📋 სარჩევი
„ხადილსა ჩემსა ესმა ჩემი ღმერთსა სიმართლისა ჩემისასა.“ ().
1. სიმართლე და ლოცვის შესმენის კადნიერება
წინასწარმეტყველი ამას იმისთვის კი არ ამბობს, რომ მხოლოდ ის გავიგოთ, რომ იგი შესმენილ იქნა, არამედ იმისთვის, რომ ვისწავლოთ, როგორ შევძლებთ ჩვენც, როცა ღმერთს მოვუხმობთ, სწრაფად შესმენილნი ვიყოთ და ლოცვის დასრულებამდე მივიღოთ თხოვნილი. რადგან არ უთქვამს: „მას შემდეგ, რაც მოვუხმე, შემისმინა“, არამედ: „ჩემი მოხმობისას“. რადგან თვით ღმერთის დაპირებაც ასეთია, როცა იგი სადღაც მის მომხმობელს ეუბნება: „მერმე იტყოდიღა შენ, გრქუას: აჰა, აქა ვარ“ (). რადგან ღმერთს ჩვეულებრივ სიტყვათა სიმრავლე კი არ არწმუნებს, არამედ სუფთა სული და კეთილ საქმეთა წარმოჩენა. ამიტომ, იხილე, რას ამბობს იგი მათ მიმართ, ვინც ბოროტებაში ცხოვრობს, მაგრამ სიტყვათა სიგრძით მის მოლბობას ელის. „უკეთუ განამრავლოთ ვედრებაჲ, არ შევისმინო თქვენი“ (). „ოდეს განიპყრნეთ ჴელნი თქვენნი ჩემდამო, მივაქცინე თვალნი ჩემნი თქვენგან“ (). ამრიგად, მლოცველს უწინარეს ყოვლისა კადნიერება უნდა ჰქონდეს, და თხოვნილიც აუცილებლად მოჰყვება.
სწორედ ამიტომ წინასწარმეტყველმაც არ თქვა: „შემისმინა მე“, არამედ: „სიმართლისა ჩემისასა“ (), რითაც ღმერთის მიმართ თავის კადნიერებას აჩვენებდა და იმასაც, რომ მუდამ ამ კადნიერებით მიდიოდა მასთან. ნურავინ იფიქრებს, რომ ამ სიტყვებით იგი საკუთარ თავზე დიდად ლაპარაკობს. რადგან ამას საკუთარი თავის ასამაღლებლად კი არ ამბობს, არამედ შემოაქვს ერთგვარი საერთო სწავლება და შეგონება, რომელიც დიდ სარგებელს შეიცავს. რათა არავინ თქვას: „იგი შესმენილ იქნა, რადგან დავითი იყო, მე კი არ შევისმინები, რადგან მცირე და მდაბალი ვარ“, აჩვენებს, რომ ღმერთი არც მას უსმენს უბრალოდ, არც შენ გტოვებს უყურადღებოდ უმიზეზოდ და შემთხვევით, არამედ ყველგან საქმეთა ზედმიწევნითი მჭვრეტელია. და თუ გაქვს ის, რაც შენს სასარგებლოდ ილაპარაკებს, აუცილებლად შესმენილ იქნები. ხოლო თუ არ გაქვს, დავითიც რომ იყო, ღმერთის დარწმუნებას ვერ შეძლებ. და როგორც ფულის მოყვარულნი არც ღირსებას უყურებენ და არც სხვა რამეს, არამედ მხოლოდ ვერცხლის მქონეთ, და მათთან მიდიან, თითქოს ყველაფერს მიაღწევენ, ასევე ღმერთიც, რადგან სიმართლის მოყვარულია: ვინც ამ სიმართლით მივა მასთან, ცარიელი არ წავა; ხოლო ვინც მის გარეშეა და საწინააღმდეგო საქმეებშია არეული, ათასგზისაც რომ ევედროს, მეტს ვერაფერს გააკეთებს, რადგან დამარწმუნებელი ძალა თან არ აქვს. ამიტომ, თუ გინდა ღმერთთან რაიმეს მიღწევა, ეს სიმართლე შეიერთე და ასე მიდი.
ხოლო სიმართლე აქ სათნოების ნაწილად ნუ მიიჩნევ, არამედ მთელ და ყოვლისმომცველ სათნოებად. ასე იყო იობიც მართალი: მას ყოველგვარი ადამიანური სათნოება ჰქონდა, ერთი ბოროტებისგან განშორებული და მეორესთან მიჯაჭვული კი არ იყო. ასევე ჩვენც მართალ საწონად იმას ვუწოდებთ, რაც ყველგან თანაბარია: არა იმას, რაც ოქროს თანაბრად აწონას შეძლებს, ტყვიას კი საპირისპიროდ, არამედ იმას, რაც ყოველ ნივთიერებაში თანასწორობას იძლევა; ასევე საზომსაც იმას ვუწოდებთ, რაც ყველგან თანაბარია. ასევე იობიც მართალი იყო, რადგან ყველგან თანაბარი იყო. რადგან ამ თანასწორობას მხოლოდ ქონებაში კი არ იცავდა, არამედ ყველა სხვა საქმეშიც, არსად აჭარბებდა ზომას. ვერც ვინმე იტყოდა, რომ ქონებაში თანასწორობა უყვარდა, ხოლო მოყვასთან ურთიერთობაში ზომას აჭარბებდა, როგორც ვინმე ქედმაღალი და ამპარტავანი. რადგან ამასაც დიდი ყურადღებით გაურბოდა. ამიტომაც ამბობდა: „ანუ თუ ვდრიკე სასჯელი მონისა ჩემისაჲ და მჴევლისა ჩემისაჲ, იშჯიედ რაჲ ჩემ წინაშე?“ (); „ანუ არა, ვითარცა მე, ეგრეცა იგინი იყუნეს საშოსა შინა?“ (). ამრიგად, ესეც უდიდესი უსამართლობაა: ქედმაღალი და ამპარტავანი ყოფნა.
2. ლოცვის სარგებლობა და ღვთის სიახლოვე
რადგან როგორც მომხვეჭელს ვუწოდებთ მას, ვისაც სხვისი ქონების აღება სურს და თავისი არ ჰყოფნის, ასევე ქედმაღალსაც ვუწოდებთ იმას, ვინც მოყვასისაგან იმაზე მეტს ითხოვს, ვიდრე ეკუთვნის: როცა კაცი საკუთარ თავს ყოველგვარ პატივს მიაკუთვნებს, სხვას კი უპატიოყოფს. ეს კი არსაიდან სხვაგან არ წარმოიშობა, თუ არა უსამართლობიდან. ხოლო რომ ეს უსამართლობაა, ამას აქედან განსაჯე. ღმერთმა შენც შეგქმნა და ისიც, და ყველაფერი მასთან საზიაროდ და თანასწორად მოგცა. მაშ, როგორ განაგდებ მას და ართმევ იმ პატივს, რომელიც ღმერთმა მისცა, და არ უშვებ, რომ თანამოზიარე იყოს, არამედ ყოველივეს შენად აქცევ და მას ღარიბად ხდი არა მხოლოდ ქონებაში, არამედ დიდებაშიც? ღმერთმა ორივეს ერთი არსება მიჰმადლა; იმავე პატივისა და თანასწორი შექმნილობის ღირსად გახადა. რადგან სიტყვა „ვქმნეთ კაცი“ () მთელი მოდგმისთვის საერთოა. მაშ, როგორ განაგდებ მას მამისეული სამკვიდროდან, უკიდურეს დამცირებამდე დაგყავს და საერთოს საკუთარად ითვისებ? მაგრამ ნეტარი წინასწარმეტყველი ასეთი არ იყო; ამიტომაც კადნიერებით ამბობდა: „ესმა ჩემი ღმერთსა სიმართლისა ჩემისასა“ (). ასევე პავლეც ხშირად საკუთარ თავს წინ წამოსწევს, არა თავის ასამაღლებლად ან ქედმაღლობისთვის, არამედ რათა სხვებისთვის მაგალითი გახდეს; როგორც მაშინ, როცა ამბობს: „მნებავს ყოვლისა კაცისა ყოფად, ვითარცა თავი ჩემი“ (), ანუ თავშეკავებაში. ასევე დავითიც, როცა ჟამი ამას მოითხოვდა, წინ წამოსწევს თავის მხნეობას, რომელიც ღვთის შეწევნისაგან ჰქონდა, და ამბობს, რომ დათვებსაც ახრჩობდა და ლომებსაც ერკინებოდა; არც ის იმაღლებდა თავს, არამც და არამც, არამედ ამით თავის სიტყვას სანდოობას სძენდა. შეიძლება ვინმემ თქვას: „თუ სიმართლე მაქვს, რაღა საჭიროა ლოცვა, როცა თვით საქმე კმარა ყველაფრის წარმატებით შესასრულებლად და მომცემმა ღმერთმა ისედაც იცის, რაც გვჭირდება?“
იმიტომ, რომ ლოცვა ღვთისადმი სიყვარულის მცირე კავშირი როდია: ის ჩვენში მასთან საუბრის ჩვეულებას ამკვიდრებს და სიბრძნისმოყვარეობისკენ მიგვიძღვის. რადგან თუ საკვირველ ადამიანთან ურთიერთობით კაცი მრავალ ნაყოფს იმკის ამ ურთიერთობისაგან, მით უფრო ის, ვინც ღმერთს განუწყვეტლივ ესაუბრება. მაგრამ ლოცვის სარგებლობა ისე არ ვიცით, როგორც საჭიროა, რადგან არც მას ვაქცევთ ყურადღებას ზედმიწევნით და არც ღვთის კანონთა მიხედვით აღვასრულებთ. როცა ჩვენზე მაღლა მდგომ ადამიანებთან საუბარს ვაპირებთ, გარეგნობასაც, სიარულსაც, სამოსსაც და ყველაფერს სათანადოდ ვაწყობთ და ისე ვესაუბრებით; ხოლო როცა ღმერთს ვუახლოვდებით, ვამთქნარებთ, ვიფხანთ, აქეთ-იქით ვბრუნდებით, უდებნი ვართ; მუხლები მიწაზე გვაქვს, გონებით კი ბაზარში დავეხეტებით. ხოლო თუ სათანადო მოკრძალებით და როგორც ღმერთთან მოსაუბრეები, ისე მივეახლებოდით, მაშინ შევიცნობდით, რომ სანამ მივიღებდეთ იმას, რასაც ვითხოვთ, უკვე რამდენ დიდ სარგებელს ვიმკით. რადგან როცა ადამიანი ღმერთთან საუბარს ისწავლის, როგორც ღმერთთან მოსაუბრეს შეჰფერის, ამის შემდეგ ანგელოზი იქნება; ასე თავისუფლდება სული სხეულის ბორკილებისაგან; ასე მაღლდება მისი განსჯა; ასე გადასახლდება ცისკენ; ასე ზემოდან უყურებს ცხოვრებისეულს; ასე დგება თვით სამეუფო ტახტის გვერდით, თუნდაც ღარიბი იყოს, თუნდაც მსახური, თუნდაც უბრალო კაცი, თუნდაც უსწავლელი. რადგან ღმერთი ენის სილამაზეს არ ეძებს და არც სიტყვათა წყობას, არამედ სულის მშვენიერებას; და თუ სული იმას წარმოთქვამს, რაც ღმერთს სათნოდ მიაჩნია, ყველაფერს აღასრულებს და წავა. ხედავ, როგორი სიმარტივეა? რადგან ადამიანებთან, როცა ვინმე რომელიმე დიდებულს უახლოვდება, საჭიროა მჭევრმეტყველიც იყოს, ხელმწიფის გარშემო მყოფთა გულის მოგებაც შეძლოს და კიდევ მრავალი რამ მოიფიქროს, რათა მისაღები გახდეს. აქ კი მხოლოდ ფხიზელი გულისწყობაა საჭირო, და არაფერი აბრკოლებს ადამიანს, რომ ღმერთთან ახლოს იყოს. რადგან ნათქვამია: „ღმერთი მახლობელი მე ვარ, - იტყჳს უფალი, - და არა ღმერთი შორიელი“ (). ასე რომ, შორს ყოფნა ჩვენგანვე მოდის, რადგან თვითონ იგი ყოველთვის ახლოს არის.
და რას ვამბობ, რომ რიტორიკა არ გვჭირდება? ხშირად ხმაც კი არ გვჭირდება. რადგან თუ გულშიც კი წარმოთქვამ და მას ისე მოუხმობ, როგორც საჭიროა, მაშინაც ადვილად მოიდრიკება შენკენ. ასე შეისმინა მოსეს ვედრებაც და ასე — ანასიც. იქ არ დგას ჯარისკაცი, რომელიც გაგაძევებს, არც მცველი, რომელიც ჟამს შეგიწყვეტს; არავინ გეუბნება: „ახლა შეუძლებელია მოახლოება, შემდეგ მოდი“; არამედ როცა მიხვალ, ის დგას და გისმენს — იქნება ეს საუზმის დრო, სადილის დრო, თვით უდროო ჟამი, ბაზარი, გზა თუ სენაკი; თუნდაც შიგნით, სასამართლოში, მთავრის წინაშე იდგე და მას მოუხმობდე, არაფერია, რაც ხელს შეუშლის, რომ შენს თხოვნას დაეთანხმოს, თუკი ისე მოუხმობ, როგორც საჭიროა. ვერ იტყვი: „მეშინია მივეახლო და ვევედრო, რადგან ჩემი მტერი გვერდით დგას“; ეს დაბრკოლებაც გაუქმებულია, რადგან ღმერთი მტერს არ მიუგდებს ყურს, რომ შენს თხოვნას გზა გადაუჭრას; არამედ მუდამ და განუწყვეტლივ შეგიძლია ევედრო, და არავითარი სიძნელე არ ახლავს. არც მიმყვანთა საჭიროებაა — მეკარეების, სახლთუხუცესების, ზედამხედველების, მცველებისა თუ მეგობრების; არამედ როცა თვითონ, შენითვე მიხვალ, მაშინ უფრო მეტად მოგისმენს, სწორედ მაშინ, როცა არავის საჭიროება არ გაქვს.
