, არამედ სიკეთის არ კეთებაც ბოროტების რიგში დგას, ისევე როგორც ახალ აღთქმაშიც. რადგან ისინი, ვინც მშიერი არ გამოჰკვებეს, გეენის ცეცხლში იმიტომ კი არ იგზავნებიან, რომ სხვისი მიიტაცეს, არამედ იმიტომ, რომ თავიანთი არ გაუნაწილეს გაჭირვებულებს; ასევე ახლაც ამათ ბრალი ედებათ არა იმიტომ, რომ ანგარებას სჩადიან ან ძალადობენ, არამედ იმიტომ, რომ იმათაც კი არ უწვდიან ხელს, ვისაც მათი დახმარება სჭირდება. „ამისთვის ამათ იტყვის მეფჱ, უფალი საბაოთ ძლიერი ისრაჱლისა“ (); ესე იგი, ხალხისა. „ძლიერი“ უბრალოდ კი არ დაუდვია, არამედ ამით მათ ახსენებს იმ წყალობებსაც, რომლებიც მოლოდინს აღემატებოდა, და იმ მძიმე სასჯელებსაც, რომლებიც გადაიტანეს. რადგან ისინი, რომლებიც მრავალჯერ ბევრს სცოდავდნენ და დიდ სულგრძელებას იღებდნენ, უდარდელობაში ვარდებოდნენ, ამიტომ მას სურს ეს აჩვენოს: ღმერთს შეუძლია, როცა ინებებს, გამოვიდეს მათ წინააღმდეგ; მას არც ჟამი სჭირდება და არც დრო, არამედ ყველაფერი მისთვის მზადაა და გამზადებული. „ვაჲ ძლიერთა ისრაჱლისათა, რამეთუ არ დასცხრეს გულისწყრომაჲ ჩემი წინააღმდგომთა შორის“ (). რადგან რა არის იმაზე უბედური, ვიდრე ისინი, ვისაც ღმერთი მტრად ჰყავს? ხოლო „არ დასცხრეს“ იმიტომ კი არ თქვა, რომ ისინი სასოწარკვეთაში ჩაეგდო, არამედ იმისთვის, რომ შიში გაეზარდა და სინანულისკენ მოეწოდებინა.
რადგან სიტყვებზე „არ დასცხრეს გულისწყრომაჲ“ () უფრო საშინელია ეს: „წინააღმდგომთა შორის“ (). რადგან არაფერი ისე განარისხებს ღმერთს, როგორც თვით ღარიბთა წინააღმდეგ ჩადენილი უსამართლობა. ხოლო როცა თქვა: „ვაი ძლიერებს“, ძალას საერთოდ კი არ კიცხავდა, არამედ ბოროტებისთვის გამოყენებულ ძალას. აქ ძალას სხეულის ძალას კი არ უწოდებს, არამედ იმ ძალაუფლებას, რომელიც საზოგადოებრივი მდგომარეობისა და თანამდებობისგან მომდინარეობს. „და მშჯავრი მტერთა ჩემთაგან ვყო“ (). „დავსჯი ჩემს მტრებსო“ - ამბობს იგი და თავის მტრებად ღარიბთა მტრებს უწოდებს, რადგან ისინი მათ შეურაცხყოფენ; ამას კი იმისთვის ამბობდა, რომ უსამართლობის სიდიდე შეგეცნო. „და მოვაწიო ჴელი ჩემი შენ ზედა და გამოგაჴურვო შენ სიწმიდედ“ (). ეს იმისთვისაა, რომ იცოდე: როგორიც არ უნდა იყოს ღმერთის რისხვა და სასჯელი, იგი მხოლოდ საზიანოდ და სასჯელის მოსახდელად კი არ ხდება, არამედ იმისთვისაც, რომ თვით დასჯილებიც უკეთესნი გახდნენ. და ამბობს: „გამოგაჴურვო შენ სიწმიდედ“ ().
