📋 სარჩევი
„და იქმნა წელსა, რომელსა მოკუდა ოზია მეფე. ვიხილე უფალი მჯდომარე საყდარსა ზედა მაღალსა და აღმატებულსა. და სავსე იყო სახლი დიდებითა მისითა“ ().
1.
რატომ ახასიათებს წინასწარმეტყველი სხვა დროებს მეფეთა სიცოცხლით, ამ დროს კი მეფის სიკვდილით აღნიშნავს? მან ხომ არ თქვა: „იყო ოზიას დღეებში“, არც: „ოზიას მეფობისას“, არამედ თქვა: „და იქმნა წელსა, რომელსა მოკუდა ოზია მეფე“ (). რატომ აკეთებს ამას? ეს არც უბრალოდ და არც შემთხვევითაა, არამედ წინასწარმეტყველი ჩვენთვის რაღაც დაფარულს მიანიშნებს. რა არის ეს? ეს ოზია მომხდარი წარმატებებით დამთვრალი და კეთილდღეობით გაამპარტავნებული იყო და საკუთარ ღირსებაზე მეტად იფიქრა. რადგან მეფე იყო, იფიქრა, რომ მღვდელმსახურებაც მას შეჰფეროდა; ტაძარში ძალად შეიჭრა, წმიდათა წმიდაში შევიდა და, როცა მღვდელი აჩერებდა და იქ შესვლას უკრძალავდა, ვერ დაითმინა, არამედ თავის მძვინვარებაში დარჩა და მღვდლის სიტყვას მცირედაც არად აგდებდა. ამ ურცხვობის გამო ღმერთმა შუბლზე კეთრი მოუვლინა. რადგან იმაზე მეტი პატივის მიღება მოისურვა, რაც ჰქონდა, იმ პატივიდანაც გამოვარდა, რომელიც უკვე ჰქონდა. მან არა მხოლოდ მღვდლობა ვერ მიიღო, არამედ, როცა უწმინდური გახდა, სამეფო სასახლიდანაც იდევნებოდა და მთელი დრო ერთ სახლში დამალული ცხოვრობდა, რადგან სირცხვილს ვერ იტანდა.
მთელმა ხალხმაც გაიზიარა ასეთი რისხვა, რადგან ღვთის რჯულებს უყურადღებოდ უყურეს და შეურაცხყოფილი მღვდლობა არ დაიცვეს. მაშ, როგორ გაიზიარა ხალხმა ეს რისხვა? იმით, რომ წინასწარმეტყველება შეჩერდა; რადგან მათზე განრისხებულმა ღმერთმა არაფერზე არაფერი უპასუხა. მაგრამ ღმერთმა ეს სამუდამოდ არ გააკეთა; არამედ მეფის სიცოცხლის ზომით სასჯელის ზომაც განსაზღვრა. ამიტომ, როგორც კი იმ მეფემ სიცოცხლე დაასრულა, ღმერთმაც რისხვა დაასრულა და წინასწარმეტყველების კარები კვლავ გააღო. სწორედ ამას მიანიშნებდა წინასწარმეტყველი, როცა მეფის სიკვდილის დრო გაგვახსენა; ამიტომაც წინასწარმეტყველებას ასე იწყებს და ამბობს: „და იქმნა წელსა, რომელსა მოკუდა ოზია მეფე. ვიხილე უფალი მჯდომარე“ (). მაგრამ ქრისტე ამბობს: „ღმერთი არავინ სადა იხილა; მხოლოდ-შობილმან ძემან, რომელი იყო წიაღთა მამისათა, მან გამოთქუა“ (). და კვლავ: „არა თუ მამაჲ ვის უხილავს, არამედ რომელი-იგი არს ღმრთისაგან, ამან იხილა მამაჲ“ (). და მოსეს მიმართაც თვითონ ამბობს: „არა არს კაცი, რთმელმან იხილა პირი ჩემი და ცხონდა“ ().
მაშ, როგორ ამბობს ეს წინასწარმეტყველი, რომ უფალი იხილა? რადგან ამბობს: „ვიხილე უფალი“ (), მაგრამ ამით ქრისტეს სიტყვებს საწინააღმდეგოს კი არ ამბობს, არამედ მათთან სრულიად თანხმოვანს. ქრისტე, ერთი მხრივ, იმ ზედმიწევნით შემეცნებას გულისხმობს, რომელსაც არავინ მისწვდომია; რადგან დაუფარავი ღმრთეება და წმინდა არსება არავის უჭვრეტია, გარდა მხოლოდშობილისა. წინასწარმეტყველი კი იმას გვაუწყებს, რისი ხილვაც მისთვის შესაძლებელი იყო. რადგან თვით წინასწარმეტყველმაც ვერ შეძლო ღმერთის იმად ხილვა, რაც ის არის; არამედ ხედავს მას სახით გამოჩენილს და იმდენად დამდაბლებულს, რამდენადაც მხილველის უძლურებას ამაღლება შეეძლო. რომ არც მას და არც სხვა ვინმეს ღმრთეება დაუფარავად არ უხილავს, ეს ცხადია თვით იმათგან, რასაც ისინი გვაუწყებენ. რადგან ამბობს: „ვიხილე უფალი მჯდომარე“ (). ღმერთი კი არ ზის; რადგან სახის მიღება სხეულებს ახასიათებს. და არა უბრალოდ: „მჯდომარე“, არამედ: „საყდარსა ზედა“ (). ღმერთი კი შემოსაზღვრული არ არის; რადგან როგორ იქნებოდა შემოსაზღვრული ის, ვინც ყველგან მყოფია, ყოველივეს აღავსებს და ვის ხელშიცაა „ყოველნი კიდენი ქუეყანისანი“ ()?
