📋 სარჩევი
„აღგიარო შენ, უფალო, ყოვლითა გულითა ჩემითა“ ().
1. წრფელი მადლიერება და ღვთის საქმეთა ხედვა
რას ნიშნავს „ყოვლითა“ ()? ყოველგვარი მზადყოფნითა და დაძაბული გულმოდგინებით: ცხოვრებისეული საზრუნავებისგან გათავისუფლებით, მაღლა აღზევებით და სხეულის ბორკილებისგან სულის გამოხსნით. „გულითა“ (): არა უბრალოდ სიტყვებით, არც მხოლოდ ენითა და პირით, არამედ გონებითაც. ასევე ამბობდა მოსეც, როცა რჯულს ადგენდა: „შეიყუარო უფალი ღმერთი შენი ყოვლითა გულითა შენითა და ყოვლითა გონებითა შენითა“ (). აქ, ვფიქრობ, „აღიარებაში“ მადლობის აღვლენას გულისხმობს. „ვუგალობ“, ამბობს, ანუ მადლობას აღვავლენ. რადგან მთელ ცხოვრებას ამას ახმარდა: აქედან იწყებს და ამითვე ასრულებს; მისი მუდმივი საქმე ის იყო, რომ მადლობა აღევლინა როგორც მის მიმართ აღსრულებული სიკეთეებისთვის, ისე სხვებისადმი აღსრულებული კეთილისყოფებისთვის. რადგან ღმერთი არაფერს ისე არ მოითხოვს, როგორც ამას: ეს არის მსხვერპლი, ეს არის შესაწირავი, ეს არის მადლიერი სულის ნიშანი, ეს არის ეშმაკის წინააღმდეგ მიყენებული დარტყმა. ამის გამო ნეტარი იობი გვირგვინს იღებდა და ქებით ცხადდებოდა: როცა ურიცხვი განსაცდელი დაატყდა და ცოლიც დაბრკოლებას უქმნიდა, არ შეირყა, არამედ ყოველივესთვის მეუფეს მადლობას სწირავდა; არა მხოლოდ მაშინ, როცა მდიდარი იყო, არამედ მაშინაც, როცა ღარიბი გახდა; არა მხოლოდ მაშინ, როცა ჯანმრთელი იყო, არამედ მაშინაც, როცა ხორცი დაეწყლა; არა მხოლოდ მაშინ, როცა საქმეები მისთვის მშვიდად მიედინებოდა, არამედ მაშინაც, როცა ის მძიმე ქარიშხალი მთელ მის სახლს და თვით სხეულის ბუნებასაც დაატყდა. რადგან მადლიერი განწყობის ნიშანი უმთავრესად ის არის, რომ ჭირებსა და მძიმე დღეებში ადამიანმა ღმერთისადმი დიდი მადლიერება შეინარჩუნოს და მუდამ მადლობას სწირავდეს; სწორედ ამას მიანიშნებს იგი და მომდევნო სიტყვებით აცხადებს.
რადგან ადამიანთაგან მრავალი, როცა სიხარულშია, მადლობას სწირავს, ხოლო როცა საპირისპიროს იტანს, დრტვინავს; არიან ისეთებიც, რომლებიც მომხდარსაც საყვედურობენ. ამიტომ, რათა ეჩვენებინა, რომ ეს მომხდართა ბუნებისაგან კი არა, გამრუდებული განწყობისაგან ხდება, დაურთო და თქვა: „ზრახვასა შინა წრფელთასა და შესაკრებელსა. დიდ არიან საქმენი ღმრთისანი“ (). ეს თქვა იმის საჩვენებლად, რომ საჭიროა მიუკერძოებელი მსაჯული და გაუხრწნელი კრებული; მაშინ ცხადი გახდება ღმერთის საქმენი: რომ დიდია და მრავალი საკვირველებით სავსე. რადგან ისინი თავისთავადაც დიდია, მაგრამ დიდად არ გამოჩნდება, თუ სწორი მსაჯული არ შეაფასებს. რადგან მზეც თავისთავად ბრწყინვალე და ნათელია და მთელ ქვეყნიერებას ანათებს, მაგრამ თვალით სნეულთათვის ასეთი არ არის. მაგრამ ბრალი მზეს კი არ ეკუთვნის, არამედ ნაკლი მათი უძლურებისაა. ამიტომ, როცა დაინახავ ვინმეს, ვინც ღმერთის საქმეებს ადანაშაულებს, მისი ბოროტების გამო საქმეებს ნუ დასწამებ ბრალს, არამედ ღმერთის განგებისადმი მის დამოკიდებულებაში მისი უგუნურების უდიდესი ნიშანი დაინახე. რადგან როგორც ის, ვინც მზეს ბნელს უწოდებს, ვარსკვლავს კი არ აყენებს ბრალს, არამედ საკუთარ სიბრმავეს ზუსტად ამხელს; და ვინც თაფლს მწარეს უწოდებს, მის სიტკბოებას კი არ ჩრდილავს, არამედ საკუთარი სნეულების მამხილებელ განაჩენს ადგენს; ასევეა ისიც, ვინც ღმერთის საქმეებს საყვედურობს. და როგორც ასეთი კაცი იმ საგნებს არ აზიანებს, არც მათზე არსებულ წარმოდგენას, არამედ საკუთარი უგუნურების უდიდეს ბრალდებას წარმოაჩენს, ასევე ღმერთის საქმეებზეც: ვისაც სწორი მსჯელობა არა აქვს, მომხდარ საკვირველებებსაც ვერ ცნობს. რადგან თუ ვინმეს მიუკერძოებელი და გაუმრუდებელი სული ექნება, იმათგანაც კი, რაც მძიმედ ჩანს, თითოეულით განცვიფრდება.
მითხარი, მომხდართაგან რა არ არის საკვირველი? და თუ გსურს, სხვა ყველაფერი გვერდზე გადავდოთ და იმათზე მივიდეთ, რაც მრავალს მძიმე და აუტანლად ეჩვენება: სიკვდილზე, სნეულებაზე, სიღარიბეზე და ყოველივე ამგვარზე. რადგან თუ ვინმეს წრფელი გული ექნება, ამათაც დიდი სიხარულით მიიღებს და საკვირველად მიიჩნევს. რადგან თუნდაც სიკვდილი ცოდვიდან შემოვიდა, მაინც იმდენად დიდია ღმერთის სიუხვე, კაცთმოყვარეობა და მზრუნველობის სიჭარბე, რომ ისიც სათანადოდ ჩვენი მოდგმის სასარგებლოდ გამოიყენა. მითხარი, რა აქვს სიკვდილს მძიმე? განა შრომათაგან გათავისუფლება არ არის? განა საზრუნავთა მოხსნა არ არის? ნუთუ არ გესმის იობისა, რომელიც მას აქებს და ამბობს: „სიკუდილი კაცისა განსუენებაჲ არს, რომლისა გზაჲ დაფარულ არს“ ()? განა ბოროტების მოკვეთა არ არის? რადგან თუ ვინმე ბოროტია, აღსასრულისთანავე მისი ბოროტების საქმეები მოიკვეთება. რადგან „რამეთუ, რომელი – იგი მოკუდა, განმართლებულ არს ცოდვისაგან“ (), ესე იგი, ცოდვას აღარ ამატებს. ხოლო თუ კეთილი კაცი წავა, მისი სათნოების ყოველი საქმე უსაფრთხოდ იქნება და ხელშეუხებელ საგანძურში დაიდება.