3. ლოცვის წესი და ჭირში განვრცობა
ამიტომ, როცა სხვების მეშვეობით ვითხოვთ, მას ისე ვერ მოვიდრეკთ, როგორც მაშინ, როცა ჩვენ თვითონ მივმართავთ; რადგან მას ჩვენთან მეგობრობა სურს და ყველაფერს აკეთებს, რათა მის მიმართ კადნიერება გვქონდეს; და როცა ხედავს, რომ თვითონვე მივმართავთ, მაშინ განსაკუთრებით ადვილად იხრება ჩვენი თხოვნისკენ. ასე მოიქცა ქანაანელი ქალის მიმართაც: როცა პეტრე და იაკობი მისთვის შუამდგომლობდნენ, არ დასთანხმდა; ხოლო როცა თვით ქალი დაჟინებით იდგა, თხოვნილი სწრაფად მისცა. და თუ მცირე ხნით თითქოს აყოვნებდა, ეს იმიტომ კი არ გააკეთა, რომ ქალი შეეყოვნებინა, არამედ რათა უფრო მეტად დაეგვირგვინებინა და მისი დაჟინებული დგომა თავისთან უფრო ახლობელი გაეხადა. ამიტომ ჩვენც ვივარჯიშოთ ღმერთთან ლოცვით მიმართვაში; ვისწავლოთ, როგორ უნდა აღვასრულებდეთ ამ ვედრებას. საჭირო არ არის სასწავლებელში წასვლა, ფულის დახარჯვა, პედაგოგების, რიტორებისა და სოფისტების დაქირავება, ან დიდი დროის დახარჯვა, რომ ეს რიტორიკა ისწავლო; საკმარისია მხოლოდ მოისურვო, და ხელოვნების წესები უკვე სრულად გაქვს.
და ამ სასამართლოში მხოლოდ საკუთარი თავისთვის კი არ შეძლებ სიტყვის თქმას, არამედ მრავალი სხვისთვისაც. და რა არის ამ სასამართლო სიტყვის მიზანი? ლოცვის წესი. ეს არის: ღმერთს მივეახლოთ ფხიზელი გონებით, შემუსვრილი სულითა და ცრემლების წყაროებით; ამქვეყნიური არაფერი ვითხოვოთ; მომავალ სიკეთეებს ვესწრაფოდეთ; სულიერისთვის აღვასრულებდეთ ლოცვას; მტრების წინააღმდეგ არ ვილოცოთ; არავის მიმართ ბოროტის ხსოვნა არ შევინახოთ; სულიდან ყველა ვნება განვდევნოთ; შემუსვრილი გულით მივეახლოთ; მოკრძალებულნი ვიყოთ; დიდ ლმობიერებაში ვივარჯიშოთ და ენა კეთილი სიტყვისაკენ მივმართოთ; არც ერთ ბოროტ საქმეს არ შევუერთდეთ და არაფერი საერთო არ გვქონდეს ქვეყნიერების საერთო მტერთან, ვგულისხმობ ეშმაკს. რადგან ის, ვინც მეფის წინაშე სხვებისთვის სიტყვას ამბობს და იმავე დროს მის მტრებთან თათბირობს, გარეგანი კანონებითაც ისჯება. მაშ, შენც, თუ გინდა საკუთარი თავისთვისაც და სხვებისთვისაც თქვა სიტყვა, განსაკუთრებით ეს აღასრულე: არაფერი საერთო არ გქონდეს ქვეყნიერების საერთო მტერთან. ასე იქნები მართალი; და როცა მართალი იქნები, შესმენილი იქნები, რადგან ასეთი შუამდგომელი გეყოლება.
„ჭირსა ჩემსა განმივრცე მე“ (). არ უთქვამს: „ჭირები განარიდე“, არც: „განსაცდელები მომაშორე“, არამედ: „დაუშვი, რომ ისინი დარჩენილიყვნენ, და მე განმივრცე“. რადგან ღმერთის მრავალგზიანი ძალა და უხვი შემწეობა აქედანაც განსაკუთრებით ჩანს: არა მხოლოდ იმაში, რომ ჭირები განარიდოს, არამედ იმაშიც, რომ, როცა ისინი რჩებიან, დიდი შვება მიანიჭოს. ეს ღმერთის ძლიერებასაც აჩვენებს და ჭირში ჩავარდნილებს სულიერად უფრო ბრძენებს ხდის: როცა სივრცე ნუგეშს სცემს შეჭირვებულ სულს, ხოლო ჭირი არ უქმდება, არამედ მოდუნებულ სულს კრავს და ყოველგვარი გულგრილობისგან ათავისუფლებს. და როგორ, ამბობს, შეიძლება ჭირში განვრცობა იყოს? ისე, როგორც სამი ყრმის ღუმელში და როგორც ლომების ორმოში. იქ ღმერთს ჯერ ალი არ ჩაუქრია და შემდეგ არ შეუქმნია მათთვის სივრცე; არც ლომები დაუხოცავს და მხოლოდ მაშინ დაუცავს დანიელი უვნებლად; არამედ იქაც, როცა ღუმელი მძაფრად ენთო, და აქაც, როცა მხეცები კვლავ იქვე იყვნენ, მართალნი დიდ შვებას იღებდნენ. შეიძლება სივრცეზე სხვაგვარადაც ითქვას: კერძოდ, როცა განსაცდელებით შეჭირვებული სული ვნებებისა და მრავალი სნეულებისგან თავისუფლდება, მაშინ იგი განსაკუთრებით ტკბება სივრცით.
რადგან ბევრი, როცა კეთილდღეობაში რჩება, მეტად უადგილო სწრაფვებით არის შეპყრობილი — ფულის, სხეულებისა და სხვა ამგვარი უჯერო საგნებისადმი — და ეს სწრაფვები მათ სულს ავიწროებს; ხოლო როცა ჭირში ჩავარდებიან, ყოველივე ამისგან თავისუფლდებიან და სივრცეში აღმოჩნდებიან. და როგორც ციებ-ცხელებაში მყოფნი, სანამ უდროო სურვილებით ტკბებიან — ვგულისხმობ სავსე სუფრას, წყალგაურეველ ღვინოსა და სხვა მსგავსს — უფრო მეტად ივიწროებენ თავს; ხოლო თუ ისურვებენ, საკუთარი თავი ცოტათი შეავიწროონ და მოითმინონ, დიდ სივრცეს იღებენ და, რაც ახრჩობდათ, მოიშორებენ, შემდეგ კი ხალასი ჯანმრთელობით ტკბებიან; ასევე ხდება საქმეებშიც. რადგან არაფერი ქმნის ისეთ შვებას, როგორც ჭირი, რომელიც ყოველივე ცხოვრებისეულისგან გვაშორებს.
როგორ ფიქრობ, განა იუდეველები ჭირში არ იყვნენ მაშინაც, როცა კეთილდღეობაში იმყოფებოდნენ? განა ეს სიტყვები ციებ-ცხელებით, მოუსვენრობითა და აქეთ-იქით მიმოქანებით შეპყრობილი სულისა არ იყო, როცა ამბობდნენ: „მიქმენ ჩუენ ღმერთნი, რომელნი წინაგჳძღოდიან ჩუენ“; რადგან „კაცსა მას მოსეს, რომელმან გამომიყვანა ჩუენ ქუეყანით ეგჳპტით, არა ვიცით, რაჲ შეემთხჳა მას“ (). და ის სიტყვები განა სიბრძნისმოყვარე სულისა არ იყო, რომელიც ამქვეყნიური ვნებებისგან ამოისუნთქავდა, როცა შეჭირვებულებმა ისეთი ლოცვა აჩვენეს, რომ თვით ღმერთის შემწეობა მიიზიდეს? ხოლო თვით ეს წინასწარმეტყველი, როცა შვებაში იყო, როგორ შეიჭირვა ბოროტი სურვილით, როგორ იწროებოდა და იგლიჯებოდა? ხოლო როცა ჭირში აღმოჩნდა, იცით, როგორ აღმოჩნდა შვებაში: ვნების ცეცხლი მას არც კი ეხებოდა, არამედ მთელი ალი ჩაქრა. რადგან არაფერი ქმნის ისეთ ჭირს, როგორც სულის ალყაში მოქცევა ვნებებისგან. სხვა ჭირები გარედან გვეცემა, ესენი კი შიგნიდან აღმოცენდება, და სწორედ ეს არის ყველაზე დიდი ჭირი. თუნდაც ქვეყნიერება გვამწუხრებდეს, თუ ჩვენ საკუთარ თავს არ ვამწუხრებთ, საშინელი არაფერი გვექნება. მაშ, ჩვენზეა დამოკიდებული, შევიჭირვებით თუ არ შევიჭირვებით.
4. ჭირის ნაყოფი და მშვიდი ლოცვა
ხოლო რათა სამოციქულო ხმითაც ისწავლო, რა დიდი სივრცე იბადება ჭირისაგან, თვით პავლეს მოუსმინე, რომელიც ჭირის ნაყოფს ამბობს: „ჭირი მოთმინებასა შეიქმს, ხოლო მოთმინებაჲ – გამოცდილებასა, ხოლო გამოცდილებაჲ – სასოებასა. ხოლო სასოებამან არა არცხჳნის“ (). ხედავ გამოუთქმელ სივრცეს? ხედავ სიხარულის ნავსაყუდელს? ამბობს: ჭირი მოთმინებას შეიქმს. რადგან ვის ექნება მეტი ამტანობა, ვიდრე უკიდურესად მედგარ კაცს, რომელსაც ყველაფრის ადვილად ტარება შეუძლია? და გამოცდილ კაცზე უფრო ძლიერი რაღა იქნებოდა? და აქედან მომდინარე სიამეს რა გაუტოლდება? რადგან ამბობს, რომ აქედან ჩვენთვის სამი სიამე იშვება: მოთმინება, გამოცდილება და მომავალი სიკეთეების სასოება. ამათ შესახებ ახლა სიბრძნისმეტყველებდა წინასწარმეტყველი, როცა ამბობდა: „ჭირსა ჩემსა განმივრცე მე“ (). რადგან, როცა თქვა: „ხადილსა ჩემსა ესმა ჩემი ღმერთსა სიმართლისა ჩემისასა“ (), შემდეგ ამბობს, რა სახით შეისმინა.
არა ფულით, რადგან ამგვარს არაფერს ითხოვდა; არა იმით, რომ მტრებზე ეძლია, რადგან არც ამას ითხოვდა, არამედ იმ შვებით, რომელიც ჭირის შუაგულში გაჩნდა. „მიწყალე მე და ისმინე ლოცვისა ჩემისა“ (). რას ამბობ? ზემოთ სიმართლე ახსენე, აქ კი შებრალება და წყალობა; სადღა აქვს ამას თანმიმდევრობა? დიდი აქვს, თანაც წინათქმულთან მტკიცედ არის შეერთებული. რადგან თუნდაც ურიცხვი რამ კეთილად აღვასრულოთ, მაინც შებრალებისა და კაცთმოყვარეობის გამო ვისმინებით. თუნდაც სათნოების თვით მწვერვალამდე ავიდეთ, წყალობით ვცხონდებით. აქედან ვსწავლობთ, რომ სიმართლესთან ერთად შემუსვრილი გულისწყობაც საჭიროა. რადგან თუნდაც ვინმე ცოდვილი იყოს და თავმდაბლობით ილოცოს, რაც სათნოების ნაწილია, დიდ საქმეებს აღასრულებს; ხოლო თუ მართალი იყოს და ამპარტავნებით მივიდეს, ყოველ სიკეთეს დაკარგავს. ორივე მაგალითი მეზვერემ და ფარისეველმა გვასწავლეს.
ამიტომ ლოცვის წესიც უნდა ვიცოდეთ. როგორია ლოცვის წესი? ისწავლე მეზვერისგან და ნუ შეგრცხვება მისი მოძღვრად მიღება, რომელმაც ეს ისე აღასრულა, რომ უბრალო სიტყვებით ყველაფრისთვის მიეღწია. რაკი გონება კარგად ჰქონდა მომზადებული, ერთი სიტყვაც საკმარისი აღმოჩნდა, რომ მისთვის ცა გაეხსნა. და როგორ იყო მომზადებული? საკუთარ თავს დასტიროდა; „არა იკადრებდა თუალთაცა ზე ახილვად, არამედ იცემდა მკერდსა“ (). თუ შენც ასე აპირებ ლოცვას, ლოცვას ბუმბულზე მსუბუქად აქცევ. რადგან თუ ცოდვილი ლოცვით მართალი გახდა, წარმოიდგინე, რამდენად დიდი იქნება მართალი, თუ ასეთი ვედრების მიტანას ისწავლის. ამიტომ აქაც უბრალოდ საკუთარ თავს კი არ აყენებს წინ, არამედ თავის ლოცვას: ზემოთ სიმართლეს ახსენებს, აქ კი ლოცვას, როცა ამბობს: „მიწყალე მე და ისმინე ლოცვისა ჩემისა“ ().