აქედან ცხადია, რომ ის, რაც იხილებოდა, საღვთო დამდაბლება იყო. ამიტომაც სხვა წინასწარმეტყველიც, როცა ამას მიანიშნებდა, ღვთის პირით ამბობდა: „მე ხილვანი განვამრავლენ“ (), ანუ სხვადასხვა სახით გამოვჩნდი. ხოლო თუ თვით არსება დაუფარავად გამოჩნდებოდა, იგი სხვადასხვა სახით არ გამოჩნდებოდა; მაგრამ რადგან დამდაბლებით, ხან ამ სახით და ხან იმ სახით, წინასწარმეტყველებს საკუთარ თავს უჩვენებდა და ხილვებს მოცემული დროების შესაბამისად აყალიბებდა, ამიტომ ამბობს: „ხილვანი განვამრავლენ, ჴელსა შორის წინაწარ-მეტყუელთასა ვემსგავსე“ (). „არა ისე გამოვჩნდი, როგორიც ვიყავი, — ამბობს, — არამედ მივემსგავსე იმას, რისი ხილვაც მხილველებს შეეძლოთ.“ ამიტომაც ხედავ მას ხან მჯდომარეს, ხან იარაღასხმულს, ხან ჭაღარა თმის მქონეს, ხან სიოში, ხან ცეცხლში, ხან ზურგის მხრით გამოჩენილს, ხან ქერუბიმებზე და ხანაც იერსახით, ყველაზე გამჭვირვალე ლითონოვან ნივთიერებათა ბრწყინვალების მიხედვით გამოსახულს. რატომ ჩანს იგი ხან იარაღასხმული და სისხლით მოსვრილი, ხან ცეცხლში, ხან ზურგის მხარეს აჩვენებს, ხან ცაშია, ხან საყდარზე, ხან ქერუბიმებზე, ამის თქმა ამჟამად შესაფერისი დროის საქმე არ არის, რათა დამატებითი საკითხი მთავარ საქმეზე დიდი არ გახდეს.
ამჯერად კი აუცილებელია ახლანდელ ხილვაზე ვისაუბროთ. მაშ, რატომ ჩანს ახლა ასე: საყდარზე მჯდომარე და სერაფიმებთან ერთად? იგი ადამიანურ წესს ბაძავს, რადგან მისი სიტყვა ადამიანებისადმი იყო მიმართული. რადგან იგი უდიდეს საქმეთა და მთელი მსოფლიოს შესახებ განაჩენის გამოტანას აპირებს, ასევე იერუსალიმის შესახებაც; და ორმაგ განჩინებას ადგენს: ერთს, რომელიც ქალაქსა და მთელ ერს სასჯელს მოუტანს, ხოლო მეორეს, რომელიც მსოფლიოს კეთილისყოფას, დიდ იმედებსა და უკვდავ პატივებს აღუთქვამს. ხოლო მსაჯულებს ჩვეულებად აქვთ, ასეთი რამ ფარულად კი არ გააკეთონ, არამედ მაღალი სამსჯავრო ადგილიდან, როცა სხედან, ყველას თანდასწრებით და ფარდების გადაწევისას გამოაცხადონ.
2.
ამათ თავადაც მიბაძა: თავის წინაშე სერაფიმნი დააყენა, მაღალ საყდარზე ზის და ამგვარად გამოაქვს ეს განაჩენი. და რათა იცოდე, რომ ეს საქმე ვარაუდი კი არ არის, არამედ მისთვის ჩვეული წესია, ამას სხვა წინასწარმეტყველისგანაც ვეცდები ცხადვყო. რადგან დანიელთანაც, როცა იქაც დიდი განაჩენის გამოტანა უნდა მომხდარიყო იუდეველთა სასჯელებისა და სასჯელთმიგებების შესახებ და იმ სიკეთეთა შესახებ, რომლებიც მომავალში სამყაროს მიეცემოდა, იქაც ჩანს ბრწყინვალე და დიდებული საყდარი, წინამდგარი ანგელოზთა დასი, მთავარანგელოზთა დასები, თანამჯდომარე მხოლოდშობილი, წიგნები იხსნება, ცეცხლის მდინარეები მოედინება და ყოველი მხრიდან სამსჯავროს სახე დგება. ის ყოველივე აქ ნათქვამს ენათესავება; ან, უფრო სწორად, იგი ამას უფრო ცხადად გადმოსცემს, რადგან ჟამები უფრო ახლოს იყო და წინასწარმეტყველებაც უკვე თვით კარებამდე იყო მისული. მაგრამ ეს შრომისმოყვარეებს დავუტოვოთ: შეაგროვონ, ერთმანეთს შეუდარონ და ორივე წინასწარმეტყველების საერთოობა ზედმიწევნით შეისწავლონ; ჩვენ კი, როგორც ვთქვი, წინამდებარე სიტყვას შევეხოთ სიზუსტით და, რამდენადაც შესაძლებელი იქნება, თითოეული გამონათქვამი განვმარტოთ. რადგან ასე ნათქვამი ჩვენთვისაც და თქვენთვისაც უფრო ცხადი გახდება.
მაშ, რას ამბობს? „ვიხილე უფალი მჯდომარე“ (). საყდარზე ჯდომა მუდამ სამსჯავროს სიმბოლოა, როგორც დავითი ამბობს: „დაშჯედ საყდართა ზედა, მსაჯულო სიმართლისაო“ (). და დანიელიც: „საყდარნი დაიდგნეს“ და „დაჯდა სამსჯავრო“ (). ხოლო თვით უბრალოდ ჯდომა, წინასწარმეტყველის თქმით, სხვა რამის სიმბოლოა. კერძოდ, რისი? მტკიცის, მუდმივის, დამყარებულის, უცვალებლის, დაუსრულებლის, უსაზღვრო სიცოცხლისა. ამიტომ ამბობს: „რამეთუ შენ მჯდომარე ხარ საუკუნოდ, და ჩუენ წარწყმედილნი საუკუნოდ“ (). შენ, ამბობს იგი, ჰგიე, არსებობ, ცოცხლობ და მარად იმავე ხარ. ხოლო რომ იგი სავარძელზე არ ლაპარაკობდა, ეს დაპირისპირებამ ცხადყო. რადგან არ უთქვამს: „ჩვენ მდგომარენი“, არამედ: „წარწყმედილნი“. ხოლო საყდარზე ჯდომა განკითხვას ნიშნავს. ამის გამო ხედავს მას ამგვარად: მაღალ და აღმატებულ საყდარზე მჯდომარეს; ანდა ერთი სიტყვა ერთს მიანიშნებს, მეორე კი - სხვას. რადგან საყდარი მაღალი იყო, ესე იგი - დიდი და მეტისმეტად აღმატებული. და აღმატებული იყო, ესე იგი - გამოუთქმელ სიმაღლეზე, მაღლა აღმართული