ხოლო ცოცხლებს, მითხარი, განა სიკვდილი უფრო თავშეკავებულებსა და ლმობიერებს არ ხდის? განა არ ხედავ, რომ ხშირად მდიდრები, გასვენებაზე მისულნი, ამპარტავნებით აღსავსენი და წარბაწეულნი, როცა დაინახავენ უხმოდ და უძრავად მდებარე სხეულს, შვილებს ობლობაში, ცოლს ქვრივობაში, მეგობრებს მწუხარებაში, მსახურებს შავებით შემოსილებს და მთელი სახლის დამწუხრებულ სახეს, როგორ იკუმშებიან? როგორ მდაბლდებიან? როგორ იმუსრებიან? რადგან, ურიცხვი სწავლება რომ მიუღიათ და სარგებელი არ მიუღიათ, იმ სანახაობისგან ერთბაშად ფილოსოფოსობას იწყებენ: ადამიანის ბუნების სიმცირესა და წარმავლობას შეიცნობენ, ასევე თავიანთი ძალაუფლების მყიფეობასა და არამდგრადობას, და სხვის უბედურებებში საკუთარ ცვლილებებს წინასწარ ხედავენ.
2. სიკვდილის სარგებელი და ქმნილებათა მორჩილება
რადგან თუ სიკვდილის არსებობისასაც ამდენი მტაცებლობაა, ამდენი ანგარებაა, და ძლიერები, როგორც თევზები, უფრო სუსტებს ნთქავენ, სიკვდილი რომ არ ყოფილიყო, ანგარება როდისღა შეჩერდებოდა? რადგან თუ იციან, რომ რასაც მიიტაცებენ, იმით ვერ დატკბებიან, არამედ ნებსით თუ უნებლიეთ სხვებს დაუტოვებენ, და მაინც ასე მძვინვარებენ და ცოფდებიან, ნადავლი საიმედოდ რომ ჰქონოდათ, მათი ბოროტი სურვილი როდისღა ჩაქრებოდა? და კიდევ: მოწამეობის გვირგვინები განა სიკვდილის მეშვეობით არ იწნება? და პავლე? განა უთვალავი ძლევის ნიშანი არ აღმართა, როცა ამბობდა: „მარადღე მოვკუდები, ვფუცავ თქუენსა სიქადულსა“ ()? რადგან თვით სიკვდილი არ არის ბოროტი; ბოროტია ბოროტი სიკვდილი. ამიტომაც ამბობს: „პატიოსან არს წინაშე უფლისა სიკუდილი წმიდათა მისთა“ (). სხვაგან კი ამბობს: „სიკუდილი ცოდვილთა ბოროტ არს“ (). ბოროტად ამას უწოდებს: როცა კაცი ბოროტი სინდისით მიდის, შეცოდებათა მრავალი საზრუნავით დამძიმებული და შევიწროებული. ხოლო ვისაც სუფთა სინდისი აქვს, ჯილდოებისკენ მირბის და გვირგვინისკენ მიემართება.
და რათა გაიგო, რომ შფოთს საქმეთა ბუნება კი არა, ადამიანთა განწყობა ქმნის, ისმინე, როგორ ისწრაფვის პავლე სიკვდილისკენ: ხან ამბობს, „და რამეთუ რომელნი-ესე ვართ საყოფელსა ამას შინა, ვკუნესით“ () და „შვილებასა მას მოველით, გამოჴსნასა მას ჴორცთა ჩუენთასა“ (), ხან კი იმავეს სხვაგან აცხადებს: „დაღათუ შევიწირვი მსხუერპლსა მას ზედა და მსახურებასა სარწმუნოებისა თქუენისისა, მიხარის და მიხაროდისცა თქუენ ყოველთა თანა. ეგრეთვე და თქუენცა გიხაროდენ და ჩემ თანა გიხაროდენ“ (). თუ სიკვდილი სწორად მცხოვრებთათვის მძიმე ტვირთი კი არა, სასურველიც არის, მით უფრო სიღარიბე და ყოველივე სხვა. „გამოსაძიებელ არიან ყოველსა შინა ნებანი მისნი“ (). სხვა მთარგმნელი ამბობს: „ზედმიწევნით დადგენილია“.
აქ, როგორც მეჩვენება, ქმნილებებზე საუბრობს და ღვთის სიბრძნეს აცხადებს; ზემოთ კი „საქმეებს“ უწოდებდა იმ საკვირველებებსა და სასწაულებს, რომლებიც ადამიანთა მოდგმის განმგებელმა მრავალჯერ აღასრულა — თუმცა ჩვენ, მცირედსულთა და სხვაგვარად მოაზროვნეთა გამო, ამასაც შევეხეთ. რას ნიშნავს: „გამოსაძიებელ არიან ყოველსა შინა ნებანი მისნი“ ()? ამბობს: დაზუსტებულია, როგორც სხვა მთარგმნელმაც თქვა; მომზადებულია, სრულყოფილია, შექმნილია, აღსრულებულია, საკმარისია მისი ნების აღსასრულებლად, ძალუძს მისი ძალის დამოწმება, არ კოჭლობს და არც ნაკლულია მისი ბრძანებების შესასრულებლად. ამასვე სხვაგანაც ამბობს: „ცეცხლი, სეტყუაჲ, თოვლი, მყინვარი, სული ნიავქარისა, რომელნი ჰყოფენ სიტყუასა მისსა“ (), ესე იგი, მის ბრძანებებს. ასევე წინასწარმეტყველიც ამბობდა: „შექმნა მთოვარე ჟამთათჳს, მზემან ცნა ჟამი დასლვისა თჳსისა. დასდევ ბნელი და იქმნა ღამე“ (). ისინი მხოლოდ იმას კი არ აღასრულებენ, რისთვისაც არიან შექმნილნი, არამედ თუ საწინააღმდეგოსაც უბრძანებს, აქაც დიდია მორჩილება. ზღვას უბრძანა და მან არა მხოლოდ არ ჩაძირა — რაც მისი საქმე იყო — არამედ თავისი ტალღები გაასწორა და იუდეველთა ერი კლდეზე უფრო უსაფრთხოდ გადაატარა. ღუმელი არა მხოლოდ არ წვავდა, არამედ ასევე მსტვინავ ცვარს იძლეოდა. მხეცები არა მხოლოდ არ ჭამდნენ, არამედ დანიელის წინაშე პირადი მცველების ადგილსაც იკავებდნენ. ვეშაპმა არა მხოლოდ არ შთანთქა, არამედ მინდობილი უვნებლად დაიცვა. მიწამ არა მხოლოდ არ იტვირთა, არამედ ზღვაზე უფრო მძიმედ ჩაძირა, როცა გაიხსნა, დათანი შთანთქა და აბირონის კრებული დაფარა. და არსებულთა შორის კიდევ ბევრი სხვა საკვირველი მოქმედების ხილვაც შეიძლებოდა, რათა ძალზე უგუნურმა და ბუნების გამღმერთებელმა ადამიანებმა ისწავლონ, რომ საქმეებს ბუნების ტირანია კი არ მართავს, არამედ ყველაფერი ღვთის ნებას უთმობს და ემორჩილება. რადგან სწორედ ღვთის ნებაა ბუნების შემოქმედი: როგორც თავად სურს, ისე გარდაქმნის ყოველ არსებულს; ხან მათ საზღვრებს უძრავად იცავს, ხან კი, როცა ინებებს, ადვილად აღმოფხვრის და საწინააღმდეგოდ გარდაქმნის.