ამიტომ ტკივილი მაშინ კი არ გვმართებს, როცა ვისჯებით, არამედ მაშინ, როცა ვცოდავთ; რადგან ერთი სიბინძურეს წარმოშობს, მეორე კი განწმენდას აღასრულებს. ეს კი რას ნიშნავს? რას ნიშნავს „სიწმიდედ“ ()? იმას, რომ შენთან ლაქის კვალიც კი აღარ დარჩეს. რადგან რაც ოქროსთვის არის ცეცხლი, ის არის უდარდელთათვის სასჯელი. „ხოლო უსმნი წარვწყმიდნე, და მოვსპნე ყოველნი უშჯულონი შენგან და ყოველნი ამპარტავანნი“ (). რადგან, ამბობს იგი, ისინი, ვინც განუკურნებლად სნეულობენ და სასჯელებსაც კი არ ემორჩილებიან, დაიღუპებიან. რადგან რა სარგებელია მათი სიცოცხლისგან, როცა სიცოცხლეშივე თავიანთ თავსაც და სხვებსაც საფრთხეს უმზადებენ? ხოლო ისინი, ვისაც იმათი სასჯელით უკეთესებად გახდომა შეუძლიათ, დარჩებიან. მგონია, აქ ტყვეობაზეც მიანიშნებს.
9.
„დავადგინნე მსაჯულნი შენნი ვითარცა პირველ, და თანმზრახვალნი შენნი ვითარცა დასაბამსა“ (). აქ დაბრუნებას გულისხმობს. რადგან, როცა განუკურნებლად სნეულნი მოისპობიან და ისინი, ვისაც მზრუნველობის მიღება შეუძლიათ, გამოსწორდებიან, დროულად ემატება მკურნალობის დანარჩენი სახეც: გამოცდილ მთავართა ზედამხედველობა და კეთილ მრჩეველთა სიმრავლე. ასე, როდესაც სხეული წამლებს დაემორჩილება და მკურნალნიც საუკეთესოები იქნებიან, ქალაქის ნაწილები ყოველმხრივ ჯანმრთელობისკენ დაბრუნდება. რადგან კეთილ მთავართა ყოლა ქველმოქმედების მცირე სახე როდია. „და ამის შემდგომად გეწოდოს! ქალაქი სიმართლისაჲ, დედაქალაქი სარწმუნოჲ - სიონ“ (). თუმცა არსად ვპოულობთ, რომ ეს სახელი იერუსალიმის ქალაქისთვის დაერქმიათ. მაშ, რა ვთქვათ? იმას, რომ აქ საქმეებიდან მომდინარე სახელწოდებას გულისხმობს. ეს კი ჩვენთვის მცირედ როდი შეგვეწევა, როცა იუდეველები ემმანუელის განმარტებას მოგვთხოვენ. რადგან, როცა ესაიამ თქვა, რომ ქრისტეს ასე ეწოდებოდა, მაგრამ იგი არსად არის ასე სახელდებული, მათ შეგვიძლია ვუთხრათ, რომ წინასწარმეტყველმა საქმეებიდან მომდინარე მნიშვნელობას უწოდა სახელი, ისევე როგორც აქაც.
„რამეთუ მშჯავრისა თანა ცხოვნდეს ტყუეობაჲ მისი და მოწყალებისა თანა“ (). სიტყვები „მშჯავრისა თანა“ () ნიშნავს: განკითხვით, ანუ მტრებზე სამართლის აღსრულებით, სასჯელითა და დასჯით. სიტყვები „მოწყალებისა თანა“ () კი ნიშნავს: დიდი კაცთმოყვარეობით. აქ იგი ორ უდიდეს ნიჭს ჰპირდება მათ: ერთი მხრივ, რომ მათ გამტაცებლებს სასჯელი მიეზღვებათ, მეორე მხრივ კი, რომ თვითონ დიდ კეთილდღეობას მოიპოვებენ. თითოეული მათგანი თავისთავადაც საკმარისია უდიდესი სიამის მოსანიჭებლად; ხოლო როცა ორივე ერთად მოვა, სიხარული გამოუთქმელი იქნება. გარდა ამისა, სურდა ეჩვენებინა, რომ ხანგრძლივი ტყვეობის შემდეგაც ისინი საკუთარ სამშობლოში ბრუნდებიან არა იმიტომ, რომ ღირსი სასჯელი გადაიხადეს და ცოდვები მოიკვეცეს, არამედ მისი კაცთმოყვარეობის გამო; და რომ მათი ცხონება უფრო წყალობის საქმეა, ვიდრე სამაგიეროსა და საზღაურისა. ამიტომ დაუმატა: „და მოწყალებისა თანა“ (). „და შეიმუსრნენ უშჯულონი და ცოდვილნი ერთბამად“ (). ესეც ქველმოქმედების მესამე სახეა: აღარავინ იყოს ისეთი, ვინც სხვას გადაიყოლებს და მოტყუებაში ითრევს, არამედ ბოროტების მოძღვრები გზიდან ჩამოშორდნენ. „და დამტევებელნი უფლისანი მოესრულნენ“ (). უღმრთონი კი, ამბობს, დაიღუპებიან. „მით, რამეთუ სირცხჳლეულ იქმნენ კერპთა მათთა ზედა, რომელნი მათ ინებნეს“ ().