ჩანდა. „და სავსე იყო სახლი დიდებითა მისითა“ (). რომელი სახლი? მითხარი. ტაძარი. რადგან იქიდან წარმოთქვამდა ხოლმე ღვთისსიტყვას, ამიტომ ამ საკვირველ ხილვაშიც სამართლიანად იქ მჯდომარე ჩანს. „დიდებას“ კი აქ ბრწყინვალებას, გამოუთქმელ ნათელს უწოდებს; რადგან სიტყვით მისი განმარტება ვერ შეძლო, დიდება უწოდა, და არა უბრალოდ დიდება, არამედ ღვთის დიდება. „და სერაფიმნი დგეს გარემოჲს მისსა“ (). რომელ სერაფიმებზე ამბობს ამას? ზემოთა დასთა უსხეულო ძალებზე, რომელთა სათნოებისა და ნეტარების დანახვა თვით სახელწოდებიდანაც შეიძლება. რადგან ებრაელთა ენაზე „სერაფიმნი“ ითარგმნება როგორც „ცეცხლოვანი ბაგეები“. მაშ, რას ვსწავლობთ აქედან? მათი არსების ხალასობას, სიფხიზლეს, მღვიძარებას, სისწრაფეს, ქმედითობას და შეუბღალაობას. ამიტომ წინასწარმეტყველი დავითიც, როცა ზემოთა ძალთა დაუბრკოლებელი მსახურება, მათი მსახურების სისწრაფე და დიდი ქმედითობა უნდოდა ეჩვენებინა, ამბობდა: „რომელმან შექმნა ანგელოზნი მისნი სულად და მსახურნი მისნი - ალად ცეცხლისა“ (); ამ სტიქიონებით იგი ჩვენ გვიჩვენებს სისწრაფეს, სიმსუბუქესა და მოქმედ ძალას. ასეთნი არიან ეს ძალებიც: ხალასი ბაგეებით უგალობენ მეუფეს, ეს საქმე განუწყვეტლივ აქვთ: ქებას აღავლენენ და უწყვეტ მსახურებას აღასრულებენ. მათი ღირსების სიმაღლეს ისიც აჩვენებს, რომ საყდართან ახლოს არიან. რადგან როგორც მიწიერ მეფეებთან უფრო მაღალი ღირსების მქონენი თვით სამეფო საყდართან დგანან, ასევე ეს ძალებიც, აღმატებული სათნოების გამო, ზემო საყდარს გარს ერტყმიან, გამოუთქმელი ნეტარებით მარად ტკბებიან და ამ მსახურების ნეტარი წილით ხარობენ.
„ექუსნი ფრთენი ერთსა, და ექუსნი ფრთენი ერთსა“ (). „და ორითა უკუე დაიბურვიდეს პირსა, ხოლო ორითა დაიბურვიდეს ფერჴთა და ორითა ფრინვიდეს“ (). „და ღაღადებდეს მოყვასი მოყვსისა მიმართ და იტყოდეს: წმიდა არს, წმიდა არს, წმიდა არს უფალი საბაოთ! სავსე არს ყოველი ქვეყანა დიდებითა მისითა!“ (). რას გვეუბნება ეს ფრთები და რას მიანიშნებენ ისინი ჩვენ? რადგან, ცხადია, იმ უსხეულო ძალებს ფრთები არ აქვთ; არამედ წინასწარმეტყველი კვლავ უფრო გრძნობადი სახეებით გვანიშნებს რაღაც გამოუთქმელს: ერთი მხრივ, იმდროინდელ მსმენელთა უძლურებამდე მდაბლდება, მაგრამ, მეორე მხრივ, ამ დამდაბლებითაც ყოველგვარ გონებაზე აღმატებულ აზრებს სიზუსტით გვიჩვენებს.
3.
მაშ, რას მიანიშნებენ ფრთები? ამ ძალთა სიმაღლესა და ზეამაღლებულობას. ასევე გაბრიელიც ფრენითა და ზეციდან გარდამოსვლით ეჩვენება, რათა ისწავლო მისი სისწრაფე და სიმსუბუქე. და რა გიკვირს, თუ მსახურებით ძალთა შესახებ წინასწარმეტყველმა ამ სიტყვებს მიმართა, მაშინ როცა თვით ყოვლის ღმერთის შესახებაც არ მოერიდა ამ დამდაბლების გამოყენებას? რადგან როდესაც დავითს სურს აჩვენოს ან მისი უხორცო ბუნება, ან მისი ყველგანმყოფობის სისწრაფე, ამბობს: „რომელი იქცევის ფრთეთა ზედა ქართასა“ (). თუმცა არც ქარებს აქვთ ფრთები და არც თვითონ იგი დადის ფრთებზე. რადგან როგორ უნდა იაროს ფრთებზე ის, ვინც ყველგან არის? მაგრამ, როგორც უკვე ვთქვი, მსმენელთა უძლურებამდე დამდაბლებით, მათ გონებას მათთვის მისაწვდომიდან მაღლა აღიყვანდა. და კვლავ, როდესაც სურს აჩვენოს მისი შეწევნა და ამ შეწევნიდან მომდინარე უსაფრთხოება, იმავე სიტყვებს იყენებს და ასე ამბობს: „საფარველსა ფრთეთა შენთასა, დამიფარო მე“ ().
აქ კი წინასწარმეტყველი ამ ფრთებით მხოლოდ სიმაღლესა და სიმსუბუქეს კი არ გვანიშნებს, არამედ კიდევ სხვა რამ საკრძალავსაც. რადგან აჩვენებს, რომ ხილული, თუნდაც დამდაბლება ყოფილიყო, როგორც მართლაც იყო, ზენა ძალებსაც კი ამ ზომის დატევნა არ შეეძლოთ. რადგან ფეხების, სახეებისა და ზურგების დაფარვა მათ გაოცებას ნიშნავდა: ისინი თრთოდნენ ელვის წინაშე და ვერ იტანდნენ იმ ელვას, რომელიც ტახტიდან გამოკრთებოდა. ამიტომ, თითქოს რაღაც კედლით, ფრთების წინ წამოწევით საკუთარ სახეებს იჩრდილავდნენ; და რასაც ჩვენ ჩვეულებრივ განვიცდით, როცა ქუხილი გრგვინავს ან ელვა იელვებს და მიწისკენ ვიხრებით, სწორედ ამასვე განიცდიდნენ ისინიც. თუ სერაფიმებმა, იმ დიდმა და საკვირველმა ძალებმა, ტახტზე მჯდომი ღმერთის უშიშრად ხილვა ვერ შეძლეს, არამედ სახეებსაც და ფეხებსაც იფარავდნენ, მაშინ რომელი სიტყვა გამოსახავს იმათ მძვინვარებას, ვინც ამბობენ, რომ თვით ღმერთს ცხადად იცნობენ და მის შეურყვნელ არსებას კადნიერად იძიებენ?