„გამოსაძიებელ არიან ყოველსა შინა ნებანი მისნი“ (), ამბობს: მისი ბრძანებებისთვის, მისი განკარგულებებისთვის; და არა მხოლოდ მისი ბრძანებებისთვის, არამედ იმისთვისაც, რომ ადამიანებმა იგი შეიცნონ, რაც მისი უპირველესი ნებაც არის და რის გამოც განსაკუთრებით შექმნა ეს ყოველივე. ამიტომ, რასაც წინასწარმეტყველი ამბობს, ასეთი აზრი აქვს: ისინი ისე სრულყოფილად არიან გამზადებულნი, რომ ყურადღებიან და გონიერ ადამიანთა გონებაში მის შესახებ ყველაზე ზუსტი, ნათელი და მკაფიო ცოდნა ჩაუნერგონ. რადგან სწორედ ამ ნებისთვის შექმნა ისინი დასაბამიდან: სიდიდით, მშვენიერებით, მდებარეობით, ქმედებით, მსახურებით და ყოველივე სხვით მჭვრეტელის სულს აღძრავს და გონებას აღვიძებს, რათა შემოქმედი და ხელოვანთა ხელოვანი ღმერთი ეძიოს. მჭვრეტელმა თაყვანი სცეს მათ შემოქმედს, ხოლო მისთვის წიგნებისა და ასოების ადგილი ქმნილების მთელმა სხეულმა დაიკავოს.
3. ქმნილების ზნეობრივი სწავლება და მადლიერება
ქმნილებები ჩვენთვის მხოლოდ ღვთის შეცნობაში კი არ არიან შემყვანნი, არამედ ცხოვრების წესისთვისაც უდიდეს სწავლებას გვაწვდიან. რადგან ანგარებიანი, როცა დაინახავს, რომ დღე ღამეს უთმობს ადგილს და მზე მთვარეს, სტიქიათა წესრიგის წინაშე შერცხვება და, თუნდაც უფრო ძლიერი იყოს, სუსტთა ქონებას აღარ მოინდომებს. ასევე მემრუშე და თავშეუკავებელი, როცა დაინახავს აბობოქრებულ ზღვას, რომელიც შემდეგ ნაპირთან ილაგმება, უწესრიგო წყლების წესრიგის წინაშე შერცხვება და შეძლებს სწრაფად დააცხროს თავისი ამოზვირთებული გულისთქმა, ქრისტეს შიშით ლაგამი ამოსდოს მის წინსწრაფვას, დაშალოს ამ თავშეუკავებელი მისწრაფების მთელი ქაფი და თავი უმანკოებას დაუბრუნოს. აღდგომის შესახებაც, ხმელეთს რომ შეხედავს, ადვილად შეძლებს სიბრძნით განსჯას და მის შესახებ მოძღვრებას მიიღებს. რადგან როცა დაინახავს მიწას, რომელიც ხორბლის მაგარ მარცვალს იღებს, შემდეგ ჯერ დაშლის და ახრწნის მას, მერე კი ბევრად უკეთესს შობს; როცა დაინახავს ზამთარში ფოთლების, ულვაშების და მტევნების გარეშე შიშველ ვაზს, თვითონ მშრალ ხეს, როგორც გამხმარ ძვლებს, ხოლო გაზაფხულის დადგომისას კვლავ მთელ სილამაზეს რომ იღებს, მაშინ მცენარეთა და თესლთა სხეულებში, რომლებიც გახრწნის შემდეგ აღდგებიან, თავისი ხორცის შესახებაც შეძლებს სიბრძნით განსჯას.
შრომისმოყვარეობას კვლავ ჭიანჭველისგან შეიტყობს, მშვენიერების სიყვარულსა და საზოგადოებრივობას კი ფუტკრისგან, როგორც იგავთა წიგნი ამბობს: „იქმენ, ვითარცა ჯინჭველი, ჵ, მცონარო, და ჰბაძევდ გზათა მისთა და იქმენ უბრძნეს მისსა, რამეთუ მას ქუეყანაჲ არა უც, არცა მაწუეველი უვის და არცა უფლისა ვის ქუეშე არს, რომელმან განჰმზადის საზრდელი ზაფხულის და ფრიადი უნჯი შეიკრიბის კალოთა ზედა; ანუ მივედ ფუტკრისა და ისწავე, ვითარ-იგი მოქმედ არს და ნაშრომი იგი მისი ვითარ კეთილად ქმნის, რომლისა ნაშრომსა მეფენი და გლახაკნი სიცოცხლედ მიიღებენ“ (). ფუტკარი, თუმცა ძალით სუსტია, სიბრძნეს პატივი სცა და ამიტომ დაწინაურდა. ის ფუტკარიც კვლავ დაგელაპარაკება, რათა უბრალოდ სხეულთა სილამაზით არ აღტაცდე, როცა სულის სათნოება არ არის, და არც უსახურობა დაამცირო, როცა სული შემკული აღმოჩნდება. ამასვე ცხადყოფდა იგავთა მთქმელი, როცა ამბობდა: „მცირეა ფრინველთა შორის ფუტკარი, და სიტკბოებათა დასაბამია მისი ნაყოფი“ ()1.
ფრინველებსაც ჩაუფიქრდი და იქიდანაც მიიღებ სიბრძნეს. ამიტომ ქრისტეც ამბობდა: „მიჰხედენით მფრინველთა ცისათა, რამეთუ არა სთესვენ, არცა მკიან“ (), და „მამაჲ თქუენი ზეცათაჲ ზრდის მათ“ (). თუ უგონო ქმნილებებიც საზრდელზე არ ზრუნავენ, რა გამართლება გექნება შენ, როცა წარმავალ საგანთა მიმართ იმდენ უგულებელყოფასაც არ აჩვენებ, რამდენსაც ფრინველები? თუ მორთულობაზე ზრუნვის უგულებელყოფაც გსურს, მინდვრის ყვავილები გასწავლიან, რომ სამკაულთმოყვარე არ იყო. ამასვე ცხადყოფდა ქრისტე, როცა ამბობდა: „განიცადენით შროშანნი ველისანი“ (), „არა შურებინ, არცა სთავნ“ (). და კიდევ: „ხოლო გეტყჳ თქუენ, რამეთუ არცაღა სოლომონ ყოველსა მას დიდებასა მისსა შეიმოსა, ვითარცა ერთი ამათგანი“ (). ამიტომ, როცა სამოსლის სილამაზეზე ზრუნვა მოგინდება, იფიქრე, რომ რამდენიც არ უნდა იბრძოლო, გამარჯვება ბალახს ეკუთვნის და მასთან შეჯიბრებას ვერ შეძლებ; შეწყვიტე ეს უგუნური მძვინვარება. და კიდევ მრავალი სხვა რამეც შეიძლება სიბრძნის შესასწავლად გამოდგეს: უგონო ქმნილებათა, ყვავილთა და თესლთა მაგალითებიდან.