ასევე კორნელიუსიც შესმენილ იქნა, რადგან ლოცვა ჰყავდა შუამდგომლად. ამბობს: „ლოცვანი შენნი და ქველის საქმენი შენნი აღვიდეს საჴსენებელად შენდა წინაშე უფლისა“ (). სამართლიანადაც, რადგან ის, რაც შეისმინება, სწორედ საქმეები და კეთილი აღსრულებანია; ხოლო ლოცვები — უბრალოდ კი არა, არამედ ის ლოცვები, რომლებიც ღვთის სჯულის მიხედვით აღესრულება. და რომელია ეს ლოცვები? ისინი, რომლებიც იმას ითხოვენ, რისი მიცემაც ღმერთს შეჰფერის, და რომლებიც მას არ სთხოვენ მისი სჯულების საწინააღმდეგოს. და ვინ არის, ამბობს, ისეთი კადნიერი, რომ ღმერთს მისი სჯულების საწინააღმდეგოს გაკეთება მოსთხოვოს? ის, ვინც მას მტრების წინააღმდეგ ევედრება, რადგან ეს მის მიერ დადებული სჯულის წინააღმდეგაა. რადგან თვითონ ამბობს: „ვითარცა ჩუენ მიუტევებთ თანამდებთა მათ ჩუენთა“ (). შენ კი მას, ვინც გიბრძანა, მიუტევო, მტრების წინააღმდეგ უხმობ? და რა შეიძლება იყოს ამ უგუნურებაზე უარესი?
მლოცველს მავედრებლის სახე, გულისწყობა და აზრი უნდა ჰქონდეს; მაშ რატომ ირგებ სხვა ნიღაბს, ბრალმდებლის ნიღაბს? რადგან როგორ შეძლებ საკუთარი ცოდვების მიტევების მიღებას, როცა ღმერთს სთხოვ, სხვების შეცოდებათა დამსჯელი იყოს? ამიტომ ლოცვა იყოს მშვიდი, წყნარი; მის სახეს მადლი და სინაზე ჰქონდეს. რადგან ასეთია სიმშვიდით აღსრულებული და არა მტრების წინააღმდეგ მიმართული ლოცვა; ხოლო საწინააღმდეგო ლოცვა მთვრალ და ბოდვით შეპყრობილ ქალს ჰგავს, რაღაც ღორისებრსა და ველურს. ამიტომ მისთვის ცაც მიუვალია. მაგრამ სიმშვიდით აღსრულებული ლოცვა ასეთი არ არის; მას აქვს რაღაც მჟღერი და ნაზი, სამეფო ყურთათვის ღირსი, ტკბილი, ყოვლადჰარმონიული და კეთილხმოვანი. ამიტომ იგი სანახაობიდან არ იდევნება, არამედ გვირგვინით შემკული მიდის; რადგან ოქროს ქნარი აქვს და ოქროს სამოსელი.
ამიტომ მსაჯულს ახარებს სახითაც, მზერითაც და ხმითაც. ამის გამო მას ზეციური კამარებიდან არავინ განდევნის. რადგან მთელ იმ სანახაობას სიხარულით ფეხზე აყენებს. ასეთი ლოცვა ზეცათა ღირსია; ეს არის ანგელოზთა ენა, როცა არაფერს მწარეს, არამედ ყველაფერს ნაზს გამოთქვამს; როცა უსამართლოდ მოქმედთა და შეურაცხმყოფელთათვის ღმერთს მიეახლება და ვედრებას აღასრულებს, მაშინ ანგელოზებიც იქვე დგანან, დიდი მდუმარებით უსმენენ და, როცა იგი შეწყვეტს, ტაშის დაკვრას, ქებასა და გაკვირვებას არ წყვეტენ. ასეთი ლოცვა შევწიროთ ჩვენც, და აუცილებლად შესმენილნი ვიქნებით. და როცა ღმერთთან მივდივართ, ნუ წარმოვიდგენთ ჩვეულებრივ სანახაობას, არამედ იმას, რომ ეს სანახაობა მთელი ქვეყნიერებიდან, უფრო კი ზემოთა ზეციური დასებიდანაც არის შეკრებილი, და რომ მის შუაგულში მეუფე ზის, რომელსაც ჩვენი ლოცვის შესმენა სურს. და ეს საქმე ღირსეულ წარმოჩენად ვაქციოთ. ნურც ერთი ქნარზე დამკვრელი და ნურც ლირაზე მგალობელი იქნება ისე შეშფოთებული, როცა სცენაზე შესვლას აპირებს და ეშინია, რამე შეუხამებელი არ დაუკრას, როგორც ჩვენ უნდა ვიყოთ, როცა ანგელოზთა სანახაობაში შესვლას ვაპირებთ. ჩვენთვის კი ენა იყოს მიზრაფი: არაფერს უსიამოს წარმოთქვამდეს, არამედ შესაფერისი განწყობით — კეთილხმოვანსა და ყოვლადჰარმონიულს; და როცა ღმერთთან მივდივართ, ვევედრებით და ვთხოვთ, მტრებისთვის ავაჟღეროთ სიმი, რადგან ასე ჩვენთვისაც შესმენილნი ვიქნებით.
5. მრისხანების ძლევა და მძიმეგულთა მხილება
ეს ხმა დემონებს არცხვენს, ეს გვაძლევს კადნიერებას; ეს არცხვენს ეშმაკს და უკან ახევინებს. რადგან დემონი ისე არ ძრწის იმ ადამიანის წინაშე, რომელიც მას სხვა ადამიანიდან განდევნის და გამორეკავს, როგორც იმ ადამიანის წინაშე, ვინც რისხვას აკავებს და გულისწყრომას სძლევს; ვინაიდან ესეც სასტიკი დემონია, და უფრო მეტად ასეთებს უნდა ვტიროდეთ, ვიდრე ეშმაკეულებს. რადგან ეშმაკეულობა გეენაში არ აგდებს; ხოლო მრისხანება და ძვირისხსენება თვით ცათა სასუფევლიდან აგდებს. თუ ასე მოვაწყობთ ლოცვას, ჩვენც შევძლებთ კადნიერებით ვუთხრათ ღმერთს: „ისმინე ლოცვისა ჩემისა.“ () ამგვარად, მხოლოდ საკუთარ თავს როდი არგებ და შენს ვედრებას გზას გაუკაფავ, არამედ მსმენელ ღმერთსაც გაახარებ, რადგან მისი მცნებების ღირს რამეს ითხოვ; ამიტომაც ადვილად დაგეთანხმება. ეს ღვთის შვილად აყვანის ღირსი საქმეა; სწორედ ეს აჩვენებს შვილობის იმ ნიშანს. რადგან ამბობს: „იყვენით თქუენ მოწყალე, ვითარცა მამაჲ თქუენი მოწყალე არს.“ () და კვლავ: „ილოცვიდით მათთჳს, რომელნი გმძლავრობდენ თქუენ“ (), რათა თქვენი ზეციერი მამის მსგავსნი გახდეთ. მაშ, რა გაუტოლდება ამ ლოცვას? ეს ლოცვა ადამიანს არა ანგელოზებსა და მთავარანგელოზებს, არამედ თვით მეუფეს ამსგავსებს. ხოლო ვინც, რამდენადაც შესაძლებელია, მეუფეს ემსგავსა, დაფიქრდი, რაოდენი კადნიერება ექნება ლოცვისას.
„ძენო კაცთანო, ვიდრემდის გულფიცხელ ხართ?“ () „რად გიყუარს ამაოება და ეძიებთ სიცრუესა?“ () ვის მიმართავს სიტყვას, ვის საყვედურობს და ვის აძლევს რჩევას? ვის უწოდებს კაცთა ძეებს? ბოროტებაში მცხოვრებთ, ბოროტებისკენ მიდრეკილთ. მაგრამ რატომ? ჩვენ ხომ არა ვართ კაცთა ძენი? ბუნებით კაცთა ძენი ვართ, მადლით კი - აღარ, არამედ ღვთის ძენი. თუ მისდამი სათნოების ხატსაც შევინარჩუნებთ, ძღვენი დაუზიანებლად გვექნება; რადგან მათ, ვინც მადლით ღვთის ძენი გახდნენ, ეს ხატი ცხოვრების წესითაც უნდა აღბეჭდონ.
ხოლო რომ უფრო ამსოფლიურთა და ბოროტებისკენ მიდრეკილთ უწოდებს კაცთა ძეებს, მოისმინე: „იხილნეს რაჲ ძეთა ღმრთისათა ასულნი კაცთანი“ (). მაგრამ, იტყვის ვინმე, საპირისპირო გითქვამს. სრულიადაც არა. რადგან აქ ღვთის ძეები უწოდა მათ, ვინც მანამდე სათნო კაცთაგან იყვნენ და ღვთის პატივით სარგებლობდნენ, შემდეგ კი შეიცვალნენ, უარესნი გახდნენ და საკუთარ პატივს უღალატეს. რათა მათი ბრალი უფრო მძიმე ეჩვენებინა, მან მათი პატივი მოიხსენა და ბრალის უდიდეს საფუძვლად წარმოაჩინა ის, რომ ასეთები და ასეთთაგანნი ასეთ ბოროტებამდე დაეშვნენ. და კვლავ ღმერთი ამბობს: „მე ვთქუ: ღმერთნი სამე ხართ და შვილნი მაღლისანი თქუენ ყოველნი;“ () „ხოლო თქუენ, ვითარცა კაცნი, მოსწყდებით“ (). და იხილე წინასწარმეტყველის გონიერება. მან ჯერ აჩვენა ღვთის ძალა, მისი სიუხვე, მოხერხებულობა, სიკეთე და კაცთმოყვარეობა, რადგან ნათქვამია: „ჭირსა ჩემსა განმივრცე მე“ და „მიწყალე მე“ (); შემდეგ კი, როცა ადამიანებში დაღვრილ ბოროტებასა და უღმრთოების ტირანიას ხედავს, თითქოს მწუხარებისგან იხრჩობოდეს, სიტყვას ბოროტებაში მცხოვრებთ მიუბრუნებს და თითქმის ამას ამბობს: ასეთი ღმერთი გყავთ - ასეთი კეთილი, ასეთი კაცთმოყვარე, ასეთი ძლიერი - და როგორ გადაუხვიეთ უღმრთოებისკენ? და ნახე შეგონება: როგორ არის იგი ერთდროულად რისხვითაც, ნაზობითაც და სიბრძნითაც სავსე.
რას ამბობს? „ძენო კაცთანო, ვიდრემდის გულფიცხელ ხართ?“ () აქ იგი მათ ძლიერ ამხელს დროის ხანგრძლივობის გამოც. რადგან თუ თავიდანვე ღვთის კეთილმოქმედების ვერდანახვა ბრალია, რა შენდობა ექნება ამდენ ხანს ჭეშმარიტების მიმართ სიბრმავეს? რას ნიშნავს „გულფიცხელნი“? მძიმეგულნი, ხორციელნი, მიწაზე მიჯაჭვულნი, ბოროტების მდევარნი, უკეთურების მიმდევარნი, სიამეებში გახრწნილნი; რადგან ასეთია ხორციელი ადამიანი. და მათი ცხოვრების მხილებით აჩვენებს უღმრთოების წყაროს, რადგან ცხადყოფს, რომ სწორედ ეს არის, რაც მათ მაღალ მოძღვრებებთან მისასვლელად ყველაზე მეტად აბრკოლებს. რადგან არაფერს შეუძლია ისე დაამძიმოს გული, როგორც ბოროტ სურვილს, ამსოფლიურისადმი მიდრეკილებას და მიწაზე მიჯაჭვულობას. ასეთ გულს არავინ შეცდება, თუ თიხის გულს უწოდებს; ამიტომაც უწოდა მას მძიმე. და თქვა, რომ ეს არის ბოროტებათა მიზეზი: მას მეეტლის ადგილი უჭირავს, მაგრამ არა მხოლოდ ვერ იკავებს ცხენს სადავეებით, არამედ თვითონაც ითრევა და მიექანება; და მაშინ, როცა ხორცი უნდა გაეფრთიანებინა, მაღლა აეწია და ზეცისკენ აეყვანა, თვითონვე ქვევით ითრევა სნეულებათა უმძიმესი ტვირთით. როცა მეეტლე ანდა მესაჭე ასეთია, ცხონების რა სასოება რჩება? როგორც მაშინ, როცა ამბობს: „უკუეთუ ნათელი იგი შენ შორის ბნელ არს, ბნელი იგი რაოდენ-მე?“ () როცა მესაჭე მთვრალია და ტალღებისა და ქარების უწესრიგობას ბაძავს, როგორ გადარჩება ხომალდი?
6. ამაოების უარყოფა და ღვთის შემეცნება
მაშ, რას შეუძლია სული მსუბუქად აქციოს? საოცარი ცხოვრება: აქაურთაგან არაფერს ხარბად არ მივჩერებოდეთ და საკუთარ ფეხებზე არ მივიბათ ის, რაც ქვევით მიექანება და სხვასაც ქვევით მიათრევს. რადგან სხეულთაგან ზოგს ქვევით სვლა სჩვევია, როგორც ქვებს, ხეებსა და ყოველ ასეთ რამეს; ზოგს კი ზევით, როგორც ცეცხლს, ჰაერს და მსუბუქ ფრთათა ბუნებას. ამიტომ, თუ მსუბუქს რაიმე ქვევით წამღებს მიაბამ, ვერც ფრთები გამოგადგება და ვერც ჰაერი, რადგან სიმძიმე ზომას გადააჭარბებს, სძლევს და იმარჯვებს. ასევე, თუ ვინმეს ფეხები დამძიმებული აქვს ან მავნე სითხის შემოჭრისაგან, ან სხვა რომელიმე სნეულებისაგან, მისთვის არავითარი სარგებელი არ არის, თუნდაც სხეულის დანარჩენი ნაწილი მსუბუქი იყოს. ხოლო თუ ეს სხეულებზე ასეა, მით უმეტეს - გულზე. ამიტომ ნუ დავამძიმებთ მას, რათა იმ ხომალდებივით არ ჩაიძიროს, რომლებიც მრავალი ქვიშით არიან დატვირთულნი. რადგან ეს ჩვენზეა დამოკიდებული. რადგან იგი ბუნებით ასეთი არ არის, არამედ ბუნებით მსუბუქი და ზემოთკენ მიმდრეკი შეიქმნა; ჩვენ კი მას ბუნების წინააღმდეგ ვამძიმებთ. ამიტომაც წინასწარმეტყველი გვამხელს; ეს რომ ბუნებრივი ყოფილიყო, არ ამხილებდა. ამრიგად, როგორც სიარული ჩვენთვის ბუნებრივია, მაგრამ თუ მუხლებს დავიმძიმებთ, საქმე ბუნების წინააღმდეგ ხდება, რადგან დაბორკილნი ვართ, ასევე ჩვეულებრივ ხდება გონების ფეხებზეც — ანუ აზრებზეც.