ნათქვამია, რომ „ორითა ფრინვიდეს“ () და „ღაღადებდეს“ (). რას ნიშნავს ეს სიტყვა: „ფრინვიდეს“ (), და რისი მინიშნება სურს მას? იმას, რომ ისინი მარად ღმერთის გარშემო არიან და მისგან არ განშორდებიან; მათი თვით ცხოვრება კი მისთვის განუწყვეტელი გალობა და შემოქმედის ყოველჟამიერი ქებაა. რადგან არ უთქვამს: „იყვირეს“, არამედ თქვა: „ღაღადებდეს“ (), ანუ ისინი განუწყვეტლივ ამ საქმეს აღასრულებენ. ნათქვამია: „მოყვასი მოყვსისა მიმართ და იტყოდეს: წმიდა არს, წმიდა არს, წმიდა არს“ (). ეს მათ ყოვლად ჰარმონიულ თანხმობასა და დიდი ერთსულოვნებით აღვლენილ ქებას აღნიშნავს. ეს საგალობელი მხოლოდ ქება კი არ არის, არამედ იმ სიკეთეთა წინასწარმეტყველებაც, რომლებიც მსოფლიოს მოიცავდა, და დოგმატთა სიზუსტეც. ხოლო რატომ არ თქვეს ერთხელ და დადუმდნენ, არც მეორედ თქვეს და გაჩერდნენ, არამედ მესამედაც დაუმატეს? განა ცხადი არ არის, რომ ამას იმიტომ აკეთებდნენ, რადგან საგალობელს სამებას აღუვლენდნენ?
ამიტომაც იოანე ამბობს, რომ ეს ძეზე ითქვა, ლუკა კი - სულზე, წინასწარმეტყველნი კი - მამაზე. შემდგომი სიტყვებიც სწორედ ამ აზრს გვიცხადებს. რადგან საგალობლის შემდეგ დაუმატეს: „სავსე არს ყოველი ქვეყანა დიდებითა მისითა“ (). ეს ზუსტი წინასწარმეტყველება იყო: ისინი წინასწარ აუწყებდნენ მომავალ შემეცნებას, რომლის მიერაც მსოფლიო ღმერთის დიდებით აივსო; რადგან ძველად, როცა ეს სიტყვები ითქმოდა, არა მხოლოდ მსოფლიოს დანარჩენი ნაწილი, არამედ თვით იუდეის ქვეყანაც მრავალი უღმრთოებით იყო სავსე და არავინ არსად ადიდებდა ღმერთს. და თვით წინასწარმეტყველიც მოწმობს, როდესაც ამბობს: „თქვენ გამო ჩემი სახელი იგმობა წარმართთა შორის“ ().1 მაშ, როდის აღსრულდა სიტყვები: „სავსე არს ყოველი ქვეყანა დიდებითა მისითა“ ()? მაშინ, როდესაც ეს საგალობელი მიწაზე ჩამოვიდა, ქვემოთ მყოფი ადამიანები ზენა ძალებთან ერთად ერთ გუნდად იქცნენ, ერთი საგალობელი აღავლინეს და ქება საერთო გახადეს.
ხოლო თუ იუდეველი ამ ყოველივეს წინაშეც ურცხვად დგას, აჩვენოს, როდის აღსრულდა სიტყვები: „სავსე არს ყოველი ქვეყანა დიდებითა მისითა“ (), ანუ ის დიდება, რომელიც ღვთის შემეცნებიდან მოდის. მაგრამ ვერ შეძლებს აჩვენოს, თუნდაც უთვალავგზის ურცხვობდეს. შემდეგ ნათქვამია: „და ამაღლდა ზეშთა კარისა ჴმისაგან, რომელ ღაღადებდეს“ (). ხედავ, როგორი ადვილად გასაგებია წინასწარმეტყველება, როდესაც მოვლენები ერთმანეთს ებმის? რადგან ამ საგალობლისა და ქვეყნის მისი დიდებით აღვსების შემდეგ იუდეველთა ყოველი წეს-წყობა შეწყდა; სწორედ ამასვე ცხადყოფდა ზედა ზღურბლის ამაღლებაც.
4.
ეს ხომ გაპარტახებისა და ტაძრის დამხობის ნიშანი იყო; ხოლო როცა ტაძარი განადგურდა, მასთან ერთად დანარჩენიც ყველაფერი უქმდებოდა. და იმისთვის, რომ შეიტყო, რომ ახალმა აღთქმამ ძველი აღთქმა დაასრულა, ამბობს: „ამაღლდა ზეშთა კარისა ჴმისაგან“ (); ესე იგი, როდესაც ეს დიდებისმეტყველება მოვიდა, მადლი გაბრწყინდა და დიდება მთელ ქვეყნიერებაზე გადმოიღვარა, ჩრდილისეული ყოველივე გზიდან მოიხსნა. „და სახლი აღივსო კუამლითა“ (). მე მგონია, ესეც იმ აღების ნიშანი იყო, რომელიც მათ უნდა დასტეხოდა თავს, აგრეთვე ბარბაროსული ცეცხლისა და უმძიმესი გადაწვისა. „და ვთქვი: ვაი მე უბადრუკს, რადგან განგმირული ვარ, რადგან კაცი ვარ, არაწმინდა ბაგეები მაქვს, ვცხოვრობ იმ ხალხს შორის, რომელსაც არაწმინდა ბაგეები აქვს, და უფალი საბაოთ ჩემი თვალებით ვიხილე“ ()2. ხილვამ წინასწარმეტყველი შეძრა, ააფორიაქა, დიდ შიშში ჩააგდო, აღიარებისკენ აღძრა და თავისი არსების სიმდაბლის უფრო ზედმიწევნით შეცნობისთვის განაწყო. ასეთნი არიან ყველა წმინდანი: როდესაც უფრო დიდ პატივს ეღირსებიან, მაშინ უფრო მეტად იმდაბლებენ თავს. ასე აბრაამიც, ღმერთთან საუბრისას, საკუთარ თავს „მიწაჲ და ნაცარ“ () უწოდებდა; ასე პავლემაც, როცა იმ ხილვის ღირსი გახდა, საკუთარ თავს „ვითარცა ნარჩევსა“ () უწოდა; ასე, სწორედ, ეს წინასწარმეტყველიც ჯერ თავისი ბუნების გამო დასტირის თავს და ამბობს: „ვაი მე უბადრუკს, რადგან განგმირული ვარ, რადგან კაცი ვარ“ ()2; შემდეგ კი თავისი განზრახვის გამო: „და არაწმინდა ბაგეები მაქვს“ ()2. თავის ბაგეებს, ჩემი აზრით, არაწმინდა უწოდა იმ სუფთა ძალების ცეცხლოვან პირებთან და იმ უაღრესად ზედმიწევნით მსახურებასთან შედარებით. და აქაც არ შეჩერდა, არამედ მთელი ხალხის სახელითაც აღიარებს, უმატებს და ამბობს: „ვცხოვრობ იმ ხალხს შორის, რომელსაც არაწმინდა ბაგეები აქვს“ ()2.