„აღსარებულ და დიდად შუენიერ არიან საქმენი მისნი“ (). ეს ნიშნავს: მისი თითოეული საქმე; რადგან ამას ერთი საქმის შესახებ კი არ ამბობს. ხოლო სხვა მთარგმნელმა თქვა: „ქება და ღირსებაა მისი მოქმედება“; ეს კი ამბობს: „აღსარება“, ესე იგი, მადლიერება და დიდება. რადგან ხილულთაგან თითოეულს ძალუძს მჭვრეტელი მადლიერებისკენ, საგალობლისკენ, ქებისკენ და დიდებისმეტყველებისკენ წარმართოს. არ შეიძლება თქვა: „რატომ ეს?“ ან „რისთვის ეს?“ არამედ სიბნელეც და დღეც, შიმშილიც და სიუხვეც, უდაბური და დაუსახლებელი ადგილიც, ნოყიერი და ღრმამიწიანი მიწაც, სიცოცხლეც და სიკვდილიც, და ყოველივე ხილული მათთვის, ვინც ყოველივე ამას ზედმიწევნით განიხილავს, საკმარისიც არის და ძალმოსილიც, რომ მადლიერებისკენ აღძრას. ამას ცხადყოფდა ღმერთი ერთი წინასწარმეტყველის პირით, როცა სასჯელებსაც კეთილისყოფად წარმოაჩენდა და ამბობდა: „დაგაქციენ თქუენ, ვითარცა დააქცია ღმერთმან სოდომაჲ და გომორრაჲ“ (); „და დაგცენ თქუენ ჴურვებისა მიერ და გჳნისა მიერ“ (). და კვლავ სხვა წინასწარმეტყველის პირით: „აღმოგიყვანე შენ ქუეყანისაგან ეგჳპტისა და სახლისაგან მონებისა განგათავისუფლე შენ“ (); ასე სასჯელებსაც კეთილისყოფათა რიგში აქცევდა. ასევეა ესენიც; რადგან ესენიც კეთილს გვიყოფენ, გვასწორებენ, გვასწავლიან, გვწვრთნიან და ბოროტებას ძირიანად კვეთენ.
ადამიანები ზოგს კეთილისყოფით აკეთებენ, ზოგს კი სიძულვილითა და ზურგშექცევით; ღმერთი კი ყველაფერს სიყვარულით აკეთებს: კეთილისმყოფელი იყო, როცა სამოთხეში დასვა, და კვლავ კეთილისმყოფელი იყო, როცა სამოთხიდან განდევნა; კეთილისმყოფელი იყო, როცა წარღვნა მოავლინა, და კეთილისმყოფელი იყო, როცა სოდომელთა ის ცეცხლი ჩამოიტანა. და რაც კი ვინმემ მომხდართაგან დაასახელოს, თითოეულს იგი კეთილისყოფად აქცევს. კეთილისმყოფელმა გეენითაც დაგვემუქრა; და როგორც მამები შვილებისთვის მამებად რჩებიან არა მხოლოდ მაშინ, როცა კურნავენ, არამედ მაშინაც, როცა სცემენ, და სცემისას არანაკლებ მამები არიან, ვიდრე კურნებისას, ასევეა ღმერთიც. ამიტომ პავლეც ამბობდა: „რამეთუ ვინ-მე არს შვილი, რომელი არა სწავლის მამამან?“ (). და სოლომონიც: „რამეთუ, რომელი უყუარნ უფალსა, სწავლის და ტანჯის, ყოველი შვილი, რომელი შეიწყნარის“ (). „და სიმართლე მისი ჰგიეს უკუნითი უკუნისამდე“ ().
4. მარადიული სიმართლე და საკვირველებათა ხსოვნა
მგონია, ამას აქ ამბობს მათთვის, ვინც საცდურდება, როცა ზოგიერთებს მოულოდნელად მძიმე რამ შეემთხვევათ; თითქოს შეაგონებს მათ და ეუბნება: ნუ შეშფოთდები, როცა ხედავ ცილისწამებულ, შეურაცხყოფილ და დაუმსახურებლად ბოროტად ვნებულ ადამიანებს; რადგან რჩება მიუკერძოებელი სამსჯავრო, რჩება შეურყვნელი განაჩენი, რომელიც თითოეულს ღირსებისამებრ მიუზღავს. ხოლო თუ ამ განაჩენს ახლავე მოითხოვ, ფრთხილად იყავი, პირველად საკუთარი თავის წინააღმდეგ არ გამოიტანო იგი. რადგან ღმერთს რომ თითოეული ცოდვისათვის სასჯელი მოეწია და თითოეული მცოდველისათვის სამართლიანი განაჩენი დაედო, ადამიანთა მოდგმა დიდი ხნის წინ მოისპობოდა. და რას ვამბობ ამა თუ იმ კაცზე? რადგან ადამიანთა შორის უპირველესს წარმოვადგენ და ამის ჩვენებას ვეცდები: იმ პავლეს, ქვეყნიერების მქადაგებელს, მესამე ცამდე ატაცებულს, სამოთხეში გადაყვანილს, საშინელ საიდუმლოებათა თანაზიარს, რჩეულ ჭურჭელს, ქრისტესთან სძლის მიმყვანს, ანგელოზებრივი ცხოვრებით გამოჩენილს და ესოდენ სათნოებამდე მისულს. რადგან ღმერთს რომ არ ენება მის მიმართ სულგრძელება და მისი დათმენა, არამედ მაშინვე, როცა პავლე სცოდავდა, გმობდა და დევნიდა, მისთვის სამართლიანი განაჩენი კვალდაკვალ მოეტანა, დიდი ხნის წინ მოაკლებდა მას სინანულის შესაძლებლობას. ამიტომ თვითონაც, რაკი ეს იცოდა, ამბობდა: „მადლიერ ვარ მისა, რომელმან-იგი განმაძლიერა მე, ქრისტე იესუჲს უფლისა ჩუენისა, რამეთუ სარწმუნოდ შემრაცხა მე და დამადგინა მე მსახურებასა ამას“ (), „რომელი პირველად ვიყავ მგმობარ და მდევნელ და მაგინებელ, არამედ შევიწყალე“ (), „რაჲთა ჩემდა მომართ აჩუენოს პირველად იესუ ქრისტემან ყოველი სულგრძელებაჲ მისი სახედ მერმეთა მათ მორწმუნეთა მისა მიმართ ცხორებად საუკუნოდ“ (). და კიდევ? მეძავი რომ დაესაჯა, როდისღა შეიცვლებოდა იგი? ან კიდევ? მებაჟე მათესთვის მებაჟეობის ჟამს, მის შეცვლამდე, რომ სასჯელი მოეთხოვა, განა არ მოაკლებდა მას სინანულის შესაძლებლობას? ასევე იქნებოდა ავაზაკის შემთხვევაშიც, ასევე მოგვების შემთხვევაშიც, ასევე თითოეული შემცოდის შემთხვევაშიც. სწორედ ამიტომ აყოვნებს ღმერთი რისხვასაც და ღირსებისამებრ საზღაურსაც, რადგან ადამიანებს სინანულისკენ მოუწოდებს. მაგრამ თუ გამოუსწორებელნი დარჩებიან, უთუოდ დაითმენენ სამართლიან განაჩენს. ამიტომ წინასწარმეტყველმა, ერთი მხრივ, უსამართლოდ დაჩაგრულნი ანუგეშა, ხოლო, მეორე მხრივ, უსამართლობის მოქმედნი შეაგონა, და დასძინა: „სიმართლე მისი ჰგიეს უკუნითი უკუნისამდე“ ().