„რად გიყუარს ამაოება და ეძიებთ სიცრუესა?“ (). აქ, ვფიქრობ, კერპთმსახურებასაც გულისხმობს და უკეთურებაში გატარებულ ცხოვრებასაც. რადგან ამაო ეწოდება იმას, რაც ცარიელია, როცა სახელი კი არის, მაგრამ სინამდვილე არ არის. ასეა ელინებთან: ღმერთების სახელები ბევრია, მაგრამ სინამდვილე არსად არის; ასევეა სხვა რამეებშიც: სიმდიდრის სახელია, მაგრამ სინამდვილე არსად; დიდების სახელია, მაგრამ სინამდვილე არსად; ძალაუფლების სახელია და სახელი შიშვლად რჩება. მაშ, ვინ არის ისე უგუნური, რომ ეძებდეს საგანთაგან დაცარიელებულ სახელებს და მისდევდეს იმ სიცარიელეს, რომელსაც უნდა გაექცეს? ან განა ასეთივე არ არის ცხოვრების სიამოვნებებიც და კეთილდღეობანიც? განა ყველაფერი არ ცრუობს და არ ატყუებს? თუნდაც დიდება ახსენო, თუნდაც სიმდიდრე, თუნდაც ძალაუფლება, ყველაფერი ამაოებაა. ამიტომაც ეკლესიასტე ამბობდა: „ამაოება ამაოთა“ ... „ყოველივე ამაო“ (). სწორედ ამის გამო იტანჯება წინასწარმეტყველი, როცა ცხოვრებაში ასეთ უგუნურებას ხედავს.
რადგან, ვინმეს რომ დაენახა კაცი, რომელიც ნათელს გაურბის და სიბნელეს მისდევს, ეტყოდა: რატომ აკეთებ ამ უგუნურებას? ასევე თვითონაც ამბობს: „რად გიყუარს ამაოება და ეძიებთ სიცრუესა?“ (). „გულისჴმა-ყავთ, რამეთუ საკჳრველ-ყო უფალმან წმიდაჲ თჳსი“ (). სხვა მთარგმნელი ამბობს: „მაგრამ იცოდეთ, რომ საკვირველად წარმოაჩინა“. ხედავ წინასწარმეტყველის სიბრძნეს? საიდან აჰყავს ისინი ღვთის შემეცნებისაკენ? ყველაზე ცხადი მხარიდან და უფრო ნაცნობი გზით: საკუთარ თავს წინ აყენებს. „მე ვარ ჭეშმარიტი ღვთის მონა, - ამბობს იგი, - ამიტომ ჩემგან ისწავლეთ მისი ძალა, ძლიერება და მზრუნველობა“. რადგან ეს არ არის მცირე საფუძველი, რომელიც ღვთის შემეცნებისკენ მიგვიძღვის. რადგან წინასწარმეტყველი ამას ქმნილებათაგანაც ცხადყოფს, როცა მისი განგების შესახებ ლაპარაკობს: მზეზე, ცაზე, მიწაზე და ჰაერზე გადადის და ხილულთა კეთილწესრიგებიდან შემოქმედს აცხადებს; ასევე აღძრავს მსჯელობას მისი მონებისა და მათზე ღვთისაგან მომხდარი საქმეებისაგანაც; სწორედ ეს მოხდა აბრაამის შემთხვევაშიც.
რადგან მას ეუბნებოდნენ: ვიცით, რომ „მეფე ხარ ღმრთისა მიერ“ () და ჩვენთან მოხვედი. საიდან იცით? ძლევიდან, გამარჯვების ნიშნებიდან, ომებიდან. ეს იუდეველთა შემთხვევაშიც მოხდა. რადგან მათთვის მომხდარმა სასწაულებმა მთელი ქვეყანა შიშში ჩააგდო; სწორედ ამას ამბობდა მაშინ იერიქონელი მეძავიც: „დაცემულ არს შიში თქუენი ჩუენ ზედა“ (), და ძრწოლაც დაგვეცა. ამრიგად, ერთი გზა არის ქმნილებათა მეშვეობით; მეორე და უფრო ცხადი — ღვთის მონათა მეშვეობით; და ეს სწავლება ღმერთმა დასაბამიდან ყოველ თაობაში დათესა. ეგვიპტელებს მან აბრაამის მეშვეობით ასწავლა, სპარსელებსაც ისევ მისი მეშვეობით, ისრაელიანებს — მისი შთამომავლების მეშვეობით, და სხვა ურიცხვ ხალხს; იაკობის მეშვეობით კი სხვებსაც, მათ, ვინც მდინარეთა შუაში იყვნენ. ხედავ, როგორ განისწავლებოდა მთელი ქვეყნიერება წმიდათაგან, თუკი მის მკვიდრებს მოესურვებოდათ?
ამათ წინ კი წარღვნაც და ენების განბნევაც საკმარისი იყო მათი გონების გამოსაფხიზლებლად. რათა დროთა განმავლობაში მომხდარი დავიწყებას არ მისცემოდა, ადგილმა სახელწოდება მიიღო და აქედან ეწოდა ბაბილონი, ენათა აღრევის გამო, რათა მსმენელი, სახელწოდებით წინამძღვრებული, მომხდართა დასაწყისამდე მივიდეს და ღვთის ძლიერება შეიცნოს. ასევე დასავლეთში მცხოვრებნი ყველანი ყოველივეს სწავლობდნენ, როცა ვაჭრობის გამო ეგვიპტელებთან ურთიერთობდნენ. სხვაგვარადაც: თავდაპირველად და პირველ ხანებში ქვეყნიერების იმ ნაწილში მრავალი ხალხიც კი არ იყო, არამედ მრავალკაცობა და ხალხის სიმრავლე აღმოსავლეთის მხარეებში იყო თავმოყრილი. რადგან ადამიც იქიდან გამოვიდა, ნოეს მოდგმაც იქ ცხოვრობდა, გოდოლის შემდეგაც იქ იყვნენ და მეტწილად აღმოსავლეთში ცხოვრობდნენ. მაგრამ მაინც ღმერთმა ყოველ თაობაში დაუდგინა მათ მოძღვრები: ნოე, აბრაამი, ისააკი, იაკობი, მელქისედეკი.
ამიტომ ეს წინასწარმეტყველიც წმიდებზე მომხდარი საქმეებიდან აღამაღლებს უკეთურებაში მცხოვრებთ და ამბობს: „გულისჴმა-ყავთ, რამეთუ საკჳრველ-ყო უფალმან წმიდაჲ თჳსი“ (). რას ნიშნავს „საკვირველად წარმოაჩინა“? ის, ვინც მას ეკუთვნის, საკვირველი, გამორჩეული, ბრწყინვალე და თვალსაჩინო გახადა. ამიტომ მონისა და მასზე მომხდარი საქმეებისაგან ისწავლეთ მეუფის ძალა. არ უთქვამს მხოლოდ: „მისცა სიკეთე“, არამედ თქვა: „საკვირველად წარმოაჩინა“, რითაც აჩვენებს, რომ მისცა დიდი საკვირველებითა და დიდი საკვირველმოქმედებით. ასე მოხდა აბრაამის შემთხვევაშიც. რადგან არა მხოლოდ ცოლი დაუბრუნა ხელუხლებლად, არამედ თვით აბრაამიც საკვირველად წარმოაჩინა, ისე რომ ძღვენი მისთვის მხოლოდ იმაში კი არ ყოფილიყო, რომ რაიმე საშინელი არ ევნო, არამედ იმაშიც, რომ ეგვიპტეში ბრწყინვალე გამხდარიყო. რადგან ის, რომ არაფერი უსიამოვნო არ შეემთხვა, მისი სიმართლის გამო მოხდა; ხოლო ის, რომ იქიდან უჩვეულო მოქმედებით დაბრუნდა, მათი სარგებლობის გამო მოხდა. ეს მოხდა სამ ყრმაზეც, ეს მოხდა ლომებთანაც, ეს მოხდა ვეშაპსა და იონაზეც; და ყველგან იგი სასწაულით იხსნის, არა უბრალოდ ყველას, არამედ წმიდას.
7. ლოცვის შესმენა და მრისხანების საზღვრები
ხედავ, როგორ აძლევს იგი ღვთისშემეცნებასთან ერთად ზედმიწევნითი ცხოვრების შეგონებასაც და გვასწავლის, რომ ცხონების სასოება მხოლოდ ღმერთის სიკეთეში კი არ უნდა გვქონდეს, არამედ საკუთარი საქმეების სათნოებაშიც? მას შემდეგ, რაც თქვა, რომ უფალმა საკვირველად გამოაჩინა თავისი წმიდა, აქ არ ჩერდება, არამედ წარმატების სხვა სახესაც ასახელებს: „უფალსა შეესემინ ჩემი ღაღადებასა ჩემსა მისა მიმართ“ (). რა არის ეს? ის, რომ ღმერთი განუწყვეტლივ გვყავდეს თანამებრძოლად და შემწედ, ყველგან გვერდით მდგომად. რადგან ამას ერთხელ, ორჯერ ან სამჯერ კი არ აკეთებს, არამედ განუწყვეტლივ, ამბობს იგი, თუ მას მოვუხმობთ; და აქაც კვლავ იხილე სისწრაფე. რადგან როგორც ზემოთ ამბობდა: „ხადილსა ჩემსა ესმა ჩემი ღმერთსა სიმართლისა ჩემისასა“ (), ასევე აქაც ამბობს: „უფალსა შეესემინ ჩემი ღაღადებასა ჩემსა მისა მიმართ“ (). მაშ, როგორ ხდება, რომ ბევრი არ შეისმინება, ამბობს იგი? იმიტომ, რომ უსარგებლოს ითხოვენ. რადგან ასეთ დროს არშესმენილობა შესმენილობაზე უკეთესია. ამიტომ, თუ შევისმინებით კიდეც, მხოლოდ ამის გამო ნუ გავიხარებთ; და როცა არ შევისმინებით, ამის გამოც ვადიდოთ ღმერთი.
რადგან ან უსარგებლოს ვითხოვთ, არ შევისმინებით და მიუღებლობით ვიგებთ; ან მოდუნებულად ვითხოვთ, და მოცემის დაყოვნებით ღმერთი ისე განაგებს, რომ მის წინაშე დაჟინებით ვიდგეთ; ესეც მცირე სარგებელი არ არის. რადგან თუ თქვენ, ამბობს, „უკუეთუ თქუენ, უკეთურთა, იცით მისაცემელი კეთილი მიცემად შვილთა თქუენთა“ (), მით უფრო ჩვენმა ღმერთმა იცის მიცემაც, მიცემის დროც და მისაცემელიც. რადგან პავლემაც ითხოვა და არ მიიღო, ვინაიდან უსარგებლოს ითხოვდა; მოსემაც ითხოვა, და არც მას დაეთანხმა ღმერთი. ამიტომ, როცა არ შევისმინებით, ნუ განვდგებით, ნურც შევწუხდებით და მოვდუნდებით, არამედ დავრჩეთ მის წინაშე დაჟინებულ დგომასა და თხოვნაში. რადგან ღმერთი ყველაფერს სასარგებლოდ აღასრულებს.
„განრისხნებოდეთ და ნუ სცოდავთ; რაჲ სთქუათ გულთა შინა თქუენთა, სარეცელთა თქუენთა ზედა შეინანეთ“ (). რაც ადრე ვთქვი, იმასვე ახლაც ვამბობ. რადგან, რაკი მათ ღვთისშემეცნებისაკენ ხელჩაკიდებით წაყვანას აპირებს, სულს სნეულებათაგან ათავისუფლებს. რადგან იცის, რომ გახრწნილი ცხოვრება მაღალი დოგმატების ზედმიწევნით შემეცნებას აბრკოლებს. ამაზე მიუთითებდა პავლეც, როცა ამბობდა: „ვერ უძლე სიტყუად თქუენდა, ვითარცა სულიერთა, არამედ ვითარცა ჴორციელთა“ (). და კვლავ: „ვითარცა ჩჩჳლთა ქრისტეს მიერ. სძე გასუ თქუენ და არა საჭმელი“ (). და კვლავ: „რომლისათჳს მრავალ არს ჩუენდა სიტყუად და ძნიად სათარგმანებელ თქუმად, ვინაჲთგან უძლურ იქმნენით სასმენელითა“ ().