და რატომ ადანაშაულებს აქ ბაგეებს? კადნიერების არქონას აჩვენებს. რადგან სამი ყრმაც თითქმის ამასვე ამბობდა, როცა სახმილში იყვნენ: „არა არს ჩუენი აღება პირისა“ (). და ახლაც, რადგან ჟამი ჰიმნთა გალობისა და ქებისა იყო, ხოლო ზენა ძალებს ხედავდა, რომ ამას აკეთებდნენ, სამართლიანად მიჰყავს სიტყვა ბაგეებზე, რომლებიც უმთავრესად ასეთი მსახურებისკენ არიან მოწოდებულნი. მაგრამ თავისი ბაგეები ამის გამო უწოდა არაწმინდად; ხალხის ბაგეებზე კი ასე არ უთქვამს, არამედ იმიტომ, რომ ისინი დიდი ურჯულოებით იყვნენ აღვსილნი. „და მეუფე უფალი ვიხილე ჩემი თვალებით“ ()2. ამის გამო ვკვნესი და ვგლოვობო, ამბობს, რადგან ამოდენა პატივის ღირსი გავხდი, თუმცა უღირსი ვარ; ეს პატივი ჩემს ღირსებას აღემატება და ჩემს ბუნებას აჭარბებს. ხოლო როცა ამბობს: „ვიხილე“ (), ნუ იფიქრებ, რომ ეს ზედმიწევნითი შემეცნება იყო, არამედ ის, რაც მისთვის შესაძლებელი იყო. და დააკვირდი, რამდენია აღიარების სარგებელი. მან საკუთარი თავი დაადანაშაულა და მყისვე განიწმინდა. რადგან, როგორც კი ეს სიტყვები თქვა, ამბობს: „და მოივლინა ჩემდამო ერთი სერაფიმთაგანი და ჴელსა შინა აქუნდა ნაკუერცხალი, რომელი მარწუხითა მოიღო საკურთხეველისაგან“ (). „და შეეხო ჩემს პირს და თქვა: აჰა, ეს შეეხო შენს ბაგეებს და წაიღებს შენს ურჯულოებებს და შენს ცოდვებს სრულად განწმენდს“ ()3. ზოგიერთები ამბობენ, რომ ესენიც მომავალი საიდუმლოებების სიმბოლოებია: საკურთხეველი, მასზე მდებარე ცეცხლი, მსახურებაში მყოფი ძალა, პირში მიცემა და ცოდვათა განწმენდა; ჩვენ კი ამჯერად ისტორიას მივყვებით და ვამბობთ, რის გამო მოხდა ეს.
ის იუდეველ ხალხთან უნდა გაიგზავნოს, რათა საშინელი და აუტანელი რამეები აუწყოს. ამიტომ იგზავნება სერაფიმი, რათა წინასწარმეტყველი შიშითა და კადნიერებით აღავსოს. და რათა მან, მოსესავით, მიზეზად არ წამოაყენოს, რომ სუსტი ხმა აქვს, ან იერემიასავით, რომ მეტისმეტად ახალგაზრდაა, და ამგვარად ამ წინასწარმეტყველმაც არ თქვას, რომ არაწმინდა ბაგეები აქვს და ნათქვამთა მსახურება არ შეუძლია, მოდის სერაფიმი, რომელიც მის ცოდვებს განწმენდს — არა საკუთარი ძალით, რადგან ეს მხოლოდ მამისა და ძისა და წმინდა სულისა საქმეა, არამედ გამომგზავნელის ბრძანებითა და ნაკვერცხალთა მიცემით. რადგან არ უთქვამს: „აჰა, მე ვაშორებ“, არამედ: „აჰა, ეს მოაშორებს შენს ურჯულოებებს და შენს ცოდვებს სრულად განწმენდს“ ()3, გამომგზავნელის ბრძანების გამო. მაგრამ რატომ აიღო სერაფიმმა ნაკვერცხალი მარწუხით? რადგან უსხეულო ძალას ხომ ნაკვერცხლები არ დაწვავდა. მაშ, რატომ მოხდა ეს? დიდი დამდაბლების გამო. სწორედ ამიტომ იღებს საკურთხევლიდან, იქიდან, სადაც მსხვერპლები შეიწირებოდა და ცოდვათა განწმენდა აღესრულებოდა. თუ იტყვი: „როგორ არ დაიწვა წინასწარმეტყველის პირი?“ უპირველესად, რაც ჩანდა, არც იყო გრძნობადი ცეცხლი; სხვა მხრივ კი, როდესაც ღმერთი რაიმეს მოქმედებს, ზედმეტად ნუ გამოიძიებ და ნურც ცნობისმოყვარედ ჩაეძიები.
5.
რადგან მოქმედმა და გრძნობით აღსაქმელმა ცეცხლმაც კი, როცა სხეულებს შეეხო, ცეცხლისთვის დამახასიათებელი მოქმედება არ გამოავლინა. და თუ იქ, სადაც წნელები და ფისი იყო, ალმა თავისი ბუნება დაივიწყა, რაღა გიკვირს, რომ ახლა, როცა ასეთი საკვირველი მოქმედება მოხდა, ამ ცეცხლმა განწმინდა და არ დაწვა? „და მესმა ჴმისა უფლისა მეტყველისა: ვინ მივავლინო და ვინ წარვიდეს ერისა ამის მიმართ?“ (). ხედავ, რამდენი აღასრულა ხილვამ, რამდენი მოახდინა შიშმა? თუმცა მოსეს შემთხვევაშიც მსგავსი რამ მოხდა: მართალია, სერაფიმები არ გამოჩენილან და არც თვითონ უფალი მჯდომარე საყდარზე, მაგრამ მაშინ წინასწარმეტყველს სხვა საკვირველი სანახაობა ეჩვენა, თანაც ისეთი, რომ გამოჩენილს ვერავინ გაუსწორებდა თვალს. რადგან ამბობს: „მაყლოვანსა მას აღატყდების ცეცხლი და მაყუალი იგი არა შეიწვების“ (). მაგრამ ყოველივე ამისა და ღვთის მრავალი შეგონების შემდეგაც დიდი მოსე თავს იკავებს, მიზეზებს იმიზეზებს და უარის სათქმელად ათასგვარ საბაბს იგონებს: „ჴმაწულილ და ენამძიმე ვარ მე“ () და: „გამო-ვინ-ირჩიე შემძლებელი სხუაჲ, რომელი მიავლინო“ (). იერემიაც თავის ასაკს იმიზეზებს. ეზეკიელიც, ბრძანების მიღების შემდეგ, მდინარესთან შვიდ დღეს აყოვნებს, თავს იკავებს და ყოყმანობს. ამიტომაც ღმერთმა ის იგავური გაფრთხილება დაუმატა და თქვა: „ებგურად მიგეც სახლსა ისრაილისასა“ () და: „მათი სული შენი ხელიდან გამოვიძიო“ ()4.