ხოლო ის, რისი თქმაც ამით სურს, ასეთია: არც შენ, უსამართლოდ დაჩაგრულო, თუ სიცოცხლეს ისე დაასრულებ, თითქოს სამართლიან საზღაურს ვერ მიიღებდე, სასო ნუ წარგეკვეთება, რადგან აქედან წასვლის შემდეგ უთუოდ მიიღებ შრომათა საზღაურს; და არც შენ, რომელიც ყველაფერს იტაცებ, ხარბობ და არევ-დარევას ქმნი, თუ სიცოცხლეს მშვიდობაში დაასრულებ, ნუ გაკადნიერდები, რადგან აქედან წასვლის შემდეგ ყველაფრისათვის პასუხს აგებ და ბოროტების საზღაურს გადაიხდი. რადგან ღმერთი მარად მყოფია და მარად მყოფი სიმართლე აქვს; ამ სიმართლეს სიკვდილი არაფრით წყვეტს — არც სათნოებისთვის გაწეული შრომების საზღაურის მიმართ და არც ბოროტების გამო სასჯელთა მისაგებლის მიმართ.
„საჴსენებელ-ყო საკჳრველებათა მისთა“ (). რას ნიშნავს: „საჴსენებელ-ყო საკჳრველებათა მისთა“ ()? ამბობს: სასწაულთა ქმნა არასოდეს შეუწყვეტია. რადგან ეს არის ის, რასაც ნიშნავს: „საჴსენებელ-ყო“ (); არ შეწყვეტილა, არ განდგომია ყოველ თაობაში სასწაულთა ქმნას და გონებით უფრო მძიმეთა გამოღვიძებას საკვირველი ნიშნებით. რადგან ამაღლებულსა და სიბრძნის მოყვარეს ნიშნები არაფერში დასჭირდება; როგორც წერია: „ნეტარ არიან, რომელთა არა უხილავ და ვჰრწმენე“ (). მაგრამ რადგან ღმერთი მხოლოდ ასეთებზე კი არ ზრუნავს, არამედ გონებით უფრო მძიმენზეც, თითქმის ყოველ თაობაში არ წყვეტს სასწაულთა მოქმედებას. მართლაც, მთელი ხილული ქმნილება საკმარისი სასწაულმოქმედებაა; მაგრამ მაინც, მრავალთა უდებობის გამოსაფხიზლებლად ამ სანახაობის შუაგულში მრავალი საკვირველი ნიშანი აჩვენა, კერძოდაც და საერთო სახითაც: მაგალითად, წარღვნის დროს მომხდარი, ენათა აღრევის დროს მომხდარი, სოდომში მომხდარი, აბრაამთან, ისაკთან და იაკობთან მომხდარი, ეგვიპტეში, იუდეველთა გამოსვლისას, უდაბნოში, პალესტინის მიწაზე, ბაბილონში, დაბრუნების შემდეგ, მაკაბელთა დროს, ქრისტეს მოსვლის შემდეგ, თვით მოსვლისას, დღემდე მომხდარი ამბები, იერუსალიმის დაცემა, ეკლესიის აღშენება, ყველგან მიმავალი სიტყვა, ტალღებზე ამაღლებული, ომებში გაზრდილი, მოწამეთა დასები და ყოველივე სხვა. ბევრ კერძო სასწაულსაც შეიძლება ვინმემ იხილოს, სახლებში მომხდარსაც და ქალაქებშიც. მაგრამ ახლა საყოველთაოს შევხედოთ, ყველასათვის ცხადსა და ცნობილს, რაც თითოეულ თაობაში ხდება. რამდენი რამ მოხდა იულიანეს დროს, რომელმაც უღმრთოებით ყველას გადააჭარბა, როცა ეკლესიას ებრძოდნენ? რამდენი მაქსიმინეს დროს? რამდენი იმ მეფეებამდე? ხოლო თუ გსურთ, ჩვენი თაობის დროს მომხდარიც ვნახოთ: მაგალითად, ჯვრები, რომლებიც ერთბაშად გამოისახა სამოსებზე; აპოლონის ტაძარი, მეხით დანგრეული; დაფნეში მყოფი წმინდა მოწამე ბაბილას გადასვენება და დემონზე ცხადი გამარჯვება; სამეფო ხაზინის განმგებლის საკვირველი სიკვდილი; თვით მეფის, იულიანეს, რომელმაც უღმრთოებით ყველას გადააჭარბა, მოკვდინება; ასევე მისი ბიძის დაღუპვა, მატლების წყაროები და სხვა ურიცხვი რამ; შიმშილი, გვალვა, წყლის სიმცირე, რომელიც მასთან ერთად ქალაქებს დაატყდა, და სხვა ურიცხვი რამ ყველგან.
5. სულიერი საზრდელი და აღთქმის წყალობა
და პალესტინაშიც მაშინ მომხდარი ამბები იცით. რადგან როცა იუდეველებს სურდათ იმ ტაძრის ხელახლა აშენება, რომელიც ღვთის განაჩენით იყო დანგრეული, საძირკვლებიდან ამოხეთქილმა ცეცხლმა ყველანი განდევნა, და დაუმთავრებლად დარჩენილი საქმე თვითონვე მოწმობს ამას. „მოწყალე და შემწყნარებელ უფალი. საზრდელი მოსცა მოშიშთა მისთა“ (). როცა მისი ქველმოქმედებანი გამოაცხადა — სასწაულებითა და საქმეებით გამოვლენილნი — და ჩვენზე აღსრულებული მზრუნველობა აჩვენა, ამითაც კვლავ ზრდის სიტყვას: აჩვენებს, რომ ღმერთი, რომელიც ადამიანთა ცხონებისთვის ესოდენ დიდ და მრავალ საქმეს იქმს, მათ ყოველგვარი სახით წვრთნის, ღვთის შემეცნებისა და უმაღლესი სულიერი სიბრძნისკენ აღზრდის და მათ სიცოცხლეს იცავს, ამას ვალდებულების გამო კი არ აკეთებს (რაც უდიდესი მადლია), არამედ წყალობითა და კაცთმოყვარეობით; არა იმიტომ, თითქოს თვითონ საჭიროებდეს მათ, არამედ მხოლოდ სიკეთის გამო. „საზრდელი მოსცა მოშიშთა მისთა“ (). რატომ მოიხსენია აქ „მოშიშნი“? განა მხოლოდ მათ კვებავს? რადგან სახარებაშიც ამბობს: „რამეთუ მზე მისი აღმოვალს ბოროტთა ზედა და კეთილთა, და წჳმს მართალთა ზედა და ცრუთა“ (). მაშ, როგორ თქვა: „მოშიშთა მისთა“ ()? ჩემი აზრით, აქ ხორციელ საზრდოს კი არ გულისხმობს, არამედ სულის საზრდოს. ამიტომაც მხოლოდ მოშიშთა შესახებ ლაპარაკობს, რადგან ეს საზრდელი სწორედ მათთვის არის გამოყოფილი. რადგან როგორც სხეული საზრდოობს, ასევე საზრდოობს სულიც. ხოლო რომ სულიც საზრდოობს, მოისმინე: „არა პურითა ხოლო ცხოვნდების კაცი, არამედ ყოვლითა სიტყჳთა, რომელი გამოვალს პირისაგან ღმრთისა“ (; ). ამგვარად, სწორედ ამ საზრდელს ამბობს, რომელიც განსაკუთრებით მისცა თავის მოშიშებს: სიტყვით სწავლებას, წვრთნას და მთელ სულიერ სიბრძნეს. „მოიჴსენოს უკუნისამდე აღთქმისა თჳსისა“ (). კვლავ, იუდეველთა უგუნურებას რომ აცხრობს და მათ ქედმაღლობას კვეთს, უფრო კი აჩვენებს, რომ სიკეთეები, რომლებითაც ისარგებლეს, საკუთარი ღირსების გამო