„ვიხილე უფალი" — ჰომილია 1

„და იქმნა წელსა, რომელსა მოკუდა ოზია მეფე. ვიხილე უფალი მჯდომარე საყდარსა ზედა მაღალსა და აღმატებულსა. და სავსე იყო სახლი დიდებითა მისითა“ (ესაია 6:1).

1.

ვხედავ, რომ დიდ გულმოდგინებას იჩენთ, რათა წინათ ჩვენ მიერ ნათქვამი საქმით აღასრულოთ. ამიტომ მეც უყოყმანოდ ვთესავ სწავლების თესლებს და აქედან კეთილი სასოებებით ვსაზრდოობ. რადგან მიწისმოქმედიც, როცა შრომით ჩაყრის თესლებს, შემდეგ კი იხილავს ნაყოფიერ მიწას და თავთავით შემოსილ ყანებს, წინანდელი ჯაფა ავიწყდება და მოსალოდნელი სარგებელი მას მომდევნო შრომისა და მოვლისკენ აღძრავს. თუმცა რამდენად უფრო ნაყოფიერი და მომგებიანია ეს მიწათმოქმედება? ის მიწათმოქმედება გრძნობადი ნაყოფის სიუხვეს მოიპოვებს და სხეულებში საზრდოს დებს; ეს კი სიტყვათა სწავლებას თესავს და სულიწმინდის ნიჭებს ამრავლებს, სულში აგროვებს სიმდიდრეს, ამოუწურავ და შეურყვნელ საზრდოს, რომელიც ბუნებრივი წესით არც იშლება და არც იხრწნება, არამედ რომელიღაც გამოუთქმელი განგებით არის დაცული და გონებით საწვდომი ტკბობა აქვს. ეს არის ჩემი შრომების ნაყოფი; ეს არის სიმდიდრე, რომელიც თქვენს სიყვარულში იდება. ამ სიმდიდრეს თქვენში მზარდად რომ ვხედავ, მუდამ ვხარობ, რადგან თესლებს ამაოდ არ ვთესავ, შრომებს ფუჭად არ ვითმენ, არამედ ნაყოფიერ და მსუყე მიწაში ვთესავ, რომელიც ნაყოფის გამოსაღებად არის მზად. მაშ, საიდან ვხვდები ასეთ სარგებელს? საიდან ვხედავ, რომ სიტყვები საქმეში წინ მიიწევს? ცხადია, ამ ახლანდელი შეკრებიდან; იქიდან, რომ თქვენ გულმოდგინებით მოხვედით ყველას დედასთან, ეკლესიასთან; ამ ღამისთევითა და განუწყვეტელი დგომით; იქიდან, რომ ანგელოზთა გუნდურ დგომას ჰბაძავთ და შემოქმედს შეუწყვეტელ გალობას სწირავთ. ჰოი, ქრისტეს საბოძვარნო! ზემოთ ანგელოზთა მხედრობები დიდებისმეტყველებენ; ქვემოთ კი ეკლესიებში გუნდურად მდგომი ადამიანები იმავე დიდებისმეტყველებას ბაძავენ. ზემოთ სერაფიმები სამწმინდა საგალობელს ღაღადებენ; ქვემოთ ადამიანთა სიმრავლე იმავე საგალობელს აღავლენს; ზეციერთა და მიწიერთა საერთო დღესასწაული იკრიბება: ერთი მადლობის აღვლენა, ერთი სიხარული, ერთი მხიარული გუნდური დგომა. რადგან ეს შეკრება მეუფის გამოუთქმელმა დამდაბლებამ შეადგინა, ეს სულიწმინდამ შეკრა, მისი ხმების თანხმობა მამის კეთილნებობამ მოაწყო, ისე რომ მას ზემოდან აქვს საგალობლების კეთილრიტმულობა და, სამების მიერ თითქოს რომელიმე დამკვრელი ჩხირით აღძრული, სასიამოვნო და ნეტარ ჰანგს აჟღერებს, ანგელოზურ გალობას, დაუსრულებელ თანხმობას. ეს არის აქაური გულმოდგინების მიზანი და ეს არის თქვენი შეკრების ნაყოფი. ამიტომ ვხარობ, როცა ასეთ კეთილწარმატებას ვხედავ; ვხარობ, როცა თქვენს სულებში მხიარულებას ვჭვრეტ, სულიერ სიხარულს, ღმრთისმიერ აღტაცებას. რადგან არაფერი ხდის ჩვენს ცხოვრებას ისე სიხარულით აღსავსეს, როგორც ეკლესიაში მხიარულება. ეკლესიაში მხიარულთა სიხარული ინახება; ეკლესიაში გულდამძიმებულთა გამხნევება იბადება; ეკლესიაში მწუხარეთა მხიარულებაა; ეკლესიაში დაქანცულთა განახლებაა; ეკლესიაში მაშვრალთა განსვენებაა. რადგან ამბობს: „მოვედით ჩემდა ყოველნი მაშურალნი და ტჳრთმძიმენი, და მე განგისუენო თქუენ“ (მათე 11:28). რა შეიძლება იყოს ამ ხმაზე უფრო სასურველი? რა არის ამ მოწოდებაზე უფრო ტკბილი? მეუფე, როცა ეკლესიაში გიხმობს, ნადიმისკენ გიხმობს; შრომის ნაცვლად განსვენებისკენ გიბიძგებს, სატკივართაგან შვებაში გადაგიყვანს და ცოდვათა სიმძიმეს გიმსუბუქებს; ნეტარი ტკბობით კურნავს გულდამძიმებას და მხიარულებით - მწუხარებას. ჰოი, მისი მზრუნველობა! ჰოი, ზეციური მოწოდება! ამიტომ ვისწრაფოთ, საყვარელნო, რომ თვით ეს გულმოდგინება უფრო გაძლიერებულად ვაჩვენოთ, მაგრამ იგი სათანადო კეთილწყობილებითა და შესაფერისი მიზნით აღვასრულოთ. რადგან დღეს სწორედ ამის შესახებ მინდა თქვენ წინაშე სიტყვა აღვძრა: ის შეიძლება მძიმე ჩანდეს, მაგრამ ჭეშმარიტად არამძიმე და სასარგებლოა. ასე იქცევიან მოსიყვარულე მამებიც: შვილებს არა მხოლოდ იმას უბარებენ, რაც ცოტა ხნით ახარებს, არამედ იმასაც, რაც აწუხებს; და მათ არა მხოლოდ იმას ურჩევენ, რაც სარგებელს თავიდანვე აჩვენებს, არამედ იმასაც, რაც თითქოს მძიმე ჩანს, მაგრამ შესრულებისას მაცხოვნებელია. ამასაც დიდი მზრუნველობით ასწავლიან და მის დაცვას მტკიცედ მოითხოვენ. ალბათ ჩვენც ასე ვიქცევით. ამიტომ წარმოვადგენთ ამ სიტყვას, რათა აქ გაწეული შრომა ამაოდ არ დავხარჯოთ; რათა ღამისთევის აუცილებლობას რომ ვითმენთ, უნაყოფოდ არ ვიბრძოლოთ; რათა ჩვენი ხმები ჰაერში არ განქარდეს და ზარალისკენ უფრო არ აჟღერდეს, ვიდრე სარგებლისკენ. ვაჭარიც ხომ, როცა შორეულ სავაჭრო გზებს ადგება, ქართა დიდ მოწოლასა და ტალღათა ამბოხს ითმენს, არ დათანხმდებოდა, ასეთი შრომები უმიზნოდ და ამაოდ ეტვირთა; არამედ ამიტომ კვეთს ზღვებს, საფრთხეებსაც ბედავს, ადგილიდან ადგილზე გადადის და ყოველ ღამეს უძილოდ ატარებს, რათა სავაჭრო სარგებელი გაუმრავლდეს. რადგან თუ ეს სარგებელი არ ახლავს და მოგებასთან ერთად ძირითადი თანხის ზარალიც შეემთხვევა, მაშინ მას არც ზღვაში გასვლა შეუძლია და არც იმ მრავალგვარად გადახლართული საფრთხეების გადატანა.