იონა კი არა მხოლოდ უარს ამბობდა, არამედ გაიქცა კიდეც. მაშ, რა? განა ესაია ყველაზე, თვით დიდ მოსეზეც კი, უფრო გაბედული იყო? ვინ იტყოდა ამას? მაშ, რატომ იყო, რომ მოსე, როცა ებრძანა, თავს იკავებდა, ხოლო ესაია, რომელსაც ცხადადაც არ ჰქონია ბრძანება, მაშინვე ჩაეჭიდა საქმეს? რადგან ღმერთს არც უთქვამს: „წადი“, არამედ როცა ღმერთი ამბობდა: „ვინ მივავლინო“ (), ესაიამ ბრძანება მაშინვე იტაცა. ზოგნი ამბობენ, რომ ესაიამ შესცოდა, რადგან ოზია არ ამხილა, როცა ის საწმიდარში შესვლას კადრულობდა; ამიტომ, თითქოს იმ ცოდვის გამო თავის მართლება სურდა, შემდგომი მორჩილების გულმოდგინებით სწრაფად ეცა ბრძანებას, რათა ღმერთი შემოერიგებინა. ამიტომაც, მათი აზრით, იგი ამბობდა, რომ მისი ბაგეები უწმინდური იყო, რადგან კადნიერება აკლდა. მაგრამ მე ვერ მივიღებდი მათ, ვინც ასე ამბობს, რადგან მათზე სანდო პავლეა, რომელიც ესაიას გაბედულს უწოდებს და ამბობს: „ხოლო ესაია იკადრებს და იტყჳს“ (). ამიტომაც, როგორც ამბობენ, იგი სიცოცხლეს ჩვეულებრივი წესითაც კი არ განშორებია, არამედ უმძიმესი სასჯელი დაითმინა, რადგან იუდეველებმა მისი კადნიერება ვერ აიტანეს.
ამასთანავე, საღვთო წერილი არსად ამბობს, რომ ესაია იქ იყო, როცა ოზიას ამბავი ხდებოდა, და იქ მყოფი დუმდა; ამის მთქმელნი ამას საკუთარი სახლიდან, საკუთარი ვარაუდით იგონებენ. მაშ, რა უნდა ითქვას? ის, რომ მოსეს შემთხვევა და ეს შემთხვევა ერთნაირი არ იყო. მოსე იგზავნებოდა უცხო და ბარბაროსულ ქვეყანაში, მძვინვარე და გამხეცებულ ტირანთან; ესაია კი თავისიანებთან, რომელთაც ბევრი რამ მრავალგზის ჰქონდათ მოსმენილი და დიდი ხნის განმავლობაში იყვნენ განსწავლულნი; ამიტომ იქ მორჩილებას და აქ მორჩილებას ერთნაირი სიმამაცე არ სჭირდებოდა. სხვები კი ამბობენ, რომ მას ეს გულმოდგინება კიდევ სხვა რამემაც აღუძრა. რადგან მან საკუთარი თავისა და ხალხის გამო აღსარება წარმოთქვა, იხილა, რომ სერაფიმები გაიგზავნენ და მისი ბაგეები განწმინდეს, და იმედი ჰქონდა, რომ იგივე ხალხზეც აღსრულდებოდა და თვითონ სწორედ ამის საუწყებლად წავიდოდა; ამიტომ ნათქვამს გულმოდგინედ ჩაეჭიდა. რადგან როგორც ღვთისმოყვარენი იყვნენ წმინდანები, ასევე ყველა ადამიანზე მეტად მოყვასისადმი გულმხურვალედ მოსიყვარულენიც იყვნენ. ამიტომ, რადგან იმედი ჰქონდა, რომ უბედურებათაგან რაიმე გათავისუფლებას აუწყებდა, სწრაფად ეცა საქმეს და თქვა: „აჰა, წარმავლინე მე“ (). სხვა მხრივაც, მას საფრთხეებისათვის მეტად გამზადებული სული ჰქონდა; და მისი ეს თვისება მთელი წინასწარმეტყველების განმავლობაში ცხადია. რაკი, მაშ, უკვე აღუთქვა, რომ წავიდოდა და შემდეგ უკან დახევას ვეღარ ბედავდა, სწორედ მაშინ ესმის მწუხარების მომგვრელი სიტყვები.