ზოგიერთები ცდილობენ, ნათქვამი ახლანდელ დროსაც შეუსაბამონ; მაგრამ ჩვენ არც მათ დავადანაშაულებთ და თანმიმდევრობას მივყვებით. რადგან ეს არის ის, რაც, მისი თქმით, მტრების თავდასხმის დროს მოხდება. როცა ბარბაროსი ქვეყანას გადაუვლის, ქალაქს ალყად შემოადგება და ყველას, თითქოს ბადეებში მოქცეულებს, შუაში მოიმწყვდევს; როცა ღვთისაგან მიტოვების გამო არავინ იქნება დამცველი და იმ ღრუბლის მომგერიებელი, მაშინ ბუნებრივად, თავად მოვლენათა გამოცდილებიდან, დიდი სირცხვილი დაეფინება კერპთა მსახურებს. სიტყვები „რომელნი მათ ინებნეს“ () ნიშნავს: რომლებზეც გულმოდგინეობდნენ, ამბობს. „და ჰრცხუენეს გამოქანდაკებულთა მათთა ზედა, რომელნი მათ ქმნნეს“ (). ბრალდებას თხრობის წესით აყენებს. რადგან საკმარისი იყო, ამბობს, წყლულების შედეგის დადგომამდეც კი, თავად ამგვარი კერპთშემოქმედების წესს შეერცხვინა ისინი. რადგან რა არის იმაზე სამარცხვინო, რომ ვინმემ თავისთვის ღმერთი შექმნას? „და კდემულ იქმნნეს მტილთა მათთა ზედა, რომელთა გული უთქმიდა“ (). რადგან ისინი მხოლოდ ხის ქანდაკებებს კი არ სცემდნენ თაყვანს, არამედ ბაღებში ხეებსაც მსახურებდნენ.
„რამეთუ იყვნენ, ვითარცა ბელეკონნი, განმყრელნი ფურცელთანი“ (). ან კერპებს გულისხმობს, ან თვით ქალაქის მკვიდრთ. ამ ხის სახე იმიტომ მოიყვანა, რომ ეს მცენარე განსაკუთრებით ადგილობრივი იყო და მათთან მრავლად ხარობდა; თანაც, როცა აყვავების ჟამს იყო, ძლიერ ყვაოდა და ფურჩქნიდა, ხოლო ფოთლებს რომ დაყრიდა, უკიდურეს სიმახინჯეს აჩვენებდა. „და ვითარცა სამოთხე, არმქონებელი წყლისაჲ“ (). მეორე სახე პირველზე უფრო ნათელია და პირველის შესახებ ნათქვამ აზრს ამტკიცებს. რადგან არაფერია აყვავებულ ბაღზე უფრო საამო და არც გაუდაბურებულ ბაღზე უფრო უსიამოვნო; ორივე ეს მდგომარეობა კი იმ დედაქალაქზე აღსრულდა. რადგან იგი ყოველთვის უკეთესი და ბრწყინვალე იყო, ურიცხვი სამკაულით შემკული; შემდეგ კი ყველაზე უღირსი და სამარცხვინო გახდა, რადგან მშვენიერი წესრიგის ასეთი სიმდიდრე ერთბაშად დაკარგა.