2.

ამიტომ, ეს რომ ვიცით, აქ ჯეროვანი კრძალულებით მოვიდეთ, რათა ცოდვათა მიტევების ნაცვლად მათზე დამატება არ შევიძინოთ და ასე შინ არ წავიდეთ. რა არის საძიებელი და ის, რაც ჩვენგან მოითხოვება? ის, რომ საღმრთო საგალობლების აღმვლენელებმა ისინი ასე შესწირონ: დიდი შიშით შეკავებულებმა და კრძალულებით შემკულებმა. აქ ხომ არიან ზოგიერთნი, რომელთაც, ვფიქრობ, თქვენი სიყვარულიც იცნობს: ისინი ღმერთს უგულებელყოფენ, სულიწმინდის სიტყვებს უბრალო რამედ მიიჩნევენ, უწესრიგო ხმებს უშვებენ და შეშლილებზე არაფრით უკეთეს მდგომარეობაში არ არიან; მთელი სხეულით ირხევიან და ტრიალებენ და სულიერი მდგომარეობისთვის უცხო ზნეებს აჩვენებენ. საწყალო და საბრალოვ, მაშინ, როცა უნდა შიშითა და ძრწოლით აღმოუშვა ანგელოზებრივი დიდებისმეტყველება, შიშით აღასრულო შემოქმედისადმი ქება და მისი მეშვეობით ითხოვო შეცოდებათა შენდობა, შენ აქ მიმებისა და მოცეკვავეების საქციელი შემოგაქვს: უწესრიგოდ აღაპყრობ ხელებს, ფეხებით ხტუნავ და მთელი სხეულით იგრიხები. და როგორ არ გეშინია, როგორ არ ძრწი, როცა ასეთ საღმრთო სიტყვებზე კადნიერდები? ნუთუ არ ფიქრობ, რომ თვით მეუფე უხილავად აქ იმყოფება, თითოეულის მოძრაობას ზომავს და სინდისს ანგარიშს სთხოვს? ნუთუ არ ფიქრობ, რომ ანგელოზები ამ საშინელ ტრაპეზთან დგანან და შიშით გარს უდგანან მას? მაგრამ შენ ამას ვერ ხვდები, რადგან თეატრებში მოსმენილმა და ნანახმა გონება დაგიბნელა; ამიტომ იქ ჩადენილს ეკლესიის წესებს ურევ, ამიტომ უსაზრისო ყვირილით შენი სულის უწესრიგობას ამზეურებ. მაშ, როგორ გამოითხოვ შენს ცოდვათა შენდობას? როგორ მიიზიდავ მეუფეს წყალობისკენ, როცა ვედრებას ასე უდიერად წარადგენ? „მიწყალე მე, ღმერთო“ (ფსალმ 50:3) ამბობ, და წყალობისთვის უცხო ზნეს აჩვენებ. „მაცხოვნე მე“ (ფსალმ 68:2) შეჰღაღადებ, და ხსნისთვის უცხო სახეს გამოსახავ. რა აქვს საერთო ვედრებასთან ხელებს, რომლებიც განუწყვეტლივ მაღლა იწევა და უწესრიგოდ ტრიალებს, ან მძაფრ ყვირილს, რომელიც სუნთქვის ძალდატანებული ბიძგის გამო გაურკვეველია? განა ამათგან ზოგი გზაჯვარედინებზე მეძავ ქალთა საქმე არ არის, ზოგი კი თეატრებში მყვირალთა? მაშ, როგორ კადნიერდები, რომ ამ ანგელოზებრივ დიდებისმეტყველებას დემონების თამაშობანი შეურიო?

და როგორ არ გრცხვენია იმ ხმისა, რომელსაც წარმოთქვამ, როცა ამბობ: „ჰმონეთ უფალსა შიშით და გიხაროდეთ მისით ძრწოლით“ (ფსალმ 2:11)¹? ეს არის შიშით მსახურება: დაიშალო და დაიძაბო, საკუთარი თავიც ვერ იცნო და ვერ გაიგო, რას ამბობ ხმის უწესრიგო გუგუნით? ეს უგულებელყოფის საქმეა, არა შიშისა; ამპარტავნებისა, არა დამდაბლებისა; ეს მოთამაშეთა საქმეა უფრო, ვიდრე დიდებისმეტყველთა. მაშ, რა არის უფლისადმი შიშით მსახურება? ის, რომ ყოველი მცნება სრულად აღასრულო და შიშითა და მორიდებით იმოქმედო; შემუსვრილი გულითა და დამდაბლებული გონებით წარადგინო ვედრებანი. სულიწმინდა წინასწარმეტყველის პირით მოგვიწოდებს, რომ არა მხოლოდ შიშით ვემსახუროთ, არამედ ძრწოლითაც ვიხაროთ. რადგან მცნების აღსრულება სათნოებაში მოღვაწეს ჩვეულებრივ სიხარულს უჩენს, ამ სიხარულსაც, ამბობს, ძრწოლითა და შიშით უნდა განვიცდიდეთ, რათა უშიშრობით თავაშვებულებმა შრომები არ დავკარგოთ და ღმერთი არ განვარისხოთ.