რადგან ღმერთმაც იგი ბრძნულად წარმართა. რადგან თავიდანვე არ უთქვამს: „წადი და თქვი“, არამედ ჯერ ბრძანება თითქოს ჰაერში დატოვა და მივლინების სახე გაურკვეველი გახადა. როცა ესაია ადვილად დაემორჩილა, მაშინ ღმერთმა თქვა ის უბედურებები, რომლებიც იუდეველებს უნდა დასტეხოდათ. რა იყო ეს უბედურებები? ამბობს: „ვიდოდე და არქუ ერსა ამას: სმენით გესმასყე და არ გულისხმა-ჰყოთ. და მხედველნი ხედავთ და არა იხილოთ,“ (). „რამეთუ განზრქნა გული ერისა ამის და ყურითა მათითა მძიმედ ისმინეს და თვალნი მათნი დაიწუხნეს, ნუუკუე და იხილონ თვალითა, და ყურითა ისმინონ, და გულითა გულისხმა-ყონ, და მოიქცენ და განვკურნნე იგინი“ ()5. ვფიქრობ, ეს სიტყვები განმარტებასაც არ საჭიროებს, რადგან ისინი უკვე წინასწარ განმარტეს მათ, ვინც ეს ზედმიწევნით იცოდნენ: იოანემ, ძემ ქუხილისამ, და პავლემ, ძველისა და ახლის ზედმიწევნით მცოდნემ. პავლე რომში საჯაროდ მიმართავდა მათ, ვინც კი შეიკრიბნენ, მაგრამ შემდეგ განუდგნენ და ნათქვამის მოსმენა ვერ აიტანეს, და ამბობდა: „კეთილად იტყოდა სული წმიდაჲ“ (): „სმენით გესმოდის და არა გულისჴმა-ჰყოთ“ (). ხოლო ძე ქუხილისა, როცა ისინი სასწაულებს ხედავდნენ და არ სწამდათ, სწავლებებს ისმენდნენ და ყურადღებას არ აქცევდნენ (რადგან ქრისტემ ლაზარე აღადგინა, ისინი კი ქრისტეს მოკვლას ცდილობდნენ; დემონებს განდევნიდა, ისინი კი მას დემონეულს უწოდებდნენ; მამასთან მიჰყავდა, ისინი კი მას მაცდურს ეძახდნენ და საპირისპირო შეხედულებებს იღებდნენ), ამ წინასწარმეტყველებას იხსენებს და ამბობს: კარგად თქვა ესაიამ წინასწარმეტყველმა: „სმენით გესმასყე და არ გულისხმა-ჰყოთ. და მხედველნი ხედავთ და არა იხილოთ“ ().
6.
რადგან მათი გონების შინაგანი თვალები დაბრმავებული იყო, გარეგანი თვალები მათთვის არაფერს არგებდათ, ვინაიდან გონების განსჯის უნარი დაზიანებული ჰქონდათ. ამიტომ, ხედავდნენ და მაინც ვერ ხედავდნენ, ისმენდნენ და მაინც ვერ ისმენდნენ; მიზეზსაც უმატებს: დაზიანებული იყო არა გრძნობის ორგანოები და არც ბუნება იყო დამახინჯებული, არამედ გული იყო დაბრმავებული. რადგან, როგორც ამბობს: „რამეთუ განზრქნა გული ერისა ამის“ (); ხოლო გონების სიმძიმე ცოდვებისგანაც წარმოიშობა და ყოფითი სურვილებისგანაც. ამ სიმძიმეს განმარტავდა პავლეც, როცა ამბობდა: „ვერ უძლე სიტყუად თქუენდა, ვითარცა სულიერთა, არამედ ვითარცა ჴორციელთა“ (); „რამეთუ არღა გეძლო, არამედ არცაღა აწ გიძლავს“ (). და მიზეზსაც ურთავს, როცა ამბობს: „სადაც თქვენ შორის დავანი, შურნი და განხეთქილებანია, განა ხორციელნი არა ხართ?“ ()6. ამიტომ, რადგან ისინიც დიდი შურითა და ბოროტი მოშურნეობით ილეოდნენ და უამრავი სხვა ვნებით იყვნენ ალყაშემორტყმულნი, გონების თვალი დაიმძიმეს და ამის შემდეგ ნათლად ხედვა აღარ შეეძლოთ. ამის გამო ხილულ საგნებზე სხვა შეხედულებებს იღებდნენ, თანაც სრულიად საპირისპიროს. ამ ყველაფერს წინასწარმეტყველი სიზუსტით ხედავდა და სნეულების მიზეზიც წინასწარ გამოაცხადა.
შენ კი დაუკვირდი: როცა ორი წინასწარმეტყველება იყო, ერთი, ეკლესიისა და მთელი სოფლის სიკეთეთა შესახებ, სერაფიმებმა იტვირთეს და თქვეს: „წმიდა არს, წმიდა არს, წმიდა არს უფალი საბაოთ! სავსე არს ყოველი ქვეყანა დიდებითა მისითა!“ (); მეორე კი, დაპყრობისა და იუდეველთა სასჯელების შესახებ, წინასწარმეტყველს დაუტოვეს, რათა აქედანაც შეიტყო ეკლესიის უპირატესობა. „და ვთქუ: ვიდრემდის, უფალო?“ (). ხედავ, რომ ამაოდ და შემთხვევით არ შეგვიფასებია წინასწარმეტყველის მორჩილება, რომელიც დიდი გულმოდგინებით აღსრულდა? რადგან მან იმის საპირისპირო მოისმინა, რასაც ელოდა, კერძოდ, უდაბურება და სრული დაღუპვა, ამიტომ ის მაინც ითხოვს, სასჯელის ზომა შეიტყოს; რადგან ვერ ბედავდა, ისინი მთელი რისხვისგან გამოეტაცა, ვინაიდან ღმერთმა წინასწარ აჩვენა, რომ ისინი მიუტევებლად სცოდავდნენ. რადგან მათი კადნიერი საქმეები არც წამიერი გატაცებისგან იყო და არც შევიწროებული განზრახვისგან, არამედ სულისგან, რომელმაც ურჩობა თავის საქმედ აქცია, და ჯიუტი გონებისგან, რომელიც, თითქოს საგანგებო წვრთნითა და მონდომებით, ღვთის მიერ ნაბრძანებს ეწინააღმდეგებოდა. სწორედ ამას მიანიშნებდა, როცა ამბობდა: „ნუუკუე იხილონ თვალებით, გულით გულისხმა-ყონ, მოიქცნენ და მე განვკურნო ისინი“ ()7. რადგან, ამბობს, თითქოს ეშინოდათ, ვაითუ რაიმე საჭირო შეიტყონო, ამიტომ ასეთი დიდი მონდომებით დააბრმავეს თავიანთი გონება. ამიტომ, რადგან ბრალდებაც უმძიმესი იყო და სასჯელიც აუცილებელი, ის ცდილობს შეიტყოს ის, რაც კიდევ დარჩენილიყო; მაგრამ ცოდნის მოთხოვნის სახით ვედრებას შეიტანს. რადგან ამისთვისაც კი აშკარად ვედრებას ვერ ბედავდა, ამიტომ კითხვის გამოგონებას ცოდნის საბაბით მიმართავს და ამბობს: „ვიდრემდის, უფალო?“ ().
და თქვა: „ვიდრემდისცა მოოჴრდენ ქალაქნი არდამკვიდრებითა და სახლნი არყოფითა კაცთათა. და ქვეყანაჲ დატევებულ იქმნეს ოჴრად“ (). „და ამისთვის შემდგომად განაგრძობს ღმერთი კაცთა, და განმრავლდენ დაშთომილნი ქვეყანასა ზედა. და მერმეცა მას ზედა არს ათეული“ (). „და კუალად იყოს წარსატყუენველ, ვითარცა ბელეკუნი, და, ვითარცა რკოჲ, ოდეს გამოვარდეს ბუდისაგან მისისა“ (). „ტომ წმიდა იქმნეს, რომელნი დაადგინნეს მას შინა“ (). როცა ის წინასწარმეტყველება დაასრულა, სიტყვა კვლავ ისტორიაზე გადაჰყავს: წინასწარ აცხადებს ათი ტომის დაპყრობას, აგრეთვე იმ სულგრძელებას, რომელიც იმ ტყვეობის გამო ორი ტომის მიმართ იქნა გამოვლენილი; შემდეგ კი თვით ამ ორი ტომის გადასახლებასაც, რადგან მათ სულგრძელება არაფერში გამოიყენეს, როგორც საჭირო იყო; და ბოლოს, იმ კეთილდღეობასაც, რომელიც ნაშთისგან კვლავ აენთებათ.
როდესაც ამბობს: „ვიდრემდისცა მოოჴრდენ ქალაქნი არდამკვიდრებითა“ (), ათი ტომის ტყვეობას მიანიშნებს. რადგან ისინი ყველანი ერთიანად გაქრნენ: დიდი ძალადობით ყველა მოიტაცეს და უცხო ქვეყანაში გადაასახლეს, ისე რომ ყველა ქალაქი ადამიანებისგან ცარიელი დარჩა, მიწა კი მის დამმუშავებელთა გარეშე გაუდაბურდა იმათ სასარგებლოდ, ვინც დარჩებოდნენ. ამიტომ, როდესაც ამბობს: „ვიდრემდისცა მოოჴრდენ ქალაქნი არდამკვიდრებითა და სახლნი არყოფითა კაცთათა“ (), მაშინ ტყვეობაზეც საუბრობს. ხოლო როდესაც ამბობს: „და ამისთვის შემდგომად განაგრძობს ღმერთი კაცთა“ (), ან ყოველთა სრულ კეთილდღეობას მიანიშნებს, ან იმ კეთილდღეობას, რომელიც ათი ტომის გადასახლების შემდეგ ორ ტომს ერგო. რადგან, როცა სენაქერიმისგან და ბარბაროსთა ბანაკისგან გათავისუფლდნენ და საკვირველი გამარჯვებით ისარგებლეს, კვლავ სიმრავლეშიც გაიზარდნენ და სიცოცხლის ხანგრძლივობაშიც, რადგან აღარავითარი ომი აღარ აშფოთებდათ. ხოლო როდესაც ამბობს: „განაგრძობსო“, ან ადამიანთა სიმრავლეს მიანიშნებს, ან წელთა სიგრძეს. და რათა შეიტყო, რომ ამას ორი ტომის შესახებ ამბობს, დაურთო: „და მერმეცა მას ზედა არს ათეული“ (); „ეპიდეკატონს“ კი უწოდებს იმას, რაც ათზე ზედაა, ათზე დამატებულს, ანუ იმ ორ ტომს. ამავე მნიშვნელობით სარგებლობდა პავლეც, როცა ამბობდა: „უმრავლეს ხუთასისა ძმათა“ (), ესე იგი, ხუთასზე მეტს.
და კვლავ: „და კუალად იყოს წარსატყუენველ, ვითარცა ბელეკუნი“ (). ესე იგი, ორი ტომი. და: „და, ვითარცა რკოჲ, ოდეს გამოვარდეს ბუდისაგან მისისა“ (). რადგან როგორც ის უსიამოვნო ნაყოფი ბუდიდან გამოვარდნის შემდეგ არის, ასევე ესენიც, როცა ქალაქიდან გამოვარდებიან და ყველანი იმ დიდებისგან გაშიშვლდებიან, სასაცილონი და საყვედრელნი გახდებიან. „ტომ წმიდა იქმნეს, რომელნი დაადგინნეს მას შინა“ (). მაგრამ, ამბობს, ბოროტებანი განუკურნებელნი არ იქნება და არც დაუსრულებელნი; არამედ მისი თესლი წმინდა იქნება და „საყრდენი“, ესე იგი, მტკიცე, დამყარებული, უძრავი, რომელიც საქმეთა ცვლილებას დაელოდება. რადგან კეთილდღეობას კი დაკარგავენ, მაგრამ თვითონ სრულ განადგურებას არ განიცდიან; დარჩებიან და იდგებიან, ვიდრე კვლავ მიიღებენ წინანდელ ცხოვრებას და წინანდელ სიწმინდეში დაბრუნდებიან.
ჩვენი უფლის იესო ქრისტეს მადლითა და კაცთმოყვარეობით, რომლის თანა მამასა, სულიწმიდითურთ, დიდება, ძალა, პატივი, აწ და მარადის და უკუნითი უკუნისამდე. ამინ.
სათარგმნო შენიშვნები
- ძველი ქართული ბიბლიური ტექსტი ამ ციტატის ბერძნული ფორმით კორპუსში არ დადასტურდა; ციტატა ბერძნულიდან არის ნათარგმნი. ↩
- ძველი ქართული ბიბლიური ტექსტი ამ ციტატის ბერძნული ფორმით კორპუსში არ დადასტურდა; ციტატა ბერძნულიდან არის ნათარგმნი. ↩
- ძველი ქართული ბიბლიური ტექსტი ამ ციტატის ბერძნული ფორმით კორპუსში არ დადასტურდა; ციტატა ბერძნულიდან არის ნათარგმნი. ↩
- ძველი ქართული ბიბლიური ტექსტი ამ ციტატის ბერძნული ფორმით კორპუსში არ დადასტურდა; ციტატა ბერძნულიდან არის ნათარგმნი. ↩
- ძველი ქართული ბიბლიური ტექსტი ამ ციტატის ბერძნული ზმნური წყობით კორპუსში არ დადასტურდა; ბოლო ზმნები ბერძნული წყაროს მიხედვითაა გადმოცემული. ↩
- ძველი ქართული ბიბლიური ტექსტი ამ ციტატის ბერძნული ფორმით კორპუსში არ დადასტურდა; ციტატა ბერძნულიდან არის ნათარგმნი. ↩
- ძველი ქართული ბიბლიური ტექსტი ამ ციტატის ბერძნული ფორმით კორპუსში არ დადასტურდა; ციტატა ბერძნულიდან არის ნათარგმნი. ↩