კი არ მიიღეს, არამედ მამებისადმი მისი სიყვარულისა და მათთან დადებული აღთქმების გამო, ამბობს: „მოიჴსენოს უკუნისამდე აღთქმისა თჳსისა“ (). სწორედ ამასვე უბრძანა მოსემ მათ, როცა აღთქმის ქვეყანაში შედიოდნენ, ეთქვათ და გულში ჰქონოდათ. რადგან ამბობს: „თუ ააშენებ ბრწყინვალე ქალაქებს და ფულის სიმდიდრით შემოირტყამ თავს, ნუ იტყვი: ჩემი სიმართლის გამო მოხდა ეს, არამედ იმ აღთქმათა გამო, რომლებიც შენს მამებთან დაიდო“ (; ; )2. რადგან არაფერია უგუნურებაზე უარესი; ამიტომ ღმერთი ყოველგვარი სახით და განუწყვეტლივ კვეთს მას. „და ძალი საქმეთა თჳსთა უთხრა ერსა თჳსსა მიცემად მათდა სამკჳდრებელი წარმართთა“ (). სიტყვა საყოველთაოდან ცალკეულზე გადააქვს: მთელ ქვეყნიერებაზე მომხდარიდან იმაზე, რაც იუდეველებს შეემთხვათ. უფრო მეტიც, თუ ვინმე ზუსტად გამოიკვლევს, ესენიც საყოველთაო საქმეთა რიგს ეკუთვნის. რადგან რაც მათ მიმართ ხდებოდა, სხვებისთვის სწავლებად იქცეოდა; ომებიც, გამარჯვების ნიშნებიც და გამარჯვებებიც ქადაგების ნაცვლად საკმარისი იყო მათთვის, ვინც ყურადღებით აკვირდებოდა. რადგან ეს ადამიანური კანონზომიერებით კი არ ხდებოდა, არამედ გონების საზღვრებს მიღმა. რა ადამიანური კანონზომიერება იყო ის, რომ მათი საყვირების ხმაზე კედლები ინგრეოდეს, ქალი მხედართმთავრობდეს, იმარჯვებდეს და სძლევდეს, და პატარა ყრმა ბარბაროსთა ომებს ერთი ქვის ტყორცნით ამთავრებდეს? და სხვა მრავალი ამგვარი საკვირველებაც ხდებოდა. ასე სძლიეს მტრებს, ასე განდევნეს მტრები პალესტინიდან. ამიტომ, როცა ამბობს: „ძალი საქმეთა თჳსთა უთხრა ერსა თჳსსა“ (), სხვას არაფერს ამბობს, თუ არა იმას, რომ ღმერთმა თავისი ძალა აჩვენა. მან წარმართები უბრალოდ კი არ განდევნა, არამედ ისეთი სახით, რომლის მეშვეობითაც ხალხს მისი ძალის ცხადად შეცნობა განსაკუთრებით შეეძლო; თუმცა წინანდელი მოვლენებიც საკმარისი იყო, როცა მტრებზე მოწეული დარტყმა ღვთისგან იყო მოვლენილი და თვით ღმერთის მხედართმთავრობით მტერთა საქმეები წყდებოდა. რადგან მათ მხოლოდ სიტყვებით კი არ წვრთნიდა, არამედ საქმეებითაც: ფეხსამოსით, სამოსით, საზრდელით, ღამისა და დღის ნათლით, ღრუბლით, ომებით, მშვიდობით, გამარჯვების ნიშნებით, მიწათმოქმედებით, წვიმებით. ყოველივე ხმას გამოსცემდა: მეუფეს ქადაგებდა, მათ გაქვავებულ გონებას განგმირავდა; და არ დარჩენილა დრო, როცა მისი უწყვეტი ნიშნები არ ვლინდებოდა. „საქმენი ჴელთა მისთანი ჭეშმარიტებაჲ და განკითხვა“ (). რაკი მის ძალაზე ილაპარაკა, ახლა მის სამართლიან განკითხვაზეც ლაპარაკობს: აჩვენებს, რომ იმაში, რასაც მაშინ იქმოდა, მხოლოდ ძალას კი არ ავლენდა, არამედ დიდ სიმართლესაც. რადგან წარმართები უბრალოდ იმიტომ კი არ განდევნა, რომ იუდეველთა შეყვანა სურდა, არამედ სიმართლით. ამიტომ მოსეც სხვაგან ამბობდა: „არ-ღა სრულ ქმნილ არიან ცოდვანი ამორეველთანი აქამომდე“ (). ეს კი მხოლოდ იუდეველებზე და მათ თავს მომხდარ ამბებზე სათქმელი არ არის; კვლავ საყოველთაოა სიტყვა. რადგან მის მიერ აღსრულებული ყოველივე ჭეშმარიტება და განკითხვაა; განკითხვა, ესე იგი სიმართლე. საღვთო წერილი კი ხშირად კაცთმოყვარეობასაც ჭეშმარიტებას უწოდებს. ამიტომ, რასაც ამბობს, ასეთია: მან ყოველივე სიმართლითა და კაცთმოყვარეობით შეაზავა. რადგან მხოლოდ სიმართლის საზომით რომ ესარგებლა, ყოველივე დაიღუპებოდა.
6. მცნებათა მარადიულობა და ახალი აღთქმა
ამიტომ ეს წინასწარმეტყველიც სხვაგან ამბობს: „და ნუ შეხუალ სასჯელსა მონისა შენისა თანა, რამეთუ არა განმართლდეს შენ წინაშე ყოველი ცხოველი“ (). და კვლავ: „უკუეთუ უსჯულოებათაებრ მიაგებდე, უფალო, უფალო, ვინმე დაუთმოს?“ (). ამრიგად, ყოველივე, რაც მის მიერ აღესრულება, ამ ორივეთი არის სავსე. რადგან თუ მხოლოდ სიმართლეს მოითხოვდა, ყოველივე დაიღუპებოდა; ხოლო თუ მხოლოდ კაცთმოყვარეობით ემოქმედა, უმრავლესნი უფრო გულგრილნი გახდებოდნენ. ამიტომ ადამიანთა ცხონებას მრავალგვარად განაგებს და მათი გამოსწორებისთვის ამ ორივეს იყენებს. „სარწმუნო არიან ყოველნივე მცნებანი მისნი“ (). რასაც მრავალ ადგილას აკეთებს, ამასვე აღასრულებს აქაც: მრავალფეროვან ქმნილებასა და მზრუნველობაში გამოცხადებული სიბრძნიდან სჯულდებაზე გადადის და განგების ამ მხარესაც კვლავ წარმოაჩენს. რადგან ადამიანთა მოდგმა მან მხოლოდ ესოდენ დიდი და ამგვარი ქმნილების შექმნით კი არ გამოასწორა, არამედ სჯულის დადებითაც. ამიტომ მეთვრამეტე ფსალმუნშიც, როცა ეს ორი ნაწილი განყო, დასაწყისში ამბობდა: „ცანი უთხრობენ დიდებასა ღმრთისასა“ (); ხოლო შუაში რომ მივიდა და ქმნილების შესახებ სიტყვა დაასრულა, დაურთო: „შჯული უფლისაჲ უბიწო არს და მოაქცევს სულთა“ (); „მცნებაჲ უფლისაჲ ბრწყინვალე არს, განმანათლებელ თუალთა“ (). ასევე აქაც, როცა თქვა მის საკვირველებებსა, სასწაულებსა და საქმეებზე, სიტყვა მცნებათა საკითხზე გადააქვს და ასე ამბობს: „სარწმუნო არიან ყოველნივე მცნებანი მისნი, განმტკიცებულ არიან უკუნითი უკუნისამდე, შექმნულ არიან ჭეშმარიტებით და სიწრფოებით“ (). „ყოველი“ უბრალოდ კი არ თქვა, არამედ მცნებათა მრავალგვარობას რომ გულისხმობდა, ეს სიტყვა ამიტომ დასვა.
