📋 სარჩევი
„აღგიარო შენ, უფალო, ყოვლითა გულითა ჩემითა“ ().
1. წრფელი მადლიერება და ღვთის საქმეთა ხედვა
რას ნიშნავს „ყოვლითა“ ()? ყოველგვარი მზადყოფნით, დაძაბული გულმოდგინებით, ცხოვრებისეული საზრუნავებისგან გათავისუფლებული, მაღლა აწეული და სულის სხეულის ბორკილებისგან გამომხსნელი. „გულითა“ (): არა უბრალოდ სიტყვებით, არც მხოლოდ ენითა და პირით, არამედ გონებითაც. ასევე ამბობდა მოსეც, როცა რჯულს ადგენდა: „შეიყუარო უფალი ღმერთი შენი ყოვლითა გულითა შენითა და ყოვლითა გონებითა შენითა“ (). აქ, ვფიქრობ, აღსარებაში მადლიერებას გულისხმობს. ვუგალობ, ამბობს, მადლობას აღვავლენ. რადგან მთელ ცხოვრებას ამას ახარჯავდა: აქედან იწყებს შესავალს და აქვე ასრულებს; და ეს იყო მისი მუდმივი საქმე, რომ მადლიერება აღევლინა როგორც მის მიმართ მომხდარი, ისე სხვების მიმართ აღსრულებული კეთილისმყოფელობებისთვის. რადგან ღმერთი არაფერს ისე არ მოითხოვს, როგორც ამას: ეს არის მსხვერპლი, ეს არის შესაწირავი, ეს არის მადლიერი სულის ნიშანი, ეს არის დარტყმა ეშმაკის წინააღმდეგ. ამის გამო ნეტარი იობი გვირგვინს იღებდა და ქებით ცხადდებოდა: როცა ურიცხვი განსაცდელი დაატყდა და ცოლიც ფეხს უცურებდა, არ გადატრიალდა, არამედ რჩებოდა და ყოველივესთვის მეუფეს მადლობას სწირავდა; არა მხოლოდ მაშინ, როცა მდიდარი იყო, არამედ მაშინაც, როცა ღარიბი გახდა; არა მხოლოდ მაშინ, როცა ჯანმრთელი იყო, არამედ მაშინაც, როცა ხორცით დაიწყლულა; არა მაშინ, როცა საქმეები მისთვის მდინარის დინებასავით მიდიოდა, არამედ მაშინაც, როცა ის მძიმე ქარიშხალი მთელ მის სახლს და თვით სხეულის ბუნებასაც დაატყდა. რადგან მადლიერი განწყობის ნიშანი უმთავრესად ეს არის: ჭირებსა და უბედურ დღეებში ღმერთისადმი დიდი მადლიერება ჰქონდეს და მუდამ მადლობის აღმვლენად დარჩეს; სწორედ ამას მიანიშნებს იგი და მომდევნო სიტყვებით აცხადებს.
რადგან ადამიანთაგან მრავალი, როცა სიხარულშია, მადლობას სწირავს, ხოლო როცა საპირისპიროს იტანს, დრტვინავს; არიან ისეთებიც, რომლებიც მომხდარსაც საყვედურობენ. ამიტომ, რომ ეჩვენებინა, ეს არა შემთხვევათა ბუნების, არამედ გამრუდებული განწყობის გამო ხდება, დაურთო და თქვა: „ზრახვასა შინა წრფელთასა და შესაკრებელსა. დიდ არიან საქმენი ღმრთისანი“ (). ეს თქვა იმის საჩვენებლად, რომ საჭიროა უქრთამო მსაჯული და გაუხრწნელი კრებული, და მაშინ ცხადი გახდება ღმერთის საქმენი: რომ დიდია და მრავალი საკვირველებით სავსე. რადგან ისინი თავისთავადაც დიდია, მაგრამ დიდად არ გამოჩნდება, თუ სწორ მსაჯულს არ ეყოლება. რადგან მზეც თავისთავად ბრწყინვალე და ნათელია და მთელ ქვეყნიერებას ანათებს, მაგრამ თვალით სნეულთათვის ასეთი არ არის. მაგრამ ბრალი მზეს კი არ ეკუთვნის, არამედ ნაკლი მათი უძლურებისაა. ამიტომ, როცა ნახავ ვინმეს, ვინც ღმერთის საქმეებს ადანაშაულებს, მისი მანკიერების გამო საქმეებს ნუ დასწამებ ბრალს, არამედ ღმერთის განგებიდან მისი უგუნურების უდიდესი ნიშანი აიღე. რადგან როგორც ის, ვინც მზეს ბნელს უწოდებს, ვარსკვლავს კი არ აყენებს ბრალს, არამედ საკუთარი დაზიანების ზუსტ მხილებას წარმოაჩენს; და ვინც თაფლს მწარეს უწოდებს, მის სიტკბოებას კი არ ჩრდილავს, არამედ საკუთარი სნეულების მამხილებელ განაჩენს ადგენს; ასევეა ისიც, ვინც ღმერთის საქმეებს საყვედურობს. და როგორც ასეთი კაცი იმ საგნებს არ აზიანებს, არც მათზე არსებულ წარმოდგენას, არამედ საკუთარი უგუნურების უდიდეს ბრალდებას გამოაქვს, ასევე ღმერთის საქმეებზეც: ვისაც სწორი მსჯელობა არა აქვს, მომხდარ სასწაულებსაც ვერ ცნობს. რადგან თუ ვინმეს მიუკერძოებელი და გაუმრუდებელი სული ექნება, იმათგანაც კი, რაც მძიმედ ჩანს, თითოეულით განცვიფრდება.