და კვლავ ესაიაც ამბობს: „მე დღესა დღისაგან მეძიებენ და ცნობად გზათა ჩემთა გული უთქუამს, ვითარცა ერსა სიმართლისმოქმედსა, და მსჯავრსა ღმრთისა მისისა არდამტევებელსა“ (). და ოსიაც: „სთესეთ თავთა თჳსთა სიმართლედ“ და „განუნათლეთ მათ ნათელი მეცნიერებისაჲ“ (). და ქრისტეც, როცა ასწავლიდა, ამბობდა: „ყოველი რომელი ბოროტსა იქმს, სძულს მას ნათელი და არა მოვალს ნათელსა“ (). და კვლავ: „ვითარ უკუე ჴელ-გეწიფების თქუენ რწმუნებად, რამეთუ დიდებასა ურთიერთას მიიღებთ და დიდებასა მხოლოჲსა ღმრთისასა არა ეძიებთ“ ()? და კვლავ: „ამისთჳს ესე თქუეს მშობელთა მისთა, რამეთუ ეშინოდა ჰურიათაგან“, რათა კრებულისაგან მოკვეთილნი არ გამხდარიყვნენ (). და კვლავ: „მთავართაგანთაცა მრავალთა ჰრწმენა მისა მიმართ, არამედ ფარისეველთათჳს ვერ აღიარეს“ (). და ყველგან შეიძლება ვინმემ დაინახოს, რომ გახრწნილი ცხოვრება დოგმატების ზედმიწევნით შემეცნებას აბრკოლებს. რადგან როგორც თვალის გამჭვირვალე გუგაზე მოდებული ჩირქი მხედველობას აბნელებს და ამღვრევს, ასევე ბოროტებით შეპყრობილი ზრახვაც გონებას აბნელებს და აბრმავებს.
ამიტომაც წინასწარმეტყველი, ეს რომ იცის, ამბობს: „განრისხნებოდეთ და ნუ სცოდავთ“ (). რადგან იგი მრისხანებას არ აუქმებს — სასარგებლოა იგი; არც გულისწყრომას კვეთს, რადგან ის სასარგებლოა უსამართლოდ მოქმედთა და მოდუნებულთა წინააღმდეგ; არამედ უსამართლო მრისხანებასა და უგუნურ გულისწყრომას კვეთს. და როგორც მოსე, როცა ზნეობრივ სიტყვაზე გადადის, კანონმდებლობის დასაწყისს პირველად აქედან იწყებს და ამბობს: „არა კაც-ჰკლა“ (), ასევე იქცევა წინასწარმეტყველიც; მაგრამ იგი უფრო მეტსაც აკეთებს, რამდენადაც ღვთისმოსაობის საქმეები უფრო ცნობილი იყო. რადგან ის მკვლელობას ამოკვეთს, ეს კი მკვლელობის დედასაც, მრისხანებას, და ბოროტების ფესვსა და წყაროსაც აჩერებს. ამიტომაც ქრისტე, როცა მრისხანებას აცხრობდა, ამბობდა: „რომელი განურისხნეს ძმასა თჳსსა ცუდად“, და „თანა-მდებ არს იგი გეჰენიასა მას ცეცხლისასა“ ().1 ხედავ, ყველგან ზომებია. „განრისხნებოდეთ და ნუ სცოდავთ“ ().
„რომელი განურისხნეს ძმასა თჳსსა ცუდად“ (): რადგან სამართლიანად მრისხანებაც არსებობს; პავლეც განურისხდა ელიმასს და პეტრეც საფირას. მაგრამ ამას უბრალოდ მრისხანებას არ ვუწოდებდი, არამედ სულიერ სიბრძნეს, მზრუნველობასა და განგებულებას. მამაც განურისხდება შვილს, მაგრამ ზრუნვით. ამაოდ მრისხანე ის არის, ვინც თავისთვის შურს იძიებს; ხოლო ვინც სხვათა საქმეებს ასწორებს, ის ყველაზე მშვიდია. რადგან ღმერთზეც, როცა ითქმის, რომ მრისხანებს, ის თავისი თავის დასაცავად კი არ მრისხანებს, არამედ ჩვენ გვასწორებს. ამიტომ ჩვენც მას მივბაძოთ. ასე მოქმედება ღვთიურია, სხვაგვარად კი ადამიანური. მაგრამ ღმერთი ჩვენგან მხოლოდ იმით კი არ განსხვავდება, რომ სამართლიანად მრისხანებს, არამედ იმითაც, რომ ღმერთში მრისხანება ვნებაც კი არ არის. ამიტომ ნურც ჩვენ ვიმრისხანებთ ამაოდ. რადგან მრისხანება ამისთვის ჩაგვენერგა: არა იმისთვის, რომ ვცოდავდეთ, არამედ იმისთვის, რომ სხვებს, როცა სცოდავენ, ხელი შევუშალოთ; არა იმისთვის, რომ ვნებად და სნეულებად იქცეს, არამედ იმისთვის, რომ ვნებათა წამალი იყოს.
8. სინდისის სამსჯავრო და სიმართლის მსხვერპლი
მაშ, წარმოიდგინე ბოროტების სიჭარბე: როცა წამალი საწამლავად იქცევა, როცა იმით, რითაც სხვისი ჭრილობების გამოსწორება გვმართებს, თვითონვე ჭრილობებს ვქმნით. ეს იმას ჰგავს, ვინმემ რკინა აიღოს, რათა სხვისი დამპალი ნაწილები ამოჭრას, და ამით თავის თავს უმიზნოდ დასერავდეს, სხეულს ყველა მხრიდან წყლულებს აყენებდეს; ან იმას, თითქოს მესაჭემ იმავე საჭეებით ჩაძიროს ხომალდი, რომლებითაც უწესრიგო ქართა სიძლიერე უნდა შეეკავებინა. ასეთივე რამ არის მრისხანებაც: სასარგებლო იარაღი, რათა ჩვენი მოთენთილობა გააღვიძოს, სულში სიმტკიცე ჩადოს, უსამართლოდ ჩაგრულთა გამო უფრო მხურვალე აღშფოთება წარმოშვას და მზაკვრების წინააღმდეგ დამსჯელებად გვაქციოს. სწორედ ამის გამო ამბობს: „განრისხნებოდეთ და ნუ სცოდავთ“ (). ხოლო ეს რომ შეუძლებელი ყოფილიყო, ამას არ ბრძანებდა. რადგან შეუძლებელს არავინ ბრძანებს. ამგვარად, როცა სამოციქულო რჯულსა და სახარებისეულ სიბრძნეს შემოიტანს და იმავეს იტყვის, რაც ქრისტემაც თქვა, სხვა შეგონებასაც უმატებს და ასე ამბობს: „რაჲ სთქუათ გულთა შინა თქუენთა, სარეცელთა თქუენთა ზედა შეინანეთ“ ().
რას ნიშნავს ნათქვამი? რადგან ბუნდოვანი ჩანს. ვახშმის შემდეგ, ამბობს, როცა ძილისკენ მიდიხართ და დაწოლას აპირებთ, როცა არავინ არის, დიდი სიჩუმეა, ღრმა სიმყუდროვეა და არავინ გაწუხებთ, მაშინ სინდისის სამსჯავრო აღადგინე და ანგარიში მოსთხოვე მას. რაც დღისით ბოროტად განიზრახე — ან მზაკვრობას ხლართავდი, ან მოყვასს ფეხს უდებდი, ან გახრწნილ გულისთქმებს იღებდი — ეს ყველაფერი იმ სიჩუმის ჟამს შუაში გამოიტანე; სინდისი ამ უჯერო ზრახვებს დაუყენე, ისინი დაქუცმაცე, სასჯელი მოსთხოვე და შემცოდარი გონება მკაცრად შეავიწროვე. რადგან ეს ნიშნავს: „გულით შეიმუსრეთ“, ნაცვლად იმისა, რომ ეთქვა: „უჩხვლიტეთ, დასერეთ ის, რაც დღისით თქვენს გულებში თქვით“; ესე იგი, რა ბოროტი განზრახვებიც იფიქრეთ, ისინი თქვენს სარეცლებზე, იმ სიჩუმის ჟამს დასაჯეთ და სამაგიერო მიუზღეთ; როცა არც მეგობარი გაწუხებს, არც მსახური გაღიზიანებს, არც საქმეთა სიმრავლე გაჩქარებს, მაშინ დღის განმავლობაში განვლილი ცხოვრების ანგარიში შეადგინეთ.
და რატომ არ თქვა სიტყვებისა და საქმეების შესახებ, არამედ ბოროტი გულისზრახვების შესახებ? ამით იგი უფრო მეტსაც გვასწავლის. რადგან თუ ბოროტი განზრახვები უნდა დავასაჯოთ, რათა საქმედ არ იქცნენ, მით უფრო მეტად საქმეებისა და სიტყვების გამო უნდა შევამკაცროთ სული. ეს ყოველ დღეს ხდებოდეს და, ადამიანო, მანამდე ნუ დაიძინებ, ვიდრე დღის განმავლობაში შენ მიერ ჩადენილ შეცოდებებს არ გაიაზრებ; და მომდევნო დღეს იმავე საქმეების წამოსაწყებად აუცილებლად უფრო დუნე იქნები. და როგორც ფულის საქმეებში იქცევი: ორ დღესაც ვერ ითმენ ისე, რომ მსახურთან ანგარიში არ გაასწორო, რათა დავიწყებამ არეულობა არ წარმოშვას, იგივე გააკეთე საქმეების მიმართაც ყოველ დღეს; საღამოს სულს ანგარიშგება მოსთხოვე, შემცოდარი ზრახვა განსაჯე, ძელზე დაკიდე, გამოსცადე და უბრძანე, იმავე საქმეებს აღარ მიჰყოს ხელი.
ხედავ საუკეთესო მკურნალობას, როგორ იყენებს იგი წინასწარ დამცავ და გამოსასწორებელ წამლებს? რადგან ის, რომ გვიბრძანებს, ცოდვებში არ ჩავვარდეთ, წინასწარ დამცავი წამლის ადგილს იკავებს; მაგალითად: „განრისხნებოდეთ და ნუ სცოდავთ“ (); ხოლო „რაჲ სთქუათ გულთა შინა თქუენთა, სარეცელთა თქუენთა ზედა შეინანეთ“ () გამოსასწორებელი წამლის ადგილს იკავებს. რადგან ცოდვის შემდეგ კვლავ წამლებს აწვდის და თვით შემცოდავისგანვე შემოაქვს მკურნალობა. მაშ, მივმართოთ ამ მკურნალობას, რომელსაც არავითარი სიძნელე არ ახლავს. ხოლო თუ სული შეცოდებათა გახსენებას ვერ იტანს, რცხვენია და წითლდება, უთხარი მას:
„არავითარი სარგებელი არ გაქვს იმით, რომ არ იხსენებ; პირიქით, დიდი ზიანიც არის. რადგან თუ ახლა საკუთარ თავთან არ გაიხსენებ, მაშინ შენი ცოდვები ყველას თვალწინ დაიდება. ხოლო თუ ახლა გაიაზრებ მათ, იმ ცოდვებისგანაც მალე განთავისუფლდები და სხვებშიაც ადვილად აღარ ჩავარდები“. რადგან სული, რომელსაც საღამოს განაჩენის ეშინია — რომ კვლავ იმავე განაჩენის ქვეშ არ აღმოჩნდეს, არ დაიჭიმოს და არ იგვემოს — ცოდვის მიმართ უფრო დუნე ხდება; და ამ საქმის სარგებელი იმდენად დიდია, რომ თუ მას მხოლოდ ერთი თვე განუწყვეტლივ გავაკეთებთ, ამიერიდან ჩვენს თავს სათნოების ჩვევაში დავაყენებთ. მაშ, ნუ უგულებელვყოფთ ასეთ დიდ სიკეთეს. რადგან ვინც აქ დაადგენს ამ სამსჯავროს, იქ მწარე ანგარიშს აღარ მისცემს. რადგან, ამბობს, „რამეთუ უკუეთუმცა თავთა თჳსთა განვიკითხევდით, არამცა განვიკითხენით“ (); „ხოლო გან-თუ-ვიკითხვით, უფლისა მიერ განვისწავლებით, რაჲთა არა სოფლისა თანა დავისაჯნეთ“ (). მაშ, რათა არ განვისაჯოთ, ასე ვიმოქმედოთ.
„შეწირეთ მსხუერპლი სიმართლისა და ესევდით უფალსა“ (). ხედავ საუკეთესო რჩევის თანამიმდევრობას? ხედავ სრულყოფილ შეგონებას? რადგან, მას შემდეგ, რაც ცოდვების გამო გულისშემუსვრილნი გახადა, იმავე საქმეების კვლავ წამოწყების მიმართ უფრო დუნენი გახადა, მიუკერძოებელი სამსჯავრო აღადგინა და განვლილი ცხოვრების ანგარიში მოითხოვა, ასე მიჰყავს სათნოების საქმეში. რადგან მხოლოდ ბოროტთაგან თავის შეკავება არ კმარა, არამედ კეთილის ქმნაც უნდა დაერთოს. ამიტომაც, შემდგომაც შეაგონებს და ამბობს: „მოიქეც ბოროტისაგან და ქმენ კეთილი“ ()2. რადგან სასჯელის მოტანა სათნოების უმოქმედობასაც შეუძლია და არა მხოლოდ ბოროტების მოქმედებას. რადგან ისინიც, რომლებმაც მშიერი არ გამოკვებეს, მწყურვალი არ დაარწყულეს და შიშველი არ შემოსეს, არ იტაცეს, ანგარებით არავის არაფერი წაართვეს, სხვისი არაფერი აუღიათ; მაგრამ რადგან წყალობა არ აღასრულეს, სწორედ ამიტომ უკვდავ სასჯელსა და დაუსრულებელ სატანჯველს მიეცემიან. აქედან ვსწავლობთ, რომ ბოროტთაგან თავის შეკავება ჩვენთვის ცხონების დასაწყისიც კი არ არის, თუ მას კეთილთა მოპოვებაცა და სათნოების საქმეც არ დაერთო.