არსებობს ქმნილების მცნებებიც, რომლებსაც მთელი ქმნილება იცავს: მზე და მთვარე, დღე და ღამე, ვარსკვლავები და მიწისა და ბუნების სვლა. მცნებებია ისინიც, რომლებიც ბუნებას დასაბამიდან მიეცა, როცა ღმერთი ადამიანს ქმნიდა; მათ შესახებ პავლე ამბობს: „რამეთუ წარმართთა, რომელთა შჯული არა აქუნ, და ბუნებითსა მას შჯულსა ჰყოფდეს; ამათ რამეთუ შჯულ არა აქუს, თავისა თჳსისათჳს შჯულ არიან“ (). და კვლავ: „რამეთუ თანა-მნებავს მე შჯულსა ღმრთისასა შინაგანითა მით კაცითა“ (). მცნებებია წერილობითი მცნებებიც, და ესენიც ყველანი ძალაში დარჩნენ. თუ ზოგი მათგანი გაუქმდა კიდეც, ეს უარესისკენ კი არ მომხდარა, არამედ უკეთესისკენ გარდაქმნით. რადგან „არა კაც-ჰკლა“ () არ გაუქმებულა, არამედ განივრცო; და „არა იმრუშო“ () არ გამქრალა, არამედ უფრო დიდი გახდა. ამიტომაც ამბობდა: „ნუ ჰგონებთ ვითარმედ მოვედ დაჴსნად სჯულისა გინა წინასწარმეტყველთა; არა მოვედ დაჴსნად, არამედ აღსრულებად“ (). რადგან ვინც არ მრისხანებს, მით უფრო მეტად შეიკავებს თავს მკვლელობისგან; და ვინც უწმინდური თვალებით არ იყურება, მრუშობისგან უფრო შორს დამკვიდრებულა. ამგვარად, რჯულს უმთავრესად ეს განსაკუთრებული თვისება აქვს: უკვდავება და მარადიულობა; ასეთია ქმნილების რჯულიც, ბუნებითი რჯულიც, სიბრძნისმოყვარეობის რჯულიც და ახალი აღთქმის რჯულიც. ამიტომ ამბობს: „ცანი და ქუეყანაჲ წარჴდენ, ხოლო სიტყუანი ჩემნი არა წარჴდენ“ (), რითაც მათ უცვლელობას აცხადებს. რადგან ყველაფერი, რისი დარჩენაც ღმერთს სურს, მარადიულად რჩება და არაფერია, რაც მათ შეარყევს.
„შექმნულ არიან ჭეშმარიტებით და სიწრფოებით“ (). რას ნიშნავს „ჭეშმარიტებით და სიწრფოებით“? ამბობს: მათში არაფერია მრუდე, არაფერია გახლართული, არაფერია ბუნდოვანი, არაფერია ვინმეს მიმართ კეთილგანწყობის ან მტრობის გამო დადგენილი, არამედ ყოველივე სასარგებლოსა და გამოსადეგს ემსახურება; არა ისე, როგორც ადამიანური კანონები, რომელთაც ბევრი წარმავალი აქვთ, ბევრი ბუნდოვანი და ბევრი ადამიანური. რადგან ბევრი კანონი ხშირად ადამიანური ვნებების გამო დადგენილა. ზოგმა მტერზე შურისძიებისას, ან მეგობრისთვის საამებლად, ასე შეადგინა დაწერილი კანონები. საღვთო კანონები კი ასეთნი არ არიან, არამედ მზეზე უფრო ნათელნი რჩებიან: ეძიებენ იმათ სარგებელს, ვისთვისაც კანონები დგინდება, სათნოებისკენ აღიყვანენ მათ და საქმეთა ჭეშმარიტებისკენ მიჰყავთ, არა ამ ცრუ საგნებისკენ — ვგულისხმობ სიმდიდრესა და ძალაუფლებას, რადგან ესენი ცრუა, ღვთის საქმეები კი ჭეშმარიტებაა; ისინი ასწავლიან არა იმას, როგორ გახდნენ უფრო მდიდარნი ან როგორ მიაღწიონ აწმყო საგნებს, არამედ იმას, როგორ დატკბნენ მომავალით. იმ კანონებმა ყველაფერი თქვეს ჭეშმარიტსა და სწორ საქმეებზე, რომლებშიც არაფერია დამახინჯებული.
„სარწმუნო არიან ყოველნივე მცნებანი მისნი“ (). რას ნიშნავს „სარწმუნო“? მტკიცენი და მარადმყოფნი. რადგან თუნდაც დაირღვეს მცნებები, სასჯელები მაინც მოჰყვება მათ, და ეს სასჯელებიც არ ირყევა; ხოლო თუ ადამიანები მცნებებს დაარღვევენ, ღმერთი თვითონ აღასრულებს შურისგებას მათ გამო. ამიტომ ნუ იტყვი, რომ ნათქვამი მხოლოდ მუქარისთვის არის თქმული ან გადაჭარბებით. ვინც კანონს ადგენს, მხოლოდ დასამუქრებლად კი არ ამბობს, არამედ გონს მოსაყვანადაც. ხოლო თუ მომავლის შესახებ მტკიცედ არ გწამს, მტკიცებულება წარსულიდან მიიღე. ნუთუ ნოეს დროს მომხდარი წარღვნა, სოდომელთა ცეცხლით დაწვა, ფარაონის დაღუპვა, იუდეველთა სრული განადგურება, ტყვეობანი და ომები მუქარაა, თუ საქმით დადასტურებული გამოცდილება? ხოლო თუ წინასახეში მომხდარი ეს მოვლენები აღსრულდა, მით უფრო აღსრულდება ჭეშმარიტებაში, რამდენადაც უფრო დიდია ბოროტება იმ საქმეთა, რომლებიც მათ გაბედეს ესოდენი მკურნალობისა და გამოსწორების შემდეგ.
„ჴსნა მოუვლინა ერსა თჳსსა“ (). ისტორიული აზრით, იუდეველთა გათავისუფლებას ამბობს; ამაღლებული აზრით კი — მთელი ქვეყნიერების გათავისუფლებას; ამას შემდეგი სიტყვაც ცხადყოფს: „ამცნო უკუნისამდე აღთქმა თჳსი“ (). აქ ახალ აღთქმას ამბობს, რადგან, როცა მცნება და სჯული ახსენა, ხოლო ეს სჯული დაირღვა და რისხვა წარმოშვა, ამბობს, რომ „ჴსნა მოუვლინა ერსა თჳსსა“ (), როგორც თვითონაც ამბობდა: „არა მოვედ მე სჯად სოფლისა, არამედ რაჲთა ვაცხოვნო სოფელი“ (). რადგან სჯული, როცა ირღვეოდა, სასჯელს მოაწევდა; „რამეთუ შჯული რისხვასა შეიქმს, ხოლო სადა არა არს შჯული, მუნ არცა შჯულისა გარდასლვაჲ“ (), ამბობს იგი; და კიდევ: „რამეთუ ყოველთავე შესცოდეს და დაკლებულ არიან დიდებისაგან ღმრთისა, ხოლო განმართლდებიან უსასყიდლოდ მადლითა მისითა“ (). ამიტომ ასე თქვა: „ჴსნა მოუვლინა ერსა თჳსსა“ ().