მითხარი, მომხდართაგან რა არ არის საკვირველი? და თუ გსურს, სხვა ყველაფერი გვერდზე გადავდოთ და იმათზე მივიდეთ, რაც მრავალს მძიმე და ტვირთად დასაწოლი ჰგონია: სიკვდილზე, სნეულებაზე, სიღარიბეზე და ყოველივე ამგვარზე. რადგან თუ ვინმეს წრფელი გული ექნება, ამასაც დიდი სიხარულით მიიღებს და გაიკვირვებს. რადგან თუნდაც სიკვდილი ცოდვიდან შემოვიდა, მაინც იმდენად დიდია ღმერთის სიუხვე, კაცთმოყვარეობა და მზრუნველობის სიჭარბე, რომ ამითაც საჭიროებისამებრ ისარგებლა ჩვენი მოდგმისათვის. მითხარი, რა აქვს სიკვდილს მძიმე? განა შრომათა მოშორება არ არის? განა საზრუნავთა გახსნა არ არის? ნუთუ არ გესმის იობისა, რომელიც მას აქებს და ამბობს: „რამეთუ სიკუდილი კაცისა განსუენებაჲ არს, და შეაყენა ღმერთმან მათ ზედა“ ()? განა ბოროტების მოკვეთა არ არის? რადგან თუ ვინმე ბოროტია, მისი სიკვდილისთანავე მისი ბოროტების საქმეები მოიკვეთება. რადგან „რამეთუ, რომელი – იგი მოკუდა, განმართლებულ არს ცოდვისაგან“ (), ესე იგი, ცოდვას აღარ ამატებს. ხოლო თუ კეთილი წავა, მისი სათნოების ყოველი საქმე უსაფრთხოდ იქნება და ხელშეუხებელ საგანძურში დაიდება.
ხოლო ცოცხლებს, მითხარი, განა უფრო თავშეკავებულებსა და ლმობიერებს არ ხდის? განა არ ხედავ, რომ ხშირად მდიდრები, როცა გასვენებაზე მისულნი, გაამაყებულნი და წარბაწეულნი, დაინახავენ სხეულს უხმოდ და უძრავად მდებარეს, შვილებს ობლობაში, ცოლს ქვრივობაში, მეგობრებს მწუხარებაში, მსახურებს შავებით შემოსილებს და მთელი სახლის შეჭმუხვნილ სახეს, როგორ იკუმშებიან? როგორ მდაბლდებიან? როგორ იმუსრებიან? რადგან, ურიცხვი სწავლება რომ მიუღიათ და არაფერი უსარგებლიათ, იმ სანახაობისგან ერთბაშად ფილოსოფოსობას იწყებენ: ადამიანის ბუნების სიმდაბლესა და წარმავლობას შეიცნობენ, ასევე თავიანთი ძალაუფლების მყიფეობასა და არამდგრადობას, და სხვის უბედურებებში საკუთარ ცვლილებებს წინასწარ ხედავენ.
2. სიკვდილის სარგებელი და ქმნილებათა მორჩილება
რადგან თუ სიკვდილის არსებობისასაც ამდენი მტაცებლობაა, ამდენი ანგარებაა, და როგორც თევზებში ძლიერები უფრო სუსტებს ნთქავენ, სიკვდილი რომ არ ყოფილიყო, ანგარებანი როდისღა შეჩერდებოდა? რადგან თუ იციან, რომ რასაც მიიტაცებენ, იმით ვერ დატკბებიან, არამედ ნებსით თუ უნებლიეთ სხვებს დაუტოვებენ, და მაინც ასე გიჟდებიან და მძვინვარებენ, ეს რომ მტკიცედ ჰქონოდათ, მათში ბოროტი სურვილის საქმეები როდისღა ჩაქრებოდა? და კიდევ: მოწამეობის გვირგვინები განა სიკვდილის მეშვეობით არ იწნება? და პავლე? განა უთვალავი ძლევის ნიშანი არ აღმართა, როცა ამბობდა: „მარადღე მოვკუდები, ვფუცავ თქუენსა სიქადულსა“ ()? რადგან თვით სიკვდილი არ არის ბოროტი; ბოროტია ბოროტი სიკვდილი. ამიტომაც ამბობს: „პატიოსან არს წინაშე უფლისა სიკუდილი წმიდათა მისთა“ (). სხვაგან კი ამბობს: „სიკუდილი ცოდვილთა ბოროტ არს“ (). ბოროტად ამას უწოდებს: როცა კაცი ბოროტი სინდისით მიდის, ცოდვათა მრავალი საზრუნავით დამძიმებული და დაწნეხილი. ხოლო ვისაც სუფთა სინდისი აქვს, ჯილდოებისკენ მირბის და გვირგვინისკენ მიემართება.
და რათა გაიგო, რომ შფოთს საქმეთა ბუნება კი არა, ადამიანთა განწყობა ქმნის, ისმინე, როგორ ეძებს ამას პავლე: ხან ამბობს, „და რამეთუ რომელნი-ესე ვართ საყოფელსა ამას შინა, ვკუნესით“