9. სიმართლის მსხვერპლი და განგების ნათელი
სწორედ ამიტომ წინასწარმეტყველი, როცა გულშემუსვრილებით გონება უკეთურებისაგან განაშორა, სათნოების საქმეთათვის უფრო შემზადებული გახადა, გონების სიხისტე დაარბილა და გულშემუსვრილებით ლბილად აქცია, სიმართლის შესახებ სიტყვას შემოიტანს და ამბობს: „შეწირეთ მსხუერპლი სიმართლისა და ესევდით უფალსა“ (). რას ნიშნავს: „შეწირეთ მსხუერპლი სიმართლისა“ ()? სიმართლეს მისდევდით, სიმართლე შესწირეთ. ეს არის უდიდესი ძღვენი ღმერთისთვის; ეს არის შეწყნარებული მსხვერპლი, ეს არის შესაწირავი, რომელიც დიდად სათნო ეყოფა: არა ცხვრებისა და მოზვრების დაკვლა, არამედ სიმართლის საქმეების კეთება. ხედავ, როგორ არის ზემოდანვე წინასწარ მოხაზული ეკლესიის ცხოვრების წესი და როგორ მოითხოვება იმ გრძნობადთა ნაცვლად გონითი საგნები? ხოლო სიმართლეს აქ, როგორც წინაც ვთქვი, არა ნაწილობრივ სათნოებას უწოდებს, არამედ მთლიანს; ამიტომაც მართალ ადამიანს იმას ვუწოდებთ, ვისაც საკუთარ თავში მთელი სათნოება აქვს.
ამ მსხვერპლს არც ფული სჭირდება, არც დანა, არც სამსხვერპლო და არც ცეცხლი; იგი არ იშლება კვამლად, ფერფლად და მსხვერპლის ცხიმის სუნად, არამედ კმაყოფილდება მისი შემწირველის განზრახვით. ამ მსხვერპლის შეწირვას არც სიღარიბე აბრკოლებს, არც უპოვარება, არც ადგილი და არც სხვა რამ ამგვარი; სადაც უნდა იყო, შეგიძლია იგი შესწირო, რადგან თვითონვე ხდები მღვდელიც, სამსხვერპლოც, მახვილიც და შესაწირავიც. რადგან ასეთია გონითი და სულიერი საქმეები: მათ მეტი სიმარტივე აქვთ და გარეგანი შრომატევადობა არ სჭირდებათ. და: „ესევდით უფალსა“ (). სხვა ამბობს: „და ენდობოდეთ უფალს“. რადგან ვინც მართალი ცხოვრებით მას მოწყალედ და კეთილგანწყობილად შეიძენს, უდიდესი თანამებრძოლი ჰყავს, დაუძლეველი შემწეობა აქვს და მისგან დიდ მხარდაჭერას იღებს. ხედავ მსხვერპლის ნაყოფს, კართან რომ დგას? ხედავ, როგორ აღმოცენდა მაშინვე და ერთბაშად სიკეთეთა საუნჯე?
რადგან მას, ვისაც ღმერთი თანამებრძოლად ჰყავს, ვისღა შეეშინდება? არავის. და ესეც მცირე სათნოება როდია: მასზე მტკიცედ მინდობა და მასზე დაყრდნობა. სიმართლესთან ერთად იგი ჩვენგან ამ სათნოებასაც ითხოვს: მასზე მინდობას, მასზე სასოების დამყარებას, ცხოვრებისეულთაგან არაფერზე დაყრდნობას, არამედ ყოველივე ამისგან თავის განშორებას და გონების ღმერთისკენ მიმსჭვალვას. რადგან აწმყო ცხოვრების საქმეები სიზმრებსა და ჩრდილებს ჰგავს და მათზე უფრო უძლურნი არიან: ერთდროულად ჩნდებიან და მიფრინავენ, და თვით ყოფნისასაც მრავალ შფოთს უქმნიან მათ მფლობელებს. ხოლო ღმერთზე დამყარებული სასოება უკვდავია, შეუცვლელი, უძრავი, ცვლილებას არ იღებს, სრულ უსაფრთხოებაში აყენებს და დაუმარცხებლად ხდის იმას, ვინც მას სიზუსტითა და შესაფერისი განწყობით იყენებს. „მრავალთა თქუან: ვინ გჳჩუენოს ჩუენ კეთილი?“ () „გამოჩნდა ჩუენ ზედა ნათელი პირისა შენისა, უფალო“ ().
როცა ზნეთა შესახებ შეგონება დაასრულა, ღმრთისშემეცნებასთან მიიყვანა, ყოველგვარი ხერხი აამოქმედა, რომელსაც შეცთომილთა გონების გამოღვიძება შეეძლო, და განსაკუთრებით, ღმერთს მინდობილთა მაგალითითა და მათ მიმართ მისი განგებით, მისი მზრუნველობა აჩვენა, მაშინ აყენებს ერთგვარ წინააღმდეგობას, რომელსაც უფრო უძლურნი და უხეშნი შემოიტანენ, და ამბობს: „მრავალთა თქუან: ვინ გჳჩუენოს ჩუენ კეთილი?“ () ამას არ ამბობენ მცირერიცხოვანნი — ჭეშმარიტნი, გამოცდილნი და სიბრძნისმოყვარეობის მცოდნენი — არამედ გაფანტული ბრბო, განსჯას მოკლებული და უგუნურებაზე მიჯაჭვული ხალხი. რას ნიშნავს ის, რასაც ამბობს? „ვინ გჳჩუენოს ჩუენ კეთილი?“ () არიან ზოგიერთნი, ვინც ამას ამბობს: ერთნი ღმერთის განგებას ცილს სწამებენ, მეორენი კი სიამოვნების, შვების, სიმდიდრის, დიდებისა და ძალაუფლების მოყვარულნი არიან; და რადგან ეს უყვართ, ასეთ რამეს ამბობენ: სად არის ღმერთის სიკეთეები? მე სიღარიბეში, სნეულებაში, გაჭირვებაში, უკიდურეს უბედურებებში, შეურაცხყოფებსა და ცილისწამებებში ვარ; სხვა კი კეთილდღეობაში, ფუფუნებაში, ძალაუფლებაში, დიდებასა და სიმდიდრეშია. ერთნი მხოლოდ ამ სიკეთეებს ეძებენ და ჭეშმარიტ სიკეთეებს — სათნოებასა და სიბრძნისმოყვარეობას ვგულისხმობ — გვერდს უვლიან.
ხოლო მეორენი, როგორც უკვე ვთქვი, აქედან ღმერთის განგებასაც ცილს სწამებენ და ამბობენ: სად არის ღმერთის განგება, როცა ცხოვრებაში ასეთი აღრევა ხდება და უმრავლესობა სიღარიბეში, უპოვარებასა და უკიდურეს უბედურებებში იმყოფება? რა არის მისი მზრუნველობის დასტური? რადგან ამის მთქმელები იმასვე აკეთებენ, რასაც გააკეთებდა ვინმე, მკაფიო და ნათელ შუადღეს მზის დანახვას რომ ეძებდეს და სინათლეში ეჭვობდეს. ამას აჩვენებს წინასწარმეტყველი და უმალვე მოაქვს გადაწყვეტა, როცა ამბობს: „გამოჩნდა ჩუენ ზედა ნათელი პირისა შენისა, უფალო“ (). ბერძნულში არ უთქვამს: „გამოჩნდა“; არ უთქვამს: „გაბრწყინდა“, არამედ: „აღიბეჭდა“, რითაც ცხადყოფს, რომ როგორც შუბლზე აღბეჭდილი ყველასთვის ცხადია და შეუძლებელია, ვინმეს დაემალოს, და როგორც სინათლით სავსე და სხივების გამომშვები სახე ვერ დარჩება ვინმესთვის შეუმჩნეველი, ასევე, ამბობს, არც შენი განგება შეიძლება დარჩეს შეუმჩნეველი. რადგან როგორც აღბეჭდილი ნათელი, ესე იგი, სახეზე ჩაბეჭდილი და ამოკვეთილი, ყველასთვის ცხადია, ასევე ცხადია შენი კაცთმოყვარული განგებაც. რადგან „ნათელს“ აქ შეწევნას უწოდებს, მზრუნველობას, თანამებრძოლობას, განგებას.
შემდეგ, როცა ამას აცხადებს, მტკიცებულებასაც მოაყოლებს. სახელდობრ რომელი? „მოეც სიხარული გულსა ჩემსა“ (). როცა უგუნურ ბრბოს ამხელს, ღმერთის განგების მტკიცებულებას გონიერ და სულიერად ჯანსაღ ადამიანთაგან იღებს და ამბობს: „მოეც სიხარული გულსა ჩემსა“ (); ესე იგი: შენ მასწავლე სიბრძნისმოყვარეობა, ცხოვრებისეულ საქმეებზე მაღლა დგომა, ჭეშმარიტისა და მუდმივის ცოდნა; კეთილი სასოებებით მაღლა ამწიე, მომავალი ცხოვრებისკენ ხელით წამიძეხი; სიკეთეებით ტკბობის წინ თვით სიკეთეთა მოლოდინით ფრთები შემასხი. ეს კარგად თქვა.
10. გულის სიხარული და განგების სიკეთეები
რადგან თუ ვინმე, რომელსაც ქონება უნდა ერგოს მემკვიდრეობით, ან უდიდეს ხელისუფლებაში უნდა შევიდეს, არა მხოლოდ სარგებლობის ჟამს, არამედ გამოცდილებამდეც იმართება მოლოდინით და მთელ დროს სასოებით ნეტარებს, წარმოიდგინე, როგორი უნდა იყოს ის, ვინც მოელის ცოცხალ და უკვდავ სასუფეველს და იმ სიკეთეებს: „რომელი თუალმან არა იხილა, და ყურსა არა ესმა, და გულსა კაცისასა არა მოუჴდა,“ (). ამიტომ ამბობს: „მოეც სიხარული გულსა ჩემსა,“ (). ეს კი უდიდესი განგების საქმე იყო: ღმერთს მაშინვე მოემზადებინა და გამზადებული ჰქონოდა ის სიკეთეები. ხოლო თუ უფრო უხეშნი, ხორციელნი და მიწას მიჯაჭვულნი ამას ყურადღებას არ აქცევენ, მღელვარება და შფოთი აღმთქმელისაგან კი არ ხდება, არამედ მათი უმადური უგუნურებისაგან. და უბრალოდ კი არ თქვა: „მოეც სიხარული“ (), არამედ: „გულსა ჩემსა,“ (), რითაც აჩვენებს, რომ სიხარული გარეგან საგნებში არ არის: არც მონებში, არც ოქროსა და ვერცხლში, არც სამოსელში. არც სავსე ტრაპეზში, არც ძალაუფლების სიდიდეში და არც სახლის ზომაში. რადგან ასეთი სიხარული გულისა კი არა, მხოლოდ თვალებისაა. ამიტომაც ამ ყოველივეს მფლობელთაგან მრავალი ცხოვრებას აუტანლად მიიჩნევს და სულში მოწყინების ქურას ატარებს, საზრუნავთა სიმრავლით ჩაძირული და უწყვეტი შიშებით დამძიმებული. მაგრამ ჩემთვის, ამბობს, სიხარული ამაში კი არ არის, არამედ გონიერ გულში, უსხეულო გონებაში, რომელიც უსხეულო საგნებს ჭვრეტს.
ასე რომ, თუ აწმყო საგნები გახარებს და მათგან ღვთის განგებას სწავლობ, ბევრად უფრო მეტად მომავალი საგნებიდან შეიცანი იგი, რამდენადაც ისინი უკეთესნი, უფრო მტკიცენი და წარუღებელნი არიან. რადგან თუ სიმდიდრესა და კეთილდღეობაში ყოფნა გარწმუნებს, რომ ღვთის განგება არსებობს, ბევრად უფრო მეტად ზეცაში გამდიდრებამ მიგიყვანოს ამ რწმენამდე. ხოლო თუ იტყვი: „მაინც რატომ არის ეს ყოველივე სასოებაში გადანახული და უხილავი?“ ამას ვიტყოდი: უპირველესად, ჩვენ, მორწმუნენი, სასოებაში არსებულ სიკეთეებს ამ ხილულ საგნებზე უფრო ცხადად მივიჩნევთ; რადგან ასეთია რწმენის სრული დარწმუნებულობა. ხოლო თუ კვლავ იტყვი: „რატომ არ ვიღებთ აქვე საზღაურებს?“ ამას ვიტყოდი: ეს ჟამი ასპარეზებისა და ბრძოლებისაა, ის კი გვირგვინებისა და ჯილდოების. და ესეც ღვთის მზრუნველობის საქმე გახდა: შრომები და ოფლი ამ მოკლე და წარმავალ ცხოვრებისთვის მიეკუთვნებინა, ხოლო ჯილდოები და გვირგვინები უკვდავ და დაუბერებელ საუკუნეში გაევრცო.