7. წმიდა სახელი და სიბრძნის დასაბამი
მაგრამ მხოლოდ გამოსყიდვა კი არ არის, არამედ გამოსყიდვის შემდეგ რჯულიც არის, რათა მადლის ღირსი ცხოვრება წარმოვაჩინოთ. „წმიდა არს და საშინელ სახელი მისი“ (). რადგან როცა გაიაზრა ყოველივე, რაც მის მზრუნველობასა და განგებას აცხადებს — ძველსა და ახალ აღთქმაში, საქმეებში, მცნებათა მეშვეობით, სასწაულებითა და საკვირველი ნიშნებით — ღვთივშთაგონებული შეიქნა, მისი დიდებულებით განცვიფრდა და სიტყვა დიდებისმეტყველებით დაასრულა, საგალობელი აღუვლინა ყოველივე ამის მოქმედს. „წმიდა არს და საშინელ სახელი მისი“ (), ანუ განცვიფრებითა და დიდი საკვირველებით არის სავსე. თუ მისი სახელი ასეთია, რამდენად უფრო — მისი არსება? მაგრამ როგორ არის მისი სახელი წმიდა და საშინელი? დემონები ამ სახელის წინაშე ძრწიან, სნეულებებს მისი ეშინიათ; ამ სახელით მოსარგებლე მოციქულებმა მთელი ქვეყნიერება სწორ გზაზე დააყენეს. ამ სახელით, იარაღის ნაცვლად, ისარგებლა დავითმა და ის ბარბაროსი დასცა; ამ სახელით აღსრულდა ურიცხვი საქმე; ამავე სახელით წმიდა საიდუმლოში შევიყვანებით. ამრიგად, როცა ფიქრობს, რამდენ სასწაულს აღასრულებს მისი სახელი, რამდენ კეთილმოქმედებას იქმს, როგორ განაქარვებს მოწინააღმდეგეებს, როგორ განამტკიცებს თავისიანებს და როცა განიხილავს საქმეებს, რომლებიც ბუნების წესრიგს აღემატება და ადამიანურ მსჯელობას სძლევს, ამბობს: „წმიდა არს და საშინელ სახელი მისი“ (). ხოლო თუ სახელი წმიდაა, მის საგალობლად წმიდა ბაგეებია საჭირო — წმიდა და სუფთა.
„დასაბამი სიბრძნისა შიში უფლისაჲ, ხოლო გულისჴმის-ყოფაჲ კეთილი ყოველთა, რომელთა ყონ იგი“ (). რას ნიშნავს „დასაბამი“? წყაროს, ფესვს, საფუძველს. რადგან, როცა ამდენი და ასეთი დიდი რამ თქვა ქვეყნიერების მეუფეზე და ასეთი განცვიფრებით აღივსო, ამ სიტყვასაც თანმიმდევრულად ურთავს და აჩვენებს, რომ ვისაც მისი შიში აქვს, ყოველგვარი სიბრძნით ივსება და გონიერი ხდება. შემდეგ, რათა ვინმეს არ ეფიქრა, თითქოს სიბრძნის საქმე მხოლოდ ცოდნით შემოიფარგლება, დაუმატა: „ხოლო გულისჴმის-ყოფაჲ კეთილი ყოველთა, რომელთა ყონ იგი“ (). რადგან რწმენა საკმარისი არ არის, თუ მას რწმენის შესაფერისი ცხოვრებაც არ ახლავს. მაგრამ როგორ არის უფლის შიში სიბრძნის დასაბამი? უფლის შიში ყოველგვარი ბოროტებისგან ათავისუფლებს და ყოველ სათნოებას აღასრულებს. სიბრძნედ იგი სიტყვებში არსებულს კი არ უწოდებს, არამედ საქმეებში გამოვლენილს. რადგან გარეშენიც სიბრძნეს ასე განსაზღვრავდნენ: საღმრთო და ადამიანურ საქმეთა გარჩევად. ამ ხელოვნებას კი ღვთის შიში ასწავლის: ბოროტებას აღმოფხვრის, სათნოებას ნერგავს, ამქვეყნიურის უგულებელყოფისკენ გვამზადებს და ზეცისკენ გადავყავართ. და რა არის ასეთ სულზე უფრო ბრძენი? აქ მხოლოდ მსმენელი კი არ მოითხოვება, არამედ აღმსრულებელიც. „ხოლო გულისჴმის-ყოფაჲ კეთილი ყოველთა, რომელთა ყონ იგი“ (), ანუ კეთილი გულისხმისყოფა მათ აქვთ, ვინც სიბრძნეს აღასრულებს და მას საქმეებით წარმოაჩენს. „კეთილი გულისხმისყოფაო“, თქვა, რადგან არსებობს ბოროტი გულისხმისყოფაც, როგორც მაშინ, როცა ამბობს: „ბრძენ არიან ბოროტისა ყოფად, ხოლო კეთილისა ქმნასა ვერ შეემეცნნეს“ (). მაგრამ აქ სათნოებაზე დამყარებული გულისხმისყოფა მოითხოვება.
„და ქებაჲ მისი ეგოს უკუნითი უკუნისამდე“ (). რომელი ქება? მითხარი. მადლიერება, დიდებისმეტყველება, საქმეების მეშვეობით უკვდავად ქცეული ქება და, ამათზე უწინარეს, თავად ის ქება, რომელიც მის არსებასთან განუყოფლად არის დაკავშირებული. რადგან ღმერთი უკვდავია და თავისთავადაც დიდად ქების ღირსია; ქების ღირსია მაშინაც, როცა მის დიდებულებასა და ყოველივე სხვას გაიაზრებ; ქების ღირსია საქმეებითაც, როცა ხილულთა საშუალებით მის სიბრძნეს დაინახავ. ამას კი იმიტომ ამბობს, რომ მადლიერებისკენ მოგვიწოდოს და აჩვენოს: არავითარი შენდობის, თვით უმცირესისაც კი, ღირსნი არ არიან ისინი, ვინც მომხდართა გამო უკმაყოფილებას გამოთქვამენ. რადგან როცა მისი ქება, მადლიერება და დიდებისმეტყველება ასე ცხადი, აშკარა, ნათელი, ურყევი, მტკიცე და მუდმივია, ისე რომ უკვდავიც არის — უსაზღვრო და დაუსრულებელი — ისინი კი ამას ვერ ცნობენ და საპირისპიროს ლაპარაკობენ, სხვა არაფერს აკეთებენ, თუ არა იმას, რომ მზეზე ბევრად უფრო ცხადს ეწინააღმდეგებიან და ნებაყოფლობით ბრმავდებიან. რადგან ეს ქება არც ხანმოკლეა, რომ მათთვის უცნობი დარჩეს, და არც ბუნდოვანი თუ გაურკვეველია; არამედ აშკარაა, უწყვეტი და უკვდავი, მარად რჩება და დასასრული არასოდეს აქვს.
ჩვენი უფლის იესო ქრისტეს მადლითა და კაცთმოყვარეობით, რომლის თანა მამასა, სულიწმიდითურთ, დიდება, ძალა, პატივი, აწ და მარადის და უკუნითი უკუნისამდე. ამინ.