„და იყოს ძალი მათი, ვითარცა ლელწამი სელისაჲ“ (). წინა სახეები უსიამოვნოს გამოსახატავად იყო მოყვანილი, ეს კი უძლურების გამოსახატავად; თუმცა ყველა მათგანი ძლიერ ცხადია და დიდი სიცხადითა და გამომსახველობით გამოირჩევა. სიტყვები „ვითარცა ლელწამი სელისაჲ“ () ნიშნავს: უძლურნი. „და მოქმედებანი მათნი, ვითარცა ნაბერწყალი ცეცხლისაჲ“ (). აქ აჩვენებს, რომ უბედურებანი მათივე წიაღიდან იყო: თვითონ შვეს ტყვეობა და თვითონვე აანთეს ღუმელი. რადგან, როგორც ნაპერწკლები, როცა დაეცემიან, ცეცხლს აღაგზნებენ, ასევე მათმა ერთად შეკრებილმა ცოდვებმა ღვთის რისხვა აანთო. „და დაიწუნენ უშჯულონი და ცოდვილნი ერთბამად, და არა იყოს დამშრეტელ“ (). კვლავ თითქოს კრძალავს ცხონებას, ისევ იმავე მიზეზით: არა იმისთვის, რომ სასოება წარიკვეთონ, არამედ რათა ამ გზით მაინც გამძაფრებული შიში მიიღონ და დიდი უდარდელობა ჩამოიფერთხონ. და კიდევ სხვა რამესაც მიანიშნებს აქ: მისი ძალის დაუძლეველობას, და იმას, რომ როცა იგი სჯის და სამაგიეროს მიაგებს, ვერავინ შეძლებს წინააღმდეგობას და საშინელებათა შეჩერებას.
ჩვენი უფლის იესო ქრისტეს მადლითა და კაცთმოყვარეობით, რომლის თანა მამასა, სულიწმიდითურთ, დიდება, ძალა, პატივი, აწ და მარადის და უკუნითი უკუნისამდე. ამინ.
სათარგმნო შენიშვნები
- ძველი ქართული ბიბლიური ტექსტი ამ ციტატის ბერძნული ფორმით კორპუსში არ დადასტურდა; ციტატა ბერძნულიდან არის ნათარგმნი. ↩
- ძველი ქართული ბიბლიური ტექსტი ამ ციტატის ბერძნული ფორმით კორპუსში არ დადასტურდა; ციტატა ბერძნულიდან არის ნათარგმნი. ↩
- ძველი ქართული ბიბლიური ტექსტი ამ ციტატის ბერძნული ფორმით კორპუსში არ დადასტურდა; ციტატა ბერძნულიდან არის ნათარგმნი. ↩
- ძველი ქართული ბიბლიური ტექსტი ამ ციტატის ბერძნული ფორმით კორპუსში არ დადასტურდა; ციტატა ბერძნულიდან არის ნათარგმნი. ↩
- წყაროში ეს გამოთქმა იოანეს სიტყვას უკავშირდება, თუმცა სრული ბიბლიური ფორმა სხვა სახარებისეულ მუხლში დადასტურდა. ↩
- ბერძნულ წყაროში წინასწარმეტყველად მიქაა დასახელებული, ხოლო ციტატის პარალელი ამოსი 5:25-სა და საქმე 7:42-შია; ძველი ქართული ბიბლიური ტექსტი ამ ციტატის ბერძნული ფორმით კორპუსში არ დადასტურდა, ამიტომ ციტატა ბერძნულიდან არის ნათარგმნი. ↩
- ძველი ქართული ბიბლიური ტექსტი ამ ციტატის ბერძნული ფორმით კორპუსში არ დადასტურდა; ციტატა ბერძნულიდან არის ნათარგმნი. ↩
- ძველი ქართული ბიბლიური ტექსტი ამ ციტატის ბერძნული ფორმით კორპუსში არ დადასტურდა; ციტატა ბერძნულიდან არის ნათარგმნი. ↩
- ძველი ქართული ბიბლიური ტექსტი ამ ციტატის ბერძნული ფორმით კორპუსში არ დადასტურდა; ციტატა ბერძნულიდან არის ნათარგმნი. ↩
- ძველი ქართული ბიბლიური ტექსტი ამ ციტატის ბერძნული ფორმით კორპუსში არ დადასტურდა; ციტატა ბერძნულიდან არის ნათარგმნი. ↩