სხვა მხრივაც: როცა მრავალნი უფრო უძლურად იყვნენ განწყობილნი, მან ეს გრძნობადი სიკეთეებიც მისცა მათ. ამიტომ იუდეველთა ხალხს ამგვარი წესით წინამძღვრობდა. რადგან სიმდიდრე მოედინებოდა მათთან, სიცოცხლე სიბერემდე გრძელდებოდა და ყოველი სნეულება განრიდებული იყო; ხოლო ღმერთის მორჩილთ ჰქონდათ მტერთა განადგურება, ღრმა მშვიდობა, გამარჯვების ნიშნები და გამარჯვებანი, კეთილშვილიანობა და მრავალშვილიანობა და ყოველივე ამგვარი. ხოლო როცა მოვიდა ჩვენი უფალი იესო ქრისტე, რომელიც ზეცისკენ მოგვიხმობს, გვარწმუნებს, რომ აქაური უგულებელვყოთ, იმ ზეციური სიკეთეებისადმი სიყვარულს გვინერგავს და ცხოვრებისეულთაგან გვაშორებს, ბუნებრივად შეიზღუდა ეს გრძნობადი სიკეთეები, ხოლო იმ მომავალ სიკეთეებშია მთელი სიმდიდრე, ვინაიდან მოწიფულნი გავხდით. რადგან ბავშვების შემთხვევაშიც მამები უმცროსებს ჯერ კიდევ ასეთ რამეებს აძლევენ: ფეხსაცმელს, სამოსელს, ოქროს სამკაულებსა და სამაჯურებს; ხოლო როცა გაიზრდებიან, ამას ართმევენ და სხვა, უფრო დიდ რამეებს აძლევენ: საჯარო ასპარეზზე კეთილსახელობას, ქალაქში ბრწყინვალებას, სამეფო კართა წინაშე კადნიერებას, თანამდებობებს და ძალაუფლებებს, და მათ ყოველგვარი ბავშვური პატივმოყვარეობისაგან აშორებენ. ასევე მოიქცა ღმერთიც: იმ მცირე და ბავშვური საგნებისაგან მოგვაშორა და ზეციდან მომავალი სიკეთეები დაგვპირდა. ამრიგად, ნუ შეძრწუნდები ამ დენადი და წარმავალი საგნების გამო და ნურც სულმოკლე იქნები. არც ამათგან დაგტოვა უზიარებლად. რადგან ხორცით შემოსილებსა და სხეულთან შეკრულებს არც ამათ გარეშე ყოფნა გვმართებდა, ამიტომ ამათაც უხვად გვაძლევს.
სწორედ ამიტომ წინასწარმეტყველმაც, როცა განგების ის ამაღლებული და სიბრძნისმოყვარული სახე წარმოაჩინა და თქვა: „მოეც სიხარული გულსა ჩემსა,“ (), ამასაც უმატებს და ამბობს: „ნაყოფისაგან იფქლისა და ღჳნისა და ზეთისა მათისა განმრავლდეს.“ (). ხოლო ამით მისი განგების — ხილულ საგნებშიც რომ ჩანს — არცთუ მცირე ნაწილს წარმოაჩენს. რადგან როცა ამბობს: ხორბალი, ღვინო, ზეთი და მათში არსებული სიუხვე, ამით წვიმებსაც ამბობს, ჟამთა კეთილშეზავებასაც, მიწის წიაღებსაც, შობის ტკივილებსაც და ნაყოფის გამოღებასაც, ჰაერის განფენასაც, მზის სვლასაც, მთვარის მიმოქცევებსაც, ვარსკვლავთა მწყობრ მოძრაობასაც, ზაფხულსაც, ზამთარსაც, შემოდგომასაც და გაზაფხულსაც, მიწათმოქმედების ხელოვნებასაც, იარაღთა გამოსადეგობასაც და სხვა ხელობათა მთელ სიმრავლესაც. რადგან თუ ეს ყოველივე ერთად არ შეიკრიბა, შეუძლებელია ნაყოფებმა სრულყოფილება მიიღონ და სიმწიფემდე მივიდნენ. ამიტომ, როცა ამბობს ხორბალს, ღვინოსა და ზეთს, ბრძენს საშუალებას აძლევს, რომ ნაწილიდან მთელიც გაიაზროს და გრძნობად საგნებში გამოჩენილი ღვთის განგების ზღვას წინ გადაუშლის.
11. ღვთის განგება ნაყოფთა სიუხვესა და მშვიდობაში
სწორედ ამიტომ პავლეც, როცა ერთგან ხალხის წინაშე გამოდიოდა და ღვთის განგებაზე მსჯელობდა, სიტყვას აქედან იწყებდა და ამბობდა: „ზეცით გარდამო მოცემად თქუენდა წჳმაჲ და ჟამნი ნაყოფის გამომღებელნი, განძღებად საზრდელითა და სიხარულითა გულთა თქუენთა“ (). რაკი წინასწარმეტყველი ზედმეტ სიტყვას ერიდება, გვერდს უვლის ყველა დანარჩენის ჩამოთვლას: ხილს, კაკლეულს, მცენარეთა, თესლთა და ბალახთა სახეებს, მდელოებს, ყვავილებს, ბაღებსა და ყოველ სხვა ამგვარს; იგი სიცოცხლის საყრდენ და აუცილებელ საგნებს ასახელებს, და ამათგან დანარჩენსაც ცხადს ხდის. და ამასაც ღმერთი უბრალოდ კი არ გვაძლევს, არამედ უხვად და ყოველწლიურად. თუ ზოგჯერ ამცირებს კიდეც, ამაშიც კვლავ თავის განგებას აჩვენებს: მრავალთა უდებებას აფხიზლებს და აღძრავს მათ, რომ ეს სიკეთეები მისგან ითხოვონ. თუ ზოგნი იტყვიან, რომ წვიმის მოცემა ღმერთს კი არა, კერპებს ეკუთვნის, ვკითხოთ მათ: საიდან არის ეს ცხადი?
იტყვის: იმიტომ, რომ პოეტებმა თქვეს, ზევსია ის, ვინც წვიმას მოავლენს. მაგრამ იმავე პოეტებმა თქვეს, რომ ის მრუშიც არის, ყრმათა გამხრწნელიც, მამის მცემელიც და ამათზე არანაკლები სხვა ბრალდებებითაც დამძიმებული. იტყვის: მაგრამ ეს ჭეშმარიტი არ არის. მაშასადამე, არც ისაა ჭეშმარიტი, რომ ზევსი წვიმას მოავლენს. რადგან თუ ამას იღებ, მაშინ ისინიც აუცილებლად უნდა მიიღო; ხოლო თუ იმათ უარყოფ, ესეც მათთან ერთად უნდა უარყო. რადგან ჩვენ, როცა ღვთის ძალის მოწმეებს წარმოვადგენთ, მათ მიერ მის შესახებ ნათქვამს ყოველივეს ვიღებთ. ამიტომ აუცილებელია, რომ იგი მრუშადაც მიიღო და მის შესახებ მათ მიერ ნათქვამი ყოველივე სხვაც; აქედან კი ისწავლო, რომ ასეთი ბრალდებები შორს დგას საღმრთო ძალისგან და ასეთი ვინმე ღმერთი ვერ იქნება. მაგრამ თვით მითი საკუთარ თავს ეჯახება, სიცრუე თვითონვე იმხილება და, მიუხედავად იმისა, რომ თქვენ ამის მიღება არ გსურთ, საერთოდ პოეტებსაც განდევნის. ხოლო ის, რომ მათი განდევნის შემდეგ მთელი თქვენი სწავლება გაქრება, ცხადია. რადგან კერპთა სახელებიც იმ პოეტებმა მოიგონეს და დაარქვეს, რაც თქვენს ფილოსოფოსთაგან ერთსაც უთქვამს.
ხოლო თუ მათ მიატოვებ და ალეგორიებს მიაშურებ, ამას გკითხავ: მაინც რა არის ზევსი? ამბობს: მდუღარე არსება და ის ნაწილი, რომელიც ჰაერზე მაღლაა და რომელსაც ეთერს უწოდებენ, რადგან დუღს და იწვის. მაშასადამე, ის არ არის რაიმე გონიერი და განმრჩეველი არსება, არამედ უგონოა. რადგან ყველასთვის ცხადია, რომ ჰაერის ბუნებას არც გონება აქვს და არც განსჯა; ეს ყველამ იცის, თუნდაც ვინმე ქვებზე უგრძნობელიც იყოს. ამრიგად, ჯერჯერობით ზევსი მოსპობილია და მისი არსება გამქრალია. რადგან თუ ზევსი ჰაერია, ხოლო ჰაერი სწორედ ისაა, რაც ვთქვით, აქედანაც მითი გაქრება. ხოლო თუ იგი ჰაერია, არც ვინმეს მამა გამხდარა და არც რაიმე არსება უშვია, როგორიც მათ მზედ წარმოუდგენიათ, რომელსაც აპოლონსაც უწოდებენ და მის ძედ ამბობენ; რადგან არც მზეს აქვს რაიმე განსჯა, არც აზრი და გონება, არამედ ისიც მხოლოდ ბუნებრივი ქმნილებაა, რომელსაც ის კანონი ამოძრავებს და ატარებს, ღმერთმა დასაბამიდან რომ დაუდგინა. გარდა ამისა, წვიმის მოვლინებაც ეთერს არ ეკუთვნის, არამედ ღრუბლებს, რომლებიც წყალს ან ზღვიდან იღებენ, ან ზემოდან მომდინარე, ცას ზემოთ მყოფი წყლებიდან, როგორც წინასწარმეტყველნი ამბობენ.
ხოლო თუ წინასწარმეტყველებს არ ენდობი, ცხადსა და აშკარა ნიშნებს წარმოვადგენთ, რომლებიც ყველაზე მეტად აჩვენებს, რომ ისინი ღვთივსულიერნი იყვნენ და ჩვენთვის თავისით არაფერს ამბობდნენ, არამედ იმ საღმრთო და ზეცათა უმაღლესი მადლით იყვნენ შთაგონებულნი. რადგან მათ მიერ ნათქვამმა ყოველივემ აღსრულება მიიღო და ყოველივე საქმით ჭეშმარიტი აღმოჩნდა, გინდ ძველს მიმართავდე, გინდ ახალს. რადგან წინასწარმეტყველთა მიერ იუდეველთა შესახებ ნათქვამმა ყოველივემ აღსრულება მიიღო, რისი შედეგიც ყველასთვის ცხადი გახდა; ასევე ქრისტეს შესახებ ახალ წერილში ნათქვამმაც, რაც ყველაზე მეტად აჩვენებს, რომ ორივე წერილი საღმრთოა. ხოლო თუ საღმრთოა, მაშინ მასში ღმერთის შესახებ ნათქვამი ყოველივეც ჭეშმარიტია. ამიტომ ნუ დაეჭვდები ღვთის განგებაში, არამედ გაკვირვებით შეჰყურე მის მზრუნველობას, რადგან, მიუხედავად იმისა, რომ ბოროტნიც არიან და კეთილნიც, ქვეყნიერებაცა და მზე ყველას საერთო სარგებლობად მისცა და წვიმებს აძლევს. ხოლო თუ ზოგს გაჭირვებასა და სიღარიბეში ყოფნას უტოვებს, მათი სულის გამოსასწორებლად უტოვებს და გონებას უფრო სიბრძნისმოყვარედ ხდის. რადგან იცოდეთ, ცხადად იცოდეთ, რომ სიმდიდრე მათთვის, ვინც ყურადღებით არ არის, ბოროტების მსახურია; სიღარიბე კი სიბრძნისმოყვარეობის დედაა; და ამას თვით საქმეები ყოველდღე აჩვენებს. რამდენი ღარიბია მდიდრებზე უფრო გონიერი და უფრო სიბრძნისმოყვარე, და სხეულითაც უფრო ჯანმრთელი, რადგან სიღარიბე მათ ხორცსაცა და სულსაც ასწორებს?
„მშჳდობით მას ზედა დავწვე და დავიძინო“ (). „რამეთუ შენ, უფალმან, მხოლო სასოებით დამამკჳდრე მე“ (). აჰა, განგების კიდევ ერთი, არამცირე სახე: ღმერთს მინდობილნი მშვიდობით ტკბებიან. რადგან წერია: „მშჳდობაჲ მრავალ არს მათ თანა, რომელთა უყუარს შჯული შენი, და არა არს მათ თანა საცთურ“ (). რადგან არაფერი ისე არ ქმნის მშვიდობას, როგორც ღმერთის ცოდნა და სათნოების შეძენა: ისინი ვნებათა შინაგან ომს განდევნიან და ადამიანს საკუთარ თავთან დაპირისპირებას აღარ ანებებენ. რადგან თუ ამ მშვიდობით არ ტკბება, თუნდაც გარედან უღრმეს მშვიდობაში იყოს და არცერთი მტერი არ ესხმოდეს, მაინც უფრო უბედურია, ვიდრე ყველა ის, ვისაც მთელი ქვეყნიერება ებრძვის.
12. ვნებათა ომი და სასოების მშვიდობა
რადგან არც სკვითები, არც თრაკები, არც სავრომატები, არც ინდოელები, არც მავრები და არც ყველა ის ველური ხალხი, რომელთაც ბრძოლა სჩვევიათ, ისე არ ომობენ, როგორც სულის სიღრმეში დაბუდებული უაღრესად უჯერო ზრახვა, თავშეუკავებელი სურვილი, ფულის სიყვარული, ძალაუფლების წადილი და ცხოვრებისეულ საქმეებზე მიჯაჭვულობა. და სამართლიანადაც: რადგან ის ომი გარედან არის, ეს ბრძოლა კი შიგნითაა. ხოლო ის, რომ შიგნით დაბადებული უფრო მძიმეა, ვიდრე გარედან თავდამსხმელი, და ჩვეულებრივ მეტად რყვნის, ყოველივეში შეიძლება დავინახოთ. რადგან ხის ბუნებასაც შიგნით დაბადებული მატლი უფრო მეტად რყვნის; სხეულის ძალასა და ჯანმრთელობასაც, გარედან აღმოცენებულ სნეულებებზე მეტად, შიგნით აღმოცენებული სნეულებები აზიანებს; და ქალაქებსაც გარედან მტრები ისე არ ანგრევენ, როგორც შინაური მტრები. ასევე სულსაც გარედან შემომავალი ხრიკები ისე არ აზიანებს, როგორც შიგნით დაბადებული სნეულებები. მაგრამ თუ ვინმე ღვთის შიშით ამ ომს ზედმიწევნით დაამხობს, ვნებებს დააძინებს და უჯერო ზრახვების იმ მრავალგვარ მხეცებს დაახრჩობს და აღარ დააბუდებინებს, იგი უწმინდესი და უღრმესი მშვიდობით დატკბება.