მაგრამ როგორ იქნება, ამბობს, ძრწოლით გახარება? ერთსა და იმავე დროს ეს ორი ხომ შეუძლებელია მოხდეს, რადგან მათ შორის დიდი განსხვავებაა. სიხარული ხომ საწადელთა ასრულებაა, საამოთა ტკბობა და მწუხარეთა დავიწყება; შიში კი მოსალოდნელ ბოროტებათა დაძაბული მოლოდინია, რომელიც მხილებულ სინდისზე დგება. მაშ, როგორ შეიძლება შიშით გახარება, და არა უბრალოდ შიშით, არამედ ძრწოლით, რაც შიშის გაძლიერებაა და დიდი მღელვარების ნიშანი? როგორ, ამბობს, მოხდება ეს? ამას თვით სერაფიმნი გასწავლიან საქმით, როცა ასეთ მსახურებას აღასრულებენ. ისინიც ხომ შემოქმედის გამოუთქმელი დიდებით ტკბებიან და მიუწვდომელ მშვენიერებას სარკეში ჭვრეტენ; არ ვამბობ თვით იმას, რაც იგი ბუნებით არის, რადგან ეს მიუწვდომელი, უხილავი და უსახოა, და მის შესახებ ასე ფიქრი უადგილოა, არამედ იმდენს, რამდენსაც იტევენ, რამდენადაც იმ სხივით გაბრწყინების ძალა შესწევთ. რადგან ისინი სამეფო საყდრის გარშემო მარადის მსახურებენ, მუდმივ სიხარულში, საუკუნო მხიარულებაში და შეუწყვეტელ გახარებაში არიან: ხარობენ, ზეიმობენ და დაუდუმებლად დიდებისმეტყველებენ. რადგან იმ დიდების წინაშე დგომა და მისგან გამომკრთალი ბრწყინვალებით განათლება მათთვის სიხარულიც არის, გახარებაც, მხიარულებაც და დიდებაც. ალბათ ამან რაიმე სიამე გაგრძნობინათ და იმ დიდების სურვილი გაგიჩნდათ.

3.

მაგრამ თუ ისურვებთ, მომსმინოთ, როცა შეგაგონებთ, და ამ ახლანდელ დიდებისმეტყველებას კრძალულებით აღასრულებთ, ამგვარ სიხარულს არ მოაკლდებით; რადგან იგი თვითონ არის ის მეუფე, რომელიც ცაშიც და მიწაზეც იდიდება; რადგან, ამბობს, „სავსეა ცა და ქვეყანა მისი დიდებით“ (ესაია 6:3)². მაშ, როგორ ურევენ ისინი ამ სიხარულს შიშს, როცა ამოდენა მხიარულებით ტკბებიან? როგორ? ისმინე, რას ამბობს წინასწარმეტყველი: „ვიხილე უფალი მჯდომარე საყდარსა ზედა მაღალსა და აღმატებულსა“ (ესაია 6:1). რატომ დაუმატა „ზეამართული“, როცა უკვე თქვა „მაღალი“? ნუთუ „მაღალით“ არ კმაროდა მთელი საქმის აღნიშვნა და ღირსების ყოველივეზე აღმატებულობის ჩვენება? მაშ, რატომ მოაყოლა „ზეამართული“? რათა საყდრის მიუწვდომელობა ეჩვენებინა. რადგან ჩვენთან „მაღალი“ რაღაც შედარების აზრს იძლევა მიწასთან ახლოს მყოფსა და უფრო დაბალთან მიმართებით, მაგალითად, მთები მაღალია ველებთან და მიწის ჩაღრმავებებთან შედარებით, ხოლო ზეცა მაღალია, რადგან ყოველ მიწიერზე მაღლაა აღმართული; „ზეამართული“ და „ამაღლებული“ კი მხოლოდ იმ მიუწვდომელ ბუნებას ეკუთვნის, რომლის არც გონებით წვდომა შეიძლება და არც სიტყვით განმარტება. ამიტომ ამბობს: „ვიხილე უფალი მჯდომარე საყდარსა ზედა მაღალსა და აღმატებულსა“ (ესაია 6:1). და კიდევ რა იხილე, წინასწარმეტყველო? რა დაინახე მის გარშემო? ნათქვამია: „და სერაფიმნი დგეს გარემოჲს მისსა“ (ესაია 6:2). რას აკეთებდნენ, მითხარი, და რას ამბობდნენ? როგორი კადნიერებით ტკბებოდნენ? კადნიერებით კი, ამბობს, არავითარით, არამედ შიშითა და განცვიფრებით იყვნენ სავსენი და თვით თავიანთი სახით გამოუთქმელ ძრწოლას აჩვენებდნენ. რადგან ორი ფრთით სახეებს იფარავდნენ: ერთი მხრივ, საყდრიდან გამოსხივებულ სხივს თითქოს ზღუდით ირიდებდნენ, რადგან მის აუტანელ დიდებას ვერ უძლებდნენ; მეორე მხრივ კი აჩვენებდნენ საკუთარ კრძალულებას, რომელიც მეუფის მიმართ აქვთ.

აი, ასეთი სიხარულით ხარობენ ისინი და ასეთი მხიარულებით ილხენენ. ხედავ, როგორ იფარავენ არა მხოლოდ სახეებს, არამედ ფეხებსაც? რატომ აკეთებენ ამას? მზერას, ცხადია, ხილვის საშინელების გამო და იმიტომ იფარავენ, რომ მიუწვდომელ დიდებას თვალს ვერ უსწორებენ; მაგრამ ფეხებს რატომღა იფარავენ? მინდოდა ეს თქვენთვის დამეტოვებინა, რათა თქვენც დამეყოლიებინეთ, გეშრომათ მის ამოხსნაზე და სულიერთა გამოკვლევისთვის გეფხიზლათ; მაგრამ, რათა თქვენი გონება ამ საკითხის ძიებით დაკავებული არ დამეტოვებინა და შეგონების უგულებელყოფისკენ არ მიმეყვანეთ, აუცილებელია მისი ახსნა. მაშ, რატომ იფარავენ ფეხებს? ისინი ჩქარობენ, შემოქმედის მიმართ დაუოკებელი კრძალულება აჩვენონ და დიდი მოშურნეობა გამოავლინონ სახითაც, ხმითაც, მზერითაც და თვით დგომითაც. რადგან ასე მოქცეულნიც კი ვერ აღწევენ იმას, რაც სურთ და რაც შეჰფერით; ამიტომ ყოველი მხრიდან დაფარვით ფარავენ იმას, რაც აკლიათ. ნუთუ გაიგეთ ნათქვამი, თუ სამართლიანი იქნება მისი თავიდან განმეორება? მაგრამ, რათა ეს უფრო ნათელი გახდეს, ჩვენს შორის არსებული მაგალითებით შევეცდები მის ცხადყოფას. ვინმე მიწიერ მეფეს წარუდგება და ყოველგვარ ხერხს მიმართავს, რათა მის მიმართ დიდი კრძალულება აჩვენოს და ამის საშუალებით მისგან უფრო მეტი კეთილგანწყობა მიიზიდოს. ამიტომ თავის მდებარეობითაც, ხმითაც, ხელების შეკვრითაც, ფეხების შეერთებითაც და მთელი სხეულის შეკავებითაც ამგვარ კრძალულებას იჩენს. იგივე ხდება იმ უხორცო ძალებთანაც. რადგან მათ დიდი სურვილი აქვთ, შემოქმედის მიმართ კრძალულება ჰქონდეთ, და ყოველმხრივ ცდილობენ მის მოპოვებას; მაგრამ როცა ამ სწრაფვას ვერ აღწევენ, სურვილთან შედარებით ნაკლულს საფარველით ფარავენ. ამიტომაც ითქმის, რომ ისინი მზერასაც და ფეხებსაც იფარავენ. თუმცა ამის შესახებ სხვა, უფრო საიდუმლოებითი ჭვრეტაც არსებობს; რადგან წინასწარმეტყველი ამას იმისთვის კი არ აღნიშნავს, რომ ჩვენ ვიყვიროთ, თითქოს მათ ფეხები და სახეები აქვთ, რადგან ისინი უხორცონი არიან, როგორც ღვთაებაც უხორცოა, არამედ იმისთვის, რომ ამით აჩვენოს: ისინი ყოველი მხრიდან შეკავებულნი არიან და შიშითა და კრძალულებით მსახურებენ მეუფეს.

ასევე გვმართებს ჩვენც წარვდგეთ, როცა მას ასეთ დიდებისმეტყველებას შევწირავთ: გვეშინოდეს, ვძრწოდეთ და გონების თვალებით თითქოს თვით მას ვხედავდეთ. რადგან იგი აქ უეჭველად არის, არსად შემოიწერება და ყველას ხმებს აღნუსხავს. ამგვარად, შემუსვრილი და დამდაბლებული გულით აღვავლინოთ ქება, რათა იგი სათნოდ მისაღები გავხადოთ და კეთილსურნელ საკმევლად ზეცისკენ ავავლინოთ. რადგან ნათქვამია: „გული შემუსრვილი და დამდაბლებული ღმერთმან არა შეურაცხ-ყოს“ (ფსალმ 50:19). მაგრამ, იტყვის ვინმე, წინასწარმეტყველი მოგვიწოდებს, დიდებისმეტყველება ღაღადებით აღვასრულოთ, რადგან ამბობს: „შეჰღაღადე უფალს, მთელო ქვეყნიერებავ!“ (ფსალმ 99:1). მაგრამ არც ჩვენ ვკრძალავთ ამგვარ ღაღადებას, არამედ უაზრო ხმაურს; არც ქების ხმას ვკრძალავთ, არამედ უწესრიგობის ხმას, ერთმანეთთან დავას, ჰაერში ფუჭად და ამაოდ აღმართულ ხელებს, მოუსვენრად მოხტუნავე ფეხებს, უწესო და დაშლილ ქცევებს, რომლებიც თეატრებსა და იპოდრომებზე მოცლილთა გასართობებია. იქიდან შემოგვეპარება ეს დამღუპველი სწავლებანი, იქიდან მოდის ეს კრძალულებას მოკლებული და მდაბიური ხმები, იქიდან ხელების უწესრიგობანი, დავები, შუღლები და უწესრიგო ქცევები.

4.

რადგან ღვთის სიტყვების უგულებელყოფისკენ არაფერი ისე არ განაწყობს ადამიანს, როგორც იქაური სანახაობებით გამოწვეული გონების გაფანტვა. ამიტომ ბევრჯერ შეგაგონეთ, რომ აქ მოსულთაგან, საღვთო სწავლებით დატკბობილთაგან და საშინელ და საიდუმლო მსხვერპლში მონაწილეთაგან, არავინ წავიდეს იმ თეატრებისკენ და საღვთო საიდუმლოებები დემონურ საქმეებს არ შეურიოს. მაგრამ ზოგნი ისე შეშლილან, რომ, მიუხედავად იმისა, რომ გარეგნულად ღვთისმოსაობის სახეს ატარებენ და ღრმა სიბერემდეც მისულან, მაინც იქით გარბიან, არც ჩვენს სიტყვებს აქცევენ ყურადღებას და არც საკუთარ სახესა და მდგომარეობას რცხვენიათ. მაგრამ როცა ამას ვეუბნებით და ვურჩევთ, საკუთარი სიბერისა და ღვთისმოსაობის გამო მაინც მოიკრძალონ, რა არის მათი ცივი და სასაცილო პასუხი? მოისმინე: „იქაური გამარჯვებისა და გვირგვინების მაგალითებია, - ამბობს იგი, - და აქედან უდიდეს სარგებელს ვიღებთ“. რას ამბობ, კაცო? ეს სიტყვა დაძველებულია და სიცრუითაა სავსე. საიდან იღებ სარგებელს? იმ უამრავი დავიდან და იმ ფუჭად და ამაოდ დაყრილი ფიცებიდან, რომლებიც თვით წარმომთქმელებსვე ვნებს? თუ იმ შეურაცხყოფებიდან, გმობებიდან და დაცინვებიდან, რომლებითაც ამგვარი სანახაობების მაყურებლები ერთმანეთს ავსებენ? მაგრამ, ალბათ, ამათგან არა; მაშ უწესრიგო ხმებიდან, გაურკვეველი ყვირილიდან, ამომავალი მტვრიდან, ბიძგებისა და ძალადობისგან და ქალების წინაშე კეკლუცად მდგომთაგან აგროვებ სარგებელს? არა, ასე არ არის, ასე არ არის. აქ კი ყველა წინასწარმეტყველი და მოძღვარი თვით ანგელოზთა მეუფეს გვიჩვენებს, „საყდარსა ზედა მაღალსა და აღმატებულსა“ მჯდომარეს (ესაია 6:1), ღირსთათვის ჯილდოებისა და გვირგვინების მიმნიჭებელს, ხოლო უღირსთათვის გეენისა და ცეცხლის განმკუთვნელს; ამას თვით უფალიც ადასტურებს. და ამის შემდეგ უგულებელყოფ იმას, სადაც სინდისის შიშია, ჩადენილ საქმეთა მხილებაა, ანგარიშის მიცემის ძრწოლაა და სასჯელის გარდაუვალობაა; ხოლო იმისთვის, რომ საკუთარი გაფანტულობის უგუნური საბაბი მოიგონო, ამბობ, სარგებელს ვიღებო იქ, სადაც უნუგეშო ზიანს ითმენ? ნუ, გთხოვთ და გემუდარებით, ნუ მოვიმიზეზებთ იმას, რასაც ფსალმუნი „მიზეზებად მიზეზთა ცოდვისათა“ უწოდებს (ფსალმ 140:4); ეს ხომ თავისმართლება და სიცრუეა, რომელიც ჩვენივე თავისთვის საზიანოს წარმოშობს. მაგრამ ამის შესახებ ესეც საკმარისია; ახლა დროა უწინდელ შეგონებას დავუბრუნდეთ და ამაზე მცირედის თქმის შემდეგ სიტყვას შესაფერისი დასასრული დავადოთ. რადგან აქ მხოლოდ უწესრიგობის საქმეები კი არ ტრიალებს, არამედ სხვა მძიმე სენიც დადის. რომელი სენი? ის, რომ ადამიანებს განზრახული აქვთ ღმერთთან საუბარი და მას დიდებისმეტყველებას აღუვლენენ, შემდეგ კი მას ტოვებენ, თითოეული თავის მოყვასს განზე გაიყვანს და შინაურ საქმეებს, ბაზარში მომხდარს, ხალხში მომხდარს, თეატრებში მომხდარს, ჯარში მომხდარს განიხილავს, როგორ წარიმართა ეს, როგორ უგულებელყოფილ იქნა ის, რა არის საქმეში ჭარბი და რა არის ნაკლული; მოკლედ, აქ ყველა საზოგადოებრივსა და კერძო საქმეზე საუბრობენ. და ეს როგორი შენდობის ღირსია? როცა ვინმე მიწიერ მეფეს ესაუბრება, მხოლოდ იმაზე ლაპარაკობს, რაზეც მეფეს სურს და რაზეც იგი კითხვებს სვამს; ხოლო თუ გაბედავს და მისი ნების საწინააღმდეგოდ სხვა რამეს ჩაურთავს, უმძიმეს სასჯელს დაითმენს. შენ კი, როცა მეუფეთა მეუფეს ესაუბრები, რომელსაც ანგელოზები ძრწოლით ემსახურებიან, მასთან საუბარს ტოვებ და ტალახზე, მტვერზე და ობობის ქსელზე ლაპარაკობ? რადგან ასეთია ამჟამინდელი საქმეები. და როგორ დაითმენ ამ უგულებელყოფის სასჯელს? ვინ გამოგიხსნის ასეთი სასჯელისგან? „მაგრამ საქმეებიც და საზოგადოებრივი მდგომარეობაც ცუდად არის მოწყობილი, - ამბობს იგი, - და ამის შესახებ ბევრი გვაქვს სალაპარაკო, დიდი გვაქვს საზრუნავი“. და რა არის მიზეზი? „მმართველთა უგუნურება“, - ამბობს. არა მმართველთა უგუნურება, არამედ ჩვენი ცოდვა, ჩვენი შეცოდებების საზღაურის მოწევა. ჩვენმა ცოდვამ არია ზემო და ქვემო, მან შემოიტანა ყოველივე საშინელი, მან შეაიარაღა ომები, მან გამოიწვია დამარცხება. არა სხვა ადგილიდან გადმოგვეღვარა მწუხარებათა ეს გროვა, არამედ სწორედ ამ მიზეზიდან. ამიტომ, თუნდაც მმართველი აბრაამი იყოს, თუნდაც მოსე, თუნდაც დავითი, თუნდაც ბრძენთაბრძენი სოლომონი, თუნდაც ყველა ადამიანზე უფრო ცოდვილი, თუ ჩვენ ცუდად ვართ განწყობილნი, ბოროტებათა მიზეზის მხრივ ეს არაფერს ცვლის. როგორ და რა სახით? რადგან თუ იგი ყველაზე ურჯულოთა და უგუნურად და უწესრიგოდ მოქმედთა რიცხვიდანაა, ასეთი კაცი ჩვენმა უგუნურებამ და უწესრიგობამ გამოიღო ნაყოფად; ეს დარტყმა ჩვენმა ცოდვებმა წინასწარ მოამზადა. რადგან მთავრების მიღება ჩვენი გულის შესაბამისად სხვა არაფერია, თუ არა ეს: წინასწარ შევცოდეთ და ამიტომ ასეთი წინამძღოლი გვერგო, გინდ იგი სამღვდელოთაგან იყოს ვინმე, გინდ საერო ხელისუფლების განმგებელთაგან. ხოლო თუ იგი მეტად მართალიც იყოს და ისე მართალი, რომ მოსეს სათნოებამდე მისულიყოს, მხოლოდ მისი სიმართლე ვერ შეძლებს ქვეშევრდომთა უზომო შეცოდებების დაფარვას. ამას ვინმე თვით მოსეს მაგალითიდანაც ზუსტად ისწავლის: მან ბევრი იტანჯა ისრაელისთვის და მისთვის, რომ ისრაელს აღთქმული ქვეყანა დაემკვიდრებინა, ღმერთთან მრავალი ვედრება აღავლინა; მაგრამ რადგან ამ ხალხმა საკუთარი ურჯულოებებით თავი იმ სამკვიდრებლისთვის უცხოდ აქცია, მოსეს ვედრებამ ვერ შეძლო ღვთის მართალი განაჩენის შეცვლა, და მთელი ხალხი უდაბნოში დაეცა. და მაინც, ვინ იყო მოსეზე უფრო მართალი? ან ვინ იყო ღმერთის წინაშე მასზე უფრო კადნიერი? მართლის ვედრებაზე მართლაც ნათქვამია: „ფრიად შემძლებელ არს ლოცვაჲ მართლისაჲ შეწევნად“ (იაკ 5:16), მაგრამ მაშინ, როცა იგი მოქმედია, ანუ სინანულითა და მოქცევით არის შეწევნილი იმათში, ვისთვისაც აღევლინება. ხოლო მათ, ვისი ცხოვრების წესიც უნანელი და მოუქცეველია, როგორ შეძლებს ვედრება მათ შეწევნას, როცა თვითონვე საკუთარი საქმეებით მას ეწინააღმდეგებიან?

5.

და რად ვამბობთ, რომ ეს მთელი ხალხის ურჯულოებისას ხდება, როცა მცირერიცხოვან ქვეშევრდომთა ცოდვაც, ან ხშირად ერთისაც, სამართლიანად მმართველთა კადნიერებას აჭარბებს? ამას კვლავ თვით ისრაელისგანაც გაიგებს კაცი: როცა იგი მოსეს წინამძღოლობით უცხოტომელთა მიწას მიადგა და მათთან ბრძოლა დაიწყო, როგორ მოაწიეს მისიანთაგან ზოგიერთებმა, უცხოტომელთა ქალებით გახელებულებმა, ის საყოველთაო შემუსვრა და დაღუპვა. ასეთი რამ ერთის შემთხვევაშიც მოხდა, როგორც აქართან: მან შეჩვენებულისგან ჭრელი სამოსელი აიღო და ღვთის რისხვა ხალხის წინააღმდეგ ააგიზგიზა. მაგრამ, შესაძლოა, აქ მყოფთაგან ზოგმა ამ ისტორიის ამბავი არ იცის. ამიტომ საჭიროა, ამის შესახებ მოკლედ ვთქვათ, რათა მცოდნეთ შევახსენოთ, ხოლო არმცოდნეთ ვასწავლოთ.

ამრიგად, ეს აქარი ერთ-ერთი იყო მათგან, ვინც ისო ნავეს ძესთან ერთად იორდანე გადალახა, იმ ისოსთან ერთად, რომელიც ღვთის არჩევანით მოსეს მემკვიდრედ წინასწარ იყო გამორჩეული და ჩვენი ჭეშმარიტი მაცხოვრის, იესო ქრისტეს, ხატსა და სახეს ატარებდა. რადგან როგორც მან უდაბნოდან, იორდანეს გავლით, ხალხი აღთქმის მიწაზე გადაიყვანა, ასევე ჩვენმა მაცხოვარმაც უმეცრებისა და კერპთაყვანისმცემლობის უდაბნოდან წმიდა და მაცხოვნებელი ნათლისღებით ზემო იერუსალიმში გადაგვიყვანა, პირმშოთა დედაში, სადაც ჭეშმარიტი განსვენების სავანეები გამზადდა და სადაც უშფოთველი და მშვიდობიანი ყოფაა. ამრიგად, მან, მბრძანებელი ღმერთის ძალით ხალხი რომ გადაიყვანა, იერიქონს შეუტია და იმ საკვირველ ალყას აღასრულებდა; და როცა კედლები უკვე ჩამოქცევას აპირებდა, რას ეუბნება ხალხს?

„იყოს ეს ქალაქი შეჩვენებული და ყველაფერი, რაც მასშია, უფლისა საბაოთისა; ხოლო მეძავი რააბი დაიცავით“ (იესო ნავეს ძე 6:17)³. „ეკრძალენით შეჩვენებულს, რომ არ ჩაიდოთ გულში, არ აიღოთ მისგან და ამით ჩვენც არ მოგვსპოთ“ (იესო ნავეს ძე 6:18)⁴. ამბობს: ყველაფერი, რაც ქალაქშია, ღმერთს მიეძღვნა, რადგან ამას ნიშნავს „შეჩვენებული“; ამიტომ ნურავინ მიითვისებს უფალ ღმერთს მიძღვნილთაგან რამეს და ნუ აღგვხოცავს მიწიდან. სახიფათოა ეს მცნება; დიდია სიმკაცრე როგორც მბრძანებელი ღმერთისა, ასევე სჯულის დამდები ისოსისა. რადგან როგორ იქნებოდა შესაძლებელი, ამდენ ხალხში ეს სჯული არ დარღვეულიყო, როცა მრავალი რამ უბიძგებდა ამისკენ? ან ხალხის არამდგრადობა და სიხარბე, ან ის, რომ ყველა ვერ გახდა მიცემული მცნების მსმენელი, ან ნადავლის მრავალფეროვნება, წინ დადებული სატყუარასავით რომ იდო და ქონების მოყვარულებს აცდუნებდა, ადვილად უბიძგებდა დარღვევისკენ. მაგრამ მაინც ეს სჯული დადგინდა და მისი დარღვევის საფრთხე თავზე ჩამოეკიდა. მერე ამის შემდეგ რა მოხდა? კედლები ჩამოიქცა და ქალაქის ყოველივე ალყის შემომრტყმელთა ხელში აღმოჩნდა. ამრიგად, როცა მთელი ხალხი ამ მცნებას იცავდა, ერთის დარღვევამ ღვთის რისხვა მთელ სიმრავლეზე აანთო.

რადგან ამბობს: „დიდი შეცოდებით შესცოდეს ისრაელის ძეებმა, მიითვისეს და აიღეს შეჩვენებულისგან; და აიღო აქარმა, ქარმის ძემ, შეჩვენებულისგან; და განრისხდა უფალი რისხვით ისრაელის ძეთა მიმართ“ (იესო ნავეს ძე 7:1)⁵. და მართლაც, მხოლოდ ერთი იყო შემცოდე. მაშ როგორ ამბობს, რომ შესცოდეს ისრაელის ძეებმა და უფალი განურისხდა ისრაელის ძეებს? ხედავ, როგორ მოუტანა ერთის ცოდვამ მთელ ხალხს სასჯელი? როგორ მტრად დაუყენა ღმერთი სიმრავლეს? რაკი ურჯულო საქმე აღსრულდა და არავინ იცოდა, გარდა მხოლოდ დაფარულთა მცოდნე ღმერთისა, სასჯელი უკვე მოახლოვებული იყო; ხოლო ამის ჩამდენი, თუნდაც ეგონა, რომ შეუმჩნეველი დარჩა, მაინც საკუთარი სინდისის მხილებით, თითქოს ცეცხლით, იწვოდა. ამრიგად, მოვიდა დროც მუქარისა და იმისა, რომ ცოდვა გაცხადებულიყო. რადგან ამბობს: „წარავლინა ისომ კაცები იერიქონიდან გაისკენ“ (იესო ნავეს ძე 7:2)⁶. „და ავიდა იქ დაახლოებით სამი ათასი კაცი, და გაიქცნენ გაის კაცთა პირისაგან; და მოკლეს მათგან ოცდათექვსმეტი კაცი, და დაედევნენ მათ, და შემუსრეს ისინი; და შეძრწუნდა ხალხის გული და იქმნა როგორც წყალი“ (იესო ნავეს ძე 7:4-5)⁷.

6.

იხილე ერთი ცოდვის საზღაური, იხილე უნუგეშო წყლული. ერთმა შესცოდა, და სიკვდილი და შიში მთელ ერს დაატყდა თავს. რა არის ეს, კეთილისმოყვარე მეუფეო? შენ ერთადერთი მართალი ხარ და სწორია შენი განკითხვანი. შენ თითოეულს თავისი საქმეებისამებრ მიუზომავ განკითხვას. შენ თქვი, კაცთმოყვარეო, რომ თითოეული თავისი ცოდვით მოკვდება და ერთი მეორის ნაცვლად არ დაისჯება. მაშ, როგორია ეს შენი სამართლიანი განაჩენი? ყველაფერი, რაც შენგან არის, კეთილია, უფალო, და მეტად კეთილი, და ჩვენთვის სასარგებლოდ განიგება. ცოდვა, ამბობს იგი, ერთგვარი დამღუპველი სენია; ამიტომ სასჯელის გზით ყველას წინაშე საჯაროდ გამოჩნდეს, რათა ყველა არ დააზიანოს, და რათა, როცა გაიგებენ, რა დიდი მუქარა შვა ერთმა დარღვევამ, მრავალ დარღვევათაგან მომავალი დაუსრულებელი სასჯელი აირიდონ. როცა ისო ნავეს ძემ, ამბობს იგი, ეს შეუჩერებელი გაქცევა იხილა, თავისი სამოსელი დაიხია და მიწაზე დაემხო, და იმ გოდებებს წარმოთქვამდა, რომელთაც საღვთო წერილი გვაუწყებს. მაშ, რას ეუბნება მას მეუფე? „აღდეგ! რისთვის დამხობილხარ ასე?“ (ისო ნავესი 7:10)⁸. „შესცოდა შენმა ერმა და დაარღვია ჩემი აღთქმა; და ვერ შეძლებენ ისრაელის ძენი თავიანთ მტერთა პირისპირ დადგომას, ვიდრე შეჩვენებულს თავად თქვენ შორისიდან არ მოიშორებთ“ (ისო ნავესი 7:11-12)⁹. ამრიგად, ეს გამოცხადდა ხალხში; ღმერთის მიერ მხილებულ იქნა ის, ვინც დარღვევა ჩაიდინა, და თვითონაც აღიარა. რადგან, ამბობს იგი, უპასუხა აქარმა ისოს და უთხრა: „ჭეშმარიტად შევცოდე უფლის, ისრაელის ღმერთის წინაშე; ასე და ასე მოვიქეცი“ (ისო ნავესი 7:20)¹⁰. „ნადავლში ვიხილე ერთი ჭრელი, მეტად მშვენიერი სამოსელი, ორასი დიდრაქმა ვერცხლი და ორმოცდაათ დიდრაქმად ღირებული ერთი ოქროს ზოდი; გულით მოვისურვე და ავიღე, და აჰა, ესენი მიწაშია დამალული ჩემს კარავში“ (ისო ნავესი 7:21)¹¹. ამიტომ უკვე ყველაფერს ცხადად გამოაქვს, რადგან ხედავდა, რომ ამის მამხილებელი უტყუარი იყო და მხილების მტკიცე მოწმე ჰყავდა. იხილე მისი საძრახისი და დამღუპველი სიკვდილი: ამბობს იგი, „ისომ იგი აიყვანა აქარის ხევში, მასთან ერთად მისი ძეები და ასულები, მისი ხბოები, საპალნე პირუტყვი, მთელი მისი ცხვარი, მისი კარავი და ყველაფერი, რაც მას ჰქონდა; და მთელმა ისრაელმა ისინი ქვებით ჩაქოლა“ (ისო ნავესი 7:24-25)¹². აი, ეს არის ურჯულოების საზღაური; ასეთია ღვთის მიუკერძოებელი მსჯავრი.

ამიტომ, ეს რომ ვიცით, მწუხარე მოვლენათა შემოტევა საკუთარ ცოდვათა საზღაურად მივიჩნიოთ და ყოველდღე ჩვენი დანაშაულები გამოვიკვლიოთ; მათი მიზეზი სხვებს კი არა, საკუთარ თავს მივაწეროთ. რადგან ბოროტებანი მხოლოდ მთავართა უყურადღებობას კი არ დაუხროვებია, არამედ ბევრად უფრო მეტად ჩვენმა შეცოდებებმა. ამგვარად, ვინც აქ მოდის და საკუთარ შეცოდებებს ითვლის, სხვას ნუღარ დაადანაშაულებს, არამედ შესაფერისი კეთილწყობილებით აღავლენს ახლანდელ დიდებისმეტყველებას. ხოლო ჩვენგან მოთხოვნილი კეთილწყობილება ასეთია: უპირველესად, შემუსვრილი გულით მივეახლოთ ღმერთს; შემდეგ კი გულის განწყობა ხილული სახითაც ვაჩვენოთ: დგომით, ხელთა კეთილწყობილებით, მშვიდი და თავშეკავებული ხმით. რადგან ეს ადვილია და ყოველი მსურველისთვის შესაძლებელი. მაშ, როგორ აღსრულდება ეს ყოველთა შორის? კანონად დავიდგინოთ და ვთქვათ, რომ ყველასათვის სასარგებლო მცნება დაწესდა და ჩვენ ყველანი უნდა ვეზიაროთ ასეთ სარგებელს. ამიტომ უწესრიგო ხმები დავადუმოთ და ხელთა მოძრაობა მოვთოკოთ: ხელები შეკრულივით წარვუდგინოთ ღმერთს და უწესო ჟესტებით ნუ აღვმართავთ. რადგან ღმერთს ეს სძულს და მას ზურგს აქცევს, ხოლო თავშეკავებული ადამიანი უყვარს და შეიწყნარებს. რადგან ამბობს: „ვის მივაპყრობ მზერას, თუ არა მშვიდსა და მყუდროს, და ჩემი სიტყვების წინაშე მძრწოლარეს?“ (ესაია 66:2)¹³. ერთმანეთს ვუთხრათ, რომ მას არ სურს, მასთან საუბრისას ჩვენ ერთმანეთთანაც ვსაუბრობდეთ, არც მასთან საუბარი მივატოვოთ, აქ მყოფთა საუბრებს ავაყოლოთ თავი და მარგალიტები ტალახში ავზილოთ. რადგან ასეთ საქციელს საკუთარ შეურაცხყოფად მიიჩნევს და არა დიდებისმეტყველებად. და თუ ვინმე ამ მცნების დარღვევას მოისურვებს, პირი დავუხშოთ, როგორც ჩვენი ცხონების წინააღმდეგ მზრახველი, განვაგდოთ და წმინდა ეკლესიის ზღუდეთა გარეთ გავაძევოთ. რადგან ასე რომ მოვიქცევით, ადვილად ჩამოვიბანთ წინანდელ ცოდვებს, ხოლო თავად მეუფე ჩვენს შუაში გვეყოლება, წმინდა ანგელოზებთან ერთად თანამგალობლად, და იგი თითოეულს კეთილწყობილების გვირგვინებს მიუზღავს. რადგან იგი კაცთმოყვარეა და უხვად მომნიჭებელი, ჩვენი ცხონებით ხარობს და ჩვენი სიკეთეებით ტკბება; ამიტომ სასუფეველიც აღგვითქვა, შეუბილწველი ცხოვრების ზიარებაც, და ყველა სიკეთე წინასწარ მოამზადა, რადგან სურს, ჩვენ მათში დაგვამკვიდროს. დე, ყველას გვეღირსოს ამ სიკეთეთა მიღწევა.

ჩვენი უფლის იესო ქრისტეს მადლითა და კაცთმოყვარეობით, რომლის თანა მამასა, სულიწმიდითურთ, დიდება, ძალა, პატივი, აწ და მარადის და უკუნითი უკუნისამდე. ამინ.

სათარგმნო შენიშვნები

1. ფსალმ 2:11-ის ზუსტი ქართული ფორმა ბიბლიურ კორპუსში არ დადასტურდა იმ სიტყვებით, რომლითაც ოქროპირი სიხარულზე მსჯელობს; ამიტომ ციტატა მის მიერ მოყვანილი ფრაზის აზრს მიჰყვება. ↩
2. ესაია 6:3-ის ზუსტი ქართული ფორმა ბიბლიურ კორპუსში არ დადასტურდა იმ გაფართოებული სახით, რომელსაც ოქროპირი აქ იყენებს; ციტატა მის ტექსტში ნაჩვენებ ცისა და ქვეყნის წყვილს მიჰყვება. ↩
3. იესო ნავეს ძე 6:17-ის ზუსტი ქართული ფორმა ბიბლიურ კორპუსში არ დადასტურდა იმ შემოკლებული სახით, რომელსაც ოქროპირი მოჰყავს; ციტატა მის ტექსტს მიჰყვება. ↩
4. იესო ნავეს ძე 6:18-ის ზუსტი ქართული ფორმა ბიბლიურ კორპუსში არ დადასტურდა ოქროპირის მოკლე, გამაფრთხილებელი ფორმით; ციტატა მის ტექსტს მიჰყვება. ↩
5. იესო ნავეს ძე 7:1-ის ზუსტი ქართული ფორმა ბიბლიურ კორპუსში არ დადასტურდა ოქროპირის შეკვეცილი გენეალოგიითა და „დიდი შეცოდების“ ხაზგასმით; ციტატა მის ტექსტს მიჰყვება. ↩
6. იესო ნავეს ძე 7:2-ის ზუსტი ქართული ფორმა ბიბლიურ კორპუსში არ დადასტურდა ამ მოკლე ფრაგმენტით; ციტატა ოქროპირის ტექსტს მიჰყვება. ↩
7. იესო ნავეს ძე 7:4-5-ის ზუსტი ქართული ფორმა ბიბლიურ კორპუსში არ დადასტურდა ოქროპირის შეკუმშული გადმოცემით; ციტატა მის ტექსტს მიჰყვება. ↩
8. ისო ნავესი 7:10-ის ზუსტი ქართული ფორმა ბიბლიურ კორპუსში არ დადასტურდა ოქროპირის მოკლე კითხვით; ციტატა მის ტექსტს მიჰყვება. ↩
9. ისო ნავესი 7:11-12-ის ზუსტი ქართული ფორმა ბიბლიურ კორპუსში არ დადასტურდა ოქროპირის შეკუმშული გადმოცემით; ციტატა მის ტექსტს მიჰყვება. ↩
10. ისო ნავესი 7:20-ის ზუსტი ქართული ფორმა ბიბლიურ კორპუსში არ დადასტურდა ამ შემოკლებული აღსარების ფორმით; ციტატა ოქროპირის ტექსტს მიჰყვება. ↩
11. ისო ნავესი 7:21-ის ზუსტი ქართული ფორმა ბიბლიურ კორპუსში არ დადასტურდა ოქროპირის საზომებისა და მოკლე ნუსხის მიხედვით; ციტატა მის ტექსტს მიჰყვება. ↩
12. ისო ნავესი 7:24-25-ის ზუსტი ქართული ფორმა ბიბლიურ კორპუსში არ დადასტურდა ოქროპირის შეკვეცილი ჩამონათვალით; ციტატა მის ტექსტს მიჰყვება. ↩
13. ესაია 66:2-ის ზუსტი ქართული ფორმა ბიბლიურ კორპუსში არ დადასტურდა იმ სიტყვებით, რომლითაც ოქროპირი მშვიდსა და მყუდროს უსვამს ხაზს; ციტატა მის ტექსტს მიჰყვება. ↩