„და თქვა უფალმან ჩემდამო: მიიღე შენდად გრაგნილი ქარტისა ახლისა დიდისა და დაწერე მას ზედა საწერელითა კაცისათა მალიად ქმნაჲ იავარსა ნატყუენავთასა, რამეთუ მოწევნულ არს“ ().
1.
სიტყვას თუ შევხედავთ, ეს ორი ბრძანება თითქოს ერთმანეთისგან მოწყვეტილია და ერთმანეთთან საერთო არაფერი აქვს; მაგრამ თუ ვინმე აზრთა ძალას ზედმიწევნით გამოიკვლევს, მათ შორის დიდ კავშირსაც დაინახავს და ერთ მიზანსაც. ამიტომ ჯერ ის უნდა ითქვას, რა მიზეზით შემოვიდა წინასწარმეტყველების სახე ადამიანთა ცხოვრებაში. მაშ, რა მიზეზით შემოვიდა, ამის თქმა აუცილებელია. ღმერთს ჩვეულებად აქვს, რომ ცოდვილთა სასჯელების მიმართ მოიცადოს და დააყოვნოს, ხოლო სათნოდ მოქმედთათვის კეთილისყოფაში სწრაფი და მყისიერი იყოს. ხოლო ის, რომ შეცოდებებს სასჯელი მაშინვე კვალდაკვალ არ მისდევს, უფრო გულგრილებს მოდუნებისკენ უბიძგებს. ამიტომ, რათა ღმერთმა საკუთარი სულგრძელებაც გამოაჩინოს და ისინი ამის გამო უფრო გულგრილნი არ გახდნენ, წინასწარმეტყველების წამალს ამზადებს: ცოდვილებს ჯერ არა სასჯელთა გამოცდილებით, არამედ წინასწარი ცოდნით წვრთნის, რათა, თუ მუქარის მოსმენით უკეთესნი გახდებიან, გამოცდილებით მოსახდელი სასჯელი აიცილონ; ხოლო თუ უგრძნობლობაში დარჩებიან, მაშინ უკვე სასჯელი მოუვლინოს. ეს რომ იხილა ეშმაკმა და გაიაზრა, რა დიდი სარგებელი იყო წინასწარმეტყველებაში, ცრუწინასწარმეტყველები გამოუშვა; ისინი წინასწარმეტყველებს, რომლებიც შიმშილს, სნეულებებს, ომებსა და ბარბაროსთა თავდასხმას იმუქრებოდნენ, ეწინააღმდეგებოდნენ და სასიკეთო ამბებს აუწყებდნენ. როგორც ღმერთს სურდა, სიტყვათა შიშით გამოცდილებით მოსახდელი სასჯელი აერიდებინა, ასევე ეშმაკიც საპირისპიროს აკეთებდა: სიტყვათა საამურობით ადუნებდა მათ, უფრო გულგრილებს ხდიდა და აუცილებლობაში აყენებდა, რომ სასჯელი თვით საქმეებით გამოეცადათ. შემდეგ, როცა ისინი ცრუწინასწარმეტყველებს უჯერებდნენ, სათნოებას არაფრად აგდებდნენ, საკუთარ ცოდვებში რჩებოდნენ და სასჯელსაც იზიდავდნენ, ხოლო ბოლოს წინასწარმეტყველთა ჭეშმარიტებაც ცხადად გამოჩნდა და ცრუწინასწარმეტყველთა სიცრუეც მხილებულ იქნა, ეშმაკმა კვლავ სხვა ხერხი მოამზადა მახეში გაბმულთა დასაღუპავად.
ადვილად მოსატყუებელ ხალხს არწმუნებდა, თითქოს ეს მომხდარი უბედურებები დემონთა რისხვისგან წარმოიშვა, რადგან ადამიანებმა დემონები უყურადღებოდ დატოვეს და შეურაცხყვეს. ამიტომ ღმერთმა, ამ სატყუარის გასაუქმებლად, მრავალი წლით ადრე წინასწარ თქვა ის უბედურებები, რომლებიც მათ უნდა დასტყდომოდათ, რათა მაცდურებს აღარ შეძლებოდათ მომხდარის დემონთა რისხვაზე მიწერა. და რომ ამ სიტყვებს ვარაუდით არ ვამბობ, მოისმინე ესაიას ნათქვამი: „უწყი მე, ვითარმედ ფიცხელ ხარ, და ძარღუ რკინისა - ქედი შენი და შუბლი შენი - რვალისა“ (). „ამიტომ თავიდანვე გითხარი, რათა არ გეთქვა: ჩემმა კერპებმა მიყო ეს, და ქანდაკებულმა და ჩამოსხმულმა ეს მოამზადა“ ()1. „არც იცოდი და არც გსმენია“ ()2. მაშ, რადგან, როგორც ვთქვი, დამოწმებიდანაც ჩანს, ისინი ამ ყველაფერს კერპებს აკუთვნებდნენ, წინასწარმეტყველება წინ უსწრებს, ამ ცდომილებას აუქმებს და მრავალი წლით ადრე ხმამაღლა აუწყებს მოსახდენს. მაგრამ რადგან ამის შემდეგაც მოსალოდნელი იყო, რომ უმადურნი იტყოდნენ: „წინასწარ არ გითქვამთ, წინასწარ არ მოგვისმენია, ახლა, აღსრულების შემდეგ, თხზავთ; ხომ არ იცოდით, რა მოხდებოდა; საიდან ჩანს, რომ ეს წინასწარ იყო ნათქვამი?“ იხილე, როგორ ცხადად უმზადებს მათ გარდაუვალ მხილებას და ურცხვ ბაგეებს უკერავს. ღმერთი მხოლოდ სიტყვიერ თქმას კი არ აკმაყოფილებს, არამედ ბრძანებს, რომ ნათქვამი ქარტაზეც დაიწეროს; და არც უბრალოდ დაიწეროს, რათა მათ აღარ შეეძლოთ თქმა, თითქოს წინასწარმეტყველმა ეს შემდეგ შეთხზა, არამედ წერილის მოწმეებად სანდო კაცებსაც მოუწოდებს — ღირსებითაც და ცხოვრების წესითაც სანდოებს.
რადგან ამბობს: „და მოწამე მიყვენ მე სარწმუნონი კაცნი: ურია მღდელი და ზაქარია, ძე ბარაქიასი“ (), რათა, როცა ამბავი გამოვა და იტყვიან, რომ ეს მრავალი წლით ადრე არ თქმულა, გამოტანილმა წიგნმა და იმ მოწმეებმა, რომლებიც მაშინ იქ იყვნენ, თვით მათ, ურცხვად მეტყველთ, პირი დაუხშონ. ამიტომ ამბობს: „მიიღე შენდად გრაგნილი ქარტისა ახლისა დიდისა“ (), რათა დაძველებით არ დაიღუპოს, არამედ დროის სიგრძესთან ერთად დარჩეს და თვით ასოებით ამხილებდეს მათ. და „დაწერე მას ზედა საწერელითა კაცისათა“ (), ანუ კალმით დაწერე ის, რაც მომავალში უნდა მოხდეს. რომელი მომავალი საქმეები? ომი, ბარბაროსთა გამარჯვება, ნადავლის განაწილება, ნატყვენავის გატაცება. მაშ, ამბობს, ეს ყოველივე დაწერე: „მალიად ქმნაჲ იავარსა ნატყუენავთასა“ (). „რამეთუ მოწევნულ არს“ (). რას ნიშნავს: „რამეთუ მოწევნულ არს“ ()? ეს სიტყვა ორ რამეს აღნიშნავს: რომ მაშინ მათი შეცოდებების სიდიდე უკვე სასჯელს ითხოვდა და სასჯელი კართან იდგა.
მაგრამ თვითონ ღმერთი აყოვნებს, რადგან თავისი სულგრძელებით სურს, ისინი უკეთესნი გახადოს და სასჯელი ააცილოს. მეორე მხრივ, ეს სიტყვა იმასაც აჩვენებს, რომ მისთვის ადვილი და იოლია, მხოლოდ ნიშნის მიცემით ყველაფერი ბოლომდე მიიყვანოს. რადგან სიტყვა იმ ბარბაროსებზე იყო, რომლებიც ომით უნდა მოსულიყვნენ, ნუ იფიქრებთ, ამბობს, რომ გზის სიშორე და ლაშქრობის სიდიდე რაიმე დაყოვნებას გამოიწვევს, როგორც ეს ადამიანთა საქმეებში ხდება. ღმერთთან შორს მყოფიც აქვეა; მისთვის ისე ადვილი და იოლია ერთ წამსა და ერთ თვალის დახამხამებაში ქვეყნის კიდეებიდანაც კი, თუნდაც მრავალი იყვნენ, მყისვე მოიყვანოს და დააყენოს. და კვლავ ამბობს: „და მოწამე მიყვენ მე სარწმუნონი კაცნი: ურია მღდელი და ზაქარია, ძე ბარაქიასი“ (). რისი მოწმეები? დროისა; რათა, თუნდაც წერილი ცილისწამებით უარყონ, ცოცხალმა ადამიანებმა, რომლებიც წერილის დაწერისას იქ იყვნენ და ზუსტად იცოდნენ, როდის ითქვა ეს, შეძლონ პირი დაუხშონ მათ, ვინც ურცხვობას შეეცდება. იმავე საგანს უკავშირდება შემდეგიც და მხილებას კიდევ უფრო ნათლად წარმოაჩენს. როგორ და რა სახით? თვით სიტყვებს მოვუსმინოთ.
რადგან ამბობს: „და მისლვა-ვყავ წინასწარმეტყველაჲს მიმართ“ (). ალბათ საკუთარ ცოლს ასე იმიტომ უწოდა, რომ ისიც წინასწარმეტყველური სულის ღირსი იყო; რადგან ნიჭები მხოლოდ მამაკაცებში არ ჩერდებოდა, არამედ ქალთა მოდგმაზეც გადადიოდა. ცხოვრებისეულ საჭიროებებში სქესები მართლაც იყოფა: ზოგი საქმე მამაკაცთაა, ზოგი კი ქალთაა, და ისინი ერთმანეთის საქმიანობას ვერ გაცვლიან; სულიერ საქმეებში კი ასე არ არის: ბრძოლები თანასწორია და გვირგვინებიც საერთოა. ამას ძველ აღთქმაშიც და ახალშიც, და საერთოდ მთელი ცხოვრების განმავლობაშიც, ზედმიწევნით დაინახავდა ვინმე. მაშ, ქორწინების წესით ამ წინასწარმეტყველ ქალს თანაეყო და იგი დაორსულდა. და როცა ყრმა იშვა, მას ახალ და საკვირველ სახელს არქმევს, რომელიც მომავალი მოვლენების ამბავს შეიცავდა. რას ამბობს? „უწოდე სახელი მისი: მალიად წარმოტყუენე, მსწრაფლ იავარ-ყავ“ (); რათა, თუნდაც გრაგნილში ჩაწერილი წერილი ვინმემ არ ირწმუნოს, ყრმის სახელწოდებამ, რომელიც მომავალი მოვლენების ამბავს შეიცავდა, რომელიც მოვლენათა აღსრულებამდე დაერქვა ყრმას და რომლითაც მას მთელი დროის განმავლობაში უწყვეტად უხმობდნენ, თვით ძალიან ურცხვად წინააღმდეგობის მსურველთაც ბაგეები დაუკეროს. რადგან თვით ძლიერ უმადურნიც კი შეძლებდნენ დაეჯერებინათ, რომ წინასწარმეტყველმა ეს აღსრულების შემდეგ კი არ შეთხზა, არამედ თავიდანვე იცოდა, როცა მოვლენათა აღსრულებამდე თვით ყრმას ხედავდნენ ამ სახელით ხმობილს და მომავალ უბედურებათა სწავლებას განმაცხადებელს.
ამიტომაც განმარტავს წინასწარმეტყველების ძალას და დროსაც ზედმიწევნით აღნიშნავს: „მით, რამეთუ ვიდრე ცნობადმდე ყრმისა ხდად მამისა, ანუ დედისა, მოიღო ძალი დამასკისაჲ და ნატყუენავნი სამარიასნი წინაშე მეფისა ასსურასტანელთასა“ (). ხოლო მისი ნათქვამი ამას ნიშნავს. იმ ასაკის ჟამს, ამბობს, როცა ყრმა ჯერ უმწიფარია და ლაპარაკიც არ შეუძლია, გამარჯვებისა და ძლევის ნიშნების საქმეები მოხდება; არა იმიტომ, თითქოს ყრმას შეეძლოს ბრძოლაში დადგომა და მტრების დამხობა, არამედ იმიტომ, რომ იმ ასაკში, ანუ ყრმის ამეტყველებამდე, ყველაფერი მტრებს გადაეცემა. და კვლავ განაგრძო უფალმა ჩემთან ლაპარაკი: „რადგან ამ ხალხს არ სურს სილოამის წყალი, მშვიდად რომ მიედინება, არამედ სურს, რომ რაასინი და რომელიას ძე თქვენზე მეფედ ჰყავდეს, ამიტომ აჰა, უფალი თქვენზე მდინარის ძლიერ და მრავალ წყალს მოავლენს, ასურელთა მეფეს“ ()3. ღმერთს ჩვეულებად აქვს, არა მხოლოდ სასჯელები იწინასწარმეტყველოს, არამედ მიზეზებიც დაასახელოს, რათა ამითაც მსმენელები გაწვრთნას; ამასვე აკეთებს აქაც. რადგან, როცა უცხოტომელთა მიერ ნადავლის განაწილებასა და ნატყვენავს ამბობს და ბარბაროსთა თავდასხმას წინასწარ აუწყებს, ომის მიზეზსაც ამბობს. რა არის ეს მიზეზი? ქალაქის მკვიდრთა უმადურება.
რადგან, ამბობს, მეფე ჰყავდათ შემწყნარებელი, მშვიდი და ტკბილი, მაგრამ გადაუდგნენ, ტირანები მოისურვეს და უცხო ხელისუფლებისკენ გადასვლას იჩქარეს, რადგან საკუთარ კეთილდღეობას ვერ იტანდნენ; ამიტომ, ამბობს უფალი, მათ სურვილს ჭარბად შევუსრულებ და მოვიყვან ვიღაც ბარბაროსსა და ველურ კაცს. სიტყვებს მეტაფორულად იყენებს: ადგილობრივი მეფის ხასიათსაც აჩვენებს და ბარბაროსის ძალასაც; ამას კი იმიტომ აკეთებს, როგორც მუდამ ვამბობ, რომ სიტყვა უფრო გამომსახველი გახადოს. ამიტომ ამბობს: „რადგან მათ არ სურთ სილოამის წყალი“ ()4; წყალზე კი არ საუბრობს, არამედ რადგან წყარო მშვიდად და უხმაუროდ მიედინება, მაშინდელი მეფის უშფოთველ და შემწყნარებელ წესს წყლების მშვიდ დინებას ადარებს და თავად მეფეს სილოამს უწოდებს, მისი უტვირთველობისა და სიმშვიდის გამო. ეს ქვეშევრდომებს უდიდეს ბრალდებად ედებათ: მძიმე უღელი არ ჰქონდათ, მაგრამ ამბოხებას ცდილობდნენ და საკუთარ თავს უცხო მეფეებს აძლევდნენ. მაშ, რადგან მშვიდი და შემწყნარებელი არ სურთ, არამედ რაასინი და რომელიას ძე, ბაბილონელს5 მოვუვლენო, ამბობს; ხოლო მისი ლაშქრის მძაფრ დინებას მდინარის მრავალ და ძლიერ წყალს უწოდებს. შემდეგ, მეტაფორას რომ განმარტავს, ამბობს: „ასურელთა მეფეს“ ()6. ხედავ, როგორი ურყევი ჩანს ის სიტყვა, რომელიც წინათ გითხარით — რომ წმინდა წერილს ყველგან, მეტაფორებში, საკუთარი თავის განმარტება სჩვევია? ეს აქაც გააკეთა. რადგან, როცა მდინარე თქვა, მეტაფორაში არ დარჩა, არამედ თქვა, რომელ მდინარეს გულისხმობს: „ასურელთა მეფეს და მთელ მის დიდებას“ ()7. შემდეგ ამბობს: „და ავა თქვენს ყოველ ხეობაზე და გაივლის თქვენს ყოველ ზღუდეზე“ ()8.
„და წარიღებს იუდეიდან კაცს, რომელსაც თავის აწევა შეეძლება, ან ძალა ექნება რაიმე აღასრულოს“ ()9. „და იყოს ბანაკი მისი ვიდრე აღვსებამდე სივრცესა სოფლისა შენისასა“ (). ამით აჩვენებს, რომ მომხდარი არა ადამიანური ძალით, არამედ ღვთისგან მოვლენილი რისხვით მოხდება; ამიტომ მას ისე კი არ აღწერს, როგორც მტერს, რომელიც საბრძოლოდ ეწყობა, არამედ როგორც მომზადებულ ნადავლზე მოსულს. რადგან, ამბობს, იგი არ გაჩერდება და საბრძოლოდ არ დადგება, არამედ სხეულთა სიმრავლით მიწის სახეს დაფარავს და ადვილად გაიმარჯვებს. შემდეგ, თვით რისხვაშიც დიდია კაცთმოყვარეობა. რადგან არ ემუქრება, რომ მათ ქალაქს ძირიანად ამოძირკვავს, არამედ ტყვეობასა და წაყვანას იწინასწარმეტყველებს, რადგან სურს, ვინც დარჩებიან, წაყვანილთა სასჯელით უფრო გონიერნი გახადოს. ამბობს: „და წარიღებს იუდეიდან კაცს, რომელსაც თავის აწევა შეეძლება“ ()10. ძალაუფლების მქონეებს გულისხმობს, ვინც ყველაფერს ატრიალებდნენ და ხალხს ავნებდნენ; მათ ტყვეებად და მონებად აქცევს, რათა მაშინ უფრო მდაბალნი ცოტათი ამოისუნთქონ და წაყვანილთა ხვედრის შიშითა და საკუთარი თავისუფლების უსაფრთხოებით უკეთესნი გახდნენ. ამიტომ ამბობს: „ან ძალა ექნება რაიმე აღასრულოს“ ()11, ანუ ძლიერს, მოქმედების შემძლეს, იმას, ვისაც რაიმეს გაკეთება ძალუძს.
ტყვედ წაყვანამდეც კი, ამბობს, თვით სანახაობით საკმარისად შეგაძრწუნებთ ბარბაროსი, რადგან მთელ მიწას ბარბაროსთა სხეულებით აავსებს. ამიტომ დაურთო: „და იყოს ბანაკი მისი ვიდრე აღვსებამდე სივრცესა სოფლისა შენისასა“ (). „ჩვენ თანა ღმერთი“ (). „ცანთ წარმართთა და იძლიენით თქვენ, ისმინეთ ვიდრე დასასრულამდე ქუეყანისა. და განძლიერებულნი იძლიენით“ (). „რამეთუ, უკეთუ კუალად განძლიერდეთ, კუალად იძლიენით“ (). „და რომელიცა ზრახვა იზრახოთ, განაქარვოს უფალმან, და სიტყვასა თუ იტყოდით, არა დაადგრეს თქვენ შორის, რამეთუ ჩვენ თანა უფალი ღმერთი არს“ (). მე მგონია, აქ ეზეკიას გამარჯვებას წინასწარ ამბობს, იმ ბრწყინვალე ძლევის ნიშანს და თვით გამარჯვების მიზეზსაც. რადგან, თუნდაც მათთან იარაღი იყოს, უსასრულო ბანაკები და საომარი გამოცდილება, ჩვენთან არის ყველაზე ძლევამოსილი მოკავშირეობა, ანუ ღმერთი. ბარბაროსი მართლაც მოვიდა, როგორც წინათ დაემუქრა, მრავალი ქალაქი აიღო და წავიდა; მაგრამ ამის შემდეგ, როცა კვლავ გამოილაშქრა, საპირისპირო განიცადა.
მაშ, წინასწარმეტყველი ამასაც წინასწარ ამბობს, გამარჯვების მიზეზსაც აცხადებს და სიტყვას თვით ბარბაროსებისკენ მიმართავს. ნუ დაეყრდნობით, ამბობს, პირველ გამარჯვებას, რადგან ამ თავდასხმისას ჩვენთან უდიდესი შემწეობა იყო. მაშ, ეს იცოდეთ და განეშორეთ, რადგან შეუძლებელ საქმეს ეჭიდებით. შემდეგ, იმ გამარჯვების მიზეზს რომ წარმოაჩენს და იმასაც, რომ იმ წარმატებულ საქმეთა ამბავი ქვეყნის კიდეებამდე მივა, ამბობს: „ისმინეთ ვიდრე დასასრულამდე ქუეყანისა“ (). რადგან მაშინ იერუსალიმში მომხდარი ამბების უცოდინარი არავინ დარჩენილა. ამიტომ ამბობს: „ისმინეთ ვიდრე დასასრულამდე ქუეყანისა. და განძლიერებულნი იძლიენით“ (). რადგან ბარბაროსს მაშინ ძალით დიდი დიდება ჰქონდა მოპოვებული. ძლიერებს კი აქ მხოლოდ სხეულის სიმტკიცით გამორჩეულებს კი არ უწოდებს, არამედ ქონების სიუხვითა და დიდების ბრწყინვალებით გამორჩეულებსაც. რადგან ამბობს: „უკეთუ კუალად განძლიერდეთ, კუალად იძლიენით. და რომელიცა ზრახვა იზრახოთ, განაქარვოს უფალმან, და სიტყვასა თუ იტყოდით, არა დაადგრეს თქვენ შორის, რამეთუ ჩვენ თანა უფალი ღმერთი არს“ (). რადგან მათში ბოროტი ზრახვები იყო და მოელოდნენ, რომ თვით ქალაქს საფუძვლიანად ამოძირკვავდნენ და შემდეგ შინ დაბრუნდებოდნენ, წინასწარმეტყველმა მათი ზრახვებიც შუაში გამოიტანა და თქვა: ყველაფერი მხოლოდ სიტყვების დონეზე დარჩება. შემდეგ, რადგან ადამიანურ ბუნებაზე აღმატებული საქმეები აუწყა, სიტყვის სარწმუნოდ წარმოსაჩენად იმ აღმასრულებლის ღირსებას ეყრდნობა და განუწყვეტლივ ამბობს, რომ „ჩვენ თანა ღმერთი“ () და რომ თვითონ გააქარვებს ყველა ამ მანქანებას.
ჩვენი უფლის იესო ქრისტეს მადლითა და კაცთმოყვარეობით, რომლის თანა მამასა, სულიწმიდითურთ, დიდება, ძალა, პატივი, აწ და მარადის და უკუნითი უკუნისამდე. ამინ.
სათარგმნო შენიშვნები
- ძველი ქართული ბიბლიური ტექსტი ამ ციტატის ბერძნული ფორმით კორპუსში არ დადასტურდა; ციტატა ბერძნულიდან არის ნათარგმნი. ↩
- ძველი ქართული ბიბლიური ტექსტი ამ ციტატის ბერძნული ფორმით კორპუსში არ დადასტურდა; ციტატა ბერძნულიდან არის ნათარგმნი. ↩
- ძველი ქართული ბიბლიური ტექსტი ამ ციტატის ბერძნული ფორმით კორპუსში არ დადასტურდა; ციტატა ბერძნულიდან არის ნათარგმნი. ↩
- ძველი ქართული ბიბლიური ტექსტი ამ ციტატის ბერძნული ფორმით კორპუსში არ დადასტურდა; ციტატა ბერძნულიდან არის ნათარგმნი. ↩
- ბერძნულ წყაროში აქ წერია „ბაბილონელს“, ხოლო მომდევნო ციტატა მეტაფორას „ასურელთა მეფედ“ განმარტავს; ფორმა წყაროს შესაბამისად შენარჩუნდა. ↩
- ძველი ქართული ბიბლიური ტექსტი ამ ციტატის ბერძნული ფორმით კორპუსში არ დადასტურდა; ციტატა ბერძნულიდან არის ნათარგმნი. ↩
- ძველი ქართული ბიბლიური ტექსტი ამ ციტატის ბერძნული ფორმით კორპუსში არ დადასტურდა; ციტატა ბერძნულიდან არის ნათარგმნი. ↩
- ძველი ქართული ბიბლიური ტექსტი ამ ციტატის ბერძნული ფორმით კორპუსში არ დადასტურდა; ციტატა ბერძნულიდან არის ნათარგმნი. ↩
- ძველი ქართული ბიბლიური ტექსტი ამ ციტატის ბერძნული ფორმით კორპუსში არ დადასტურდა; ციტატა ბერძნულიდან არის ნათარგმნი. ↩
- ძველი ქართული ბიბლიური ტექსტი ამ ციტატის ბერძნული ფორმით კორპუსში არ დადასტურდა; ციტატა ბერძნულიდან არის ნათარგმნი. ↩
- ძველი ქართული ბიბლიური ტექსტი ამ ციტატის ბერძნული ფორმით კორპუსში არ დადასტურდა; ციტატა ბერძნულიდან არის ნათარგმნი. ↩