სწორედ ეს მშვიდობა გვიბოძა ქრისტემ, როცა მოვიდა; ამასვე უსურვებდა პავლეც მორწმუნეებს, როცა ყოველ ეპისტოლეში ამბობდა: „მადლი თქუენდა და მშჳდობაჲ ღმრთისა მიერ მამისა ჩუენისა“ (). რადგან ვისაც ეს მშვიდობა აქვს, არა მხოლოდ ბარბაროსისა და მტრისა არ ეშინია, არამედ თვით ეშმაკისაც კი; პირიქით, დემონთა მთელ ფალანგას დასცინის და ყველა ადამიანზე მხნეა: არც სიღარიბე აწვება, არც სნეულება და უძლურება ამძიმებს, არც ადამიანურ მოვლენათაგან მოულოდნელად შემთხვეული რაიმე აშფოთებს, რადგან სული, რომელსაც შეუძლია ეს ყოველივე ზედმიწევნით და სრულიად ადვილად მოაწესრიგოს, ძლიერი და ჯანმრთელი აქვს.
და რათა გაიგოთ, რომ ეს ჭეშმარიტია: ვთქვათ, ვინმე შურიანია და მას არავინ ეომება; რა სარგებელია? რადგან თვითონ ეომება საკუთარ თავს: თავის წინააღმდეგ ყოველ მახვილზე უფრო ბასრ ზრახვებს ლესავს, ყოველ ხილულს ეჯახება, თითოეული შემხვედრი ადამიანის გამო თვითონვე ივნებს, არავის მიმართ არის კეთილად განწყობილი, არამედ ყველას საერთო მტრად ხედავს. მაშ, რა სარგებელი აქვს მას გარეგანი მშვიდობისგან, როცა თვითონ მძვინვარებს და გახელებულია, ბუნების საერთო მტრად ქცეული დადის, შიგნით ამდენ ომს ატარებს და ათასობით მშვილდსა და ისარს, უფრო კი ათასობით სიკვდილს ნატრობს, ვიდრე ნახოს რომელიმე თანამოძმე წარმატებული და კეთილდღეობით მოსარგებლე? კიდევ სხვა, ფულის სურვილით შეპყრობილი, საკუთარ სულში უამრავ ომს, ბრძოლასა და შუღლს იკრებს; ხმაურსა და არეულობაში მყოფს სულ მცირედ ამოსუნთქვაც კი არ შეუძლია. მაგრამ ამ ვნებათაგან გათავისუფლებული ასე არ არის; იგი წყნარ ნავსადგურში ზის, სიბრძნისმოყვარეობით ტკბება და არავითარ ასეთ უსიამოვნებას არ ითმენს.
ამიტომაც, ამ განგებით მოსარგებლე წინასწარმეტყველი ამბობდა: „მშჳდობით მას ზედა დავწვე და დავიძინო,“ (). ამით აჩვენებს, რომ ვისაც ეს მშვიდობა არ აქვს, მისთვის საერთო ნავსადგურიც კი მთლიანად გახსნილი არ არის; ესეც კი, ძილისა და ღამის ნავსადგური, ამოვსებულია. რადგან ეს ვნებები ბუნებისგან მოცემულ მოსვენებასაც აფუჭებენ: სხვა, უფრო მძიმე ტირანიით ძილის ძალაუფლებას სრულიად განდევნიან. რადგან შურიანები, ბოროტმზირალნი, მომხვეჭელნი და მტაცებელნი ამ ომს ყველგან დაატარებენ; მტრები შიგნით ჰყავთ ჩასახლებული და სადაც უნდა წავიდნენ, ბრძოლას ვერ გაექცევიან. არამედ სახლშიც რომ დარჩნენ და საწოლზეც რომ იწვნენ, ისრების ღრუბლებს, ტალღებზე უფრო მძაფრ ხმაურს, ხოცვას, ყვირილს, გოდებას და მტრებთან მომხდარზე ბევრად უფრო მძიმე სხვა რამეებს ითმენენ. მაგრამ მართალი ასე არ არის: იგი ფხიზლადაც ხარობს და ღამის ჟამსაც დიდი სიამით იღებს ძილს.
რას ნიშნავს: „მას ზედა“? საკუთარ თავთან შეკრებილი ვარო, ამბობს, შემოკრებილი; ათასგვარ საზრუნავად არ ვიხლიჩები, არც ამა თუ იმ ადამიანის საქმეებზე ვზრუნავ, არც საზრუნავებით მთელ ქვეყნიერებაში ვიხლიჩები, არამედ ჩემს საქმეებზე ვფიქრობ, იმაზე, რაც ჩემთვის მნიშვნელოვანია და რაც ყველაზე მეტად შეეფერება ადამიანს. „რამეთუ შენ, უფალმან, მხოლო სასოებით დამამკჳდრე მე“ (). ხოლო რასაც ამბობს, ეს არის: მომავალთა სასოებით და შენდამი მოლოდინით ყველა ჩემი ვნება დავაცხრე. როგორც პავლეც ამბობს: „რამეთუ საწუთროჲ ესე მცირე ჭირი ჩუენი გარდამეტებულსა და გარდარეულსა დიდსა დიდებასა საუკუნესა შეიქმს ჩუენთჳს“ (), „რამეთუ არა ვხედავთ ჩუენ ხილულსა ამას, არამედ უხილავსა მას“ (). რადგან არ არსებობს ისეთი დამამძიმებელი საქმე, რომელიც ღმერთისამებრ წარმატების სასოებით ადვილი არ გახდეს. ამიტომ ამბობს: „სასოებით დამამკჳდრე მე“ (). ხოლო გამოთქმას „მხოლო“ სწავლებისათვის არც მცირე ძალა აქვს.
13. ბოროტთაგან განშორება და კეთილებთან ზიარება
რას ნიშნავს „მარტოობით“? ბოროტთაგან განცალკევებით. რადგან ეს მშვიდობა შენთან მოვიპოვე, — ამბობს იგი, — და მარტოობით ვცხოვრობ, გახრწნილთაგან განრიდებული. და სრულიად სამართლიანადაც. როგორც სხეულები ხშირად იღუპებიან გახრწნილი ჰაერის მავნე ზემოქმედებით, ასევე სულიც ხშირად ზიანდება ბოროტებთან ურთიერთობით. და როგორც ჯანსაღი თვალი, როცა სნეულ თვალს იხილავს, ზიანდება, ხოლო ქეცით შეპყრობილი ადამიანი თავის სენს ჯანსაღებსაც გადასდებს, ასევე ხშირად ხდება ბოროტ ადამიანებთან ურთიერთობისასაც.
ამის გამო ქრისტეც შეგვაგონებდა არა მხოლოდ ასეთებისგან გაქცევას, არამედ მათ მოკვეთასაც, როცა ასე ამბობდა: „უკუეთუ თუალი შენი მარჯუენე გაცთუნებდეს შენ, აღმოიღე იგი და განაგდე შენგან“ (); ამით იგი, რა თქმა უნდა, თვალზე არ ლაპარაკობდა: რას ავნებს თვალი, როცა გონება ჯანსაღია? არამედ ეს უახლოესი მეგობრების შესახებ დაადგინა — იმათ შესახებ, რომლებიც ჩვენთვის სხეულის ამ ნაწილთა რიგში დგანან და გვავნებენ; გვიბრძანა, ასეთთა მეგობრობაც არაფრად ჩავთვალოთ, რათა საკუთარი ცხონება უფრო უსაფრთხო გავხადოთ. ამიტომ ფსალმუნთმგალობელიც შემდგომ კვლავ ამბობს: „არა დავჯედ მე კრებულსა თანა ამაოებისასა და უშჯულოთა თანა მე არა შევიდე“ (). იერემიაც ნეტარად მიიჩნევს იმას, ვინც მარტოობით ზის და სიჭაბუკიდანვე უღელს იტვირთავს: „კეთილ არს მამაკაცისა, ოდეს აღიღოს უღელი სიჭაბუკესა შინა მისსა მძიმე“ (), და „დაჯდეს მარტოებით და დადუმნეს“ (). იგავნიც ვრცლად საუბრობს ამის შესახებ: ყველას შეაგონებს და ამბობს, რომ არა მხოლოდ უნდა განვერიდოთ, არამედ განვხტეთ კიდეც მათგან, ვინც ბოროტ რჩევას გვაძლევს, და მათთან არც დავყოვნდეთ.
რადგან, თუ ბუნებრივი თვისებებიც კი ხშირად იცვლება ჩვენში ცუდი ურთიერთობისგან, მით უმეტეს ხომ შეიცვლება ის, რაც ნებელობას ეკუთვნის? ფერიც ხომ ბუნებით გვაქვს და ჯანმრთელობაც, მაგრამ ხანდახან ესენიც სხვა, საწინააღმდეგო მდგომარეობისგან ზიანდება; ასევე საკვების სურვილიც — ისიც ხშირად დაგვიკარგავს სნეულებათა მავნე ძალისგან; და მრავალი სხვა მსგავსი რამ შეიძლება ვიხილოთ. ხოლო თუ ბუნებისეული რამ იცვლება, გაცილებით მეტად იცვლება ის, რაც ნებელობას ეკუთვნის, რადგან მას საპირისპირო მხარეს გადასვლა უფრო ადვილად შეუძლია. ამიტომ ნურ ვიფიქრებთ, რომ ბოროტებთან ურთიერთობა მცირე ზიანს გვაყენებს; არამედ ყოველივეზე მეტად გავერიდოთ ასეთებს, თუნდაც ქალები იყვნენ, თუნდაც მეგობრები, თუნდაც ვინც უნდა იყოს. რადგან ბოროტებთან ასეთმა ურთიერთობამ დაღუპა ის დიდებულნიც — სოლომონსა და სამსონს ვგულისხმობ; და მთელი იუდეველი ერიც ასე გაიხრწნა. რადგან მხეცები ისე არ გვაზიანებენ, როგორც ადამიანთა ბოროტება. რადგან მხეცებს შხამი აშკარად აქვთ; ბოროტი ადამიანები კი შეუმჩნევლად და უხმაუროდ ყოველდღე გვინერგავენ მავნე სენს და ნელ-ნელა ძირს უთხრიან სათნოების სიმტკიცეს.
ამის გამო ღმერთი თავშეუკავებელ მზერასაც კედლით ზღუდავს და ამბობს: „ხოლო მე გეტყჳ თქუენ, რამეთუ ყოველი რომელი ხედვიდეს დედაკაცსა გულის-თქუმად მას, მუნვე იმრუშა მის თანა გულსა შინა თჳსსა“ (), რადგან დაღუპვა ადვილია და ყოველი მხრიდან გარს გვაკრავს. შენ კი, თუ ქალაქში დასახლებას აპირებ, ბევრს იკვლევ ჰავის შესახებ: ხომ არ არის სნეული, ხომ არ არის არაზომიერი, ხომ არ არის მშრალი; ხოლო როცა სულზე ზრუნვას აპირებ, არ იკვლევ, როგორები არიან ისინი, ვისაც შენს სულთან ურთიერთობა ექნებათ, არამედ სულს უბრალოდ და შემთხვევით ყველას ანდობ? და რა შენდობას მიიღებ, მითხარი, როცა სულს ასე უყურადღებოდ ტოვებ? რადგან, როგორ გგონია, რის გამო ხდებიან უდაბნოებში დამკვიდრებულნი საკვირველნი და ბრწყინვალენი? განა იმიტომ არა, რომ ხმაურსა და ბაზრებს გაურბიან და შუაგულში მიმდინარე საქმეთა კვამლისგან შორს დაბანაკდნენ? შენც მათ მიჰბაძე და ქალაქის შუაგულშიც უდაბნოს ეძიე.
როგორ მოხდება ეს? თუ ბოროტებს გაურბიხარ და კეთილებს ესწრაფი. რადგან ასე უდაბნოებში მყოფებზე მეტ უსაფრთხოებას მოიმკი: არა მხოლოდ მავნებელთაგან გაქცევით, არამედ სარგებლის მომტანებთან ზიარებითაც. რადგან თუ ბოროტებს გაექცევი, კეთილებს კი ესწრაფვი, ორივე მხრიდან სათნოების საქმეები გაგეზრდება, ხოლო ბოროტების საქმეები გაქრება. ამრიგად, ეს რომ მოხდეს, ასე მოვიქცეთ და დავემორჩილოთ ფსალმუნთმგალობელს, რომელიც ამბობს: „რამეთუ შენ, უფალმან, მხოლო სასოებით დამამკჳდრე მე“ (). აქ კი სიტყვას შევწყვეტ, რადგან, ვფიქრობ, საძიებელ საკითხებს საკმარისად მივეცი პასუხი ჩვენს უფალ ქრისტე იესოში, რომელსაც ეკუთვნის დიდება და ძალმოსილება, აწ და მარადის და უკუნითი უკუნისამდე. ამინ.
ჩვენი უფლის იესო ქრისტეს მადლითა და კაცთმოყვარეობით, რომლის თანა მამასა, სულიწმიდითურთ, დიდება, ძალა, პატივი, აწ და მარადის და უკუნითი უკუნისამდე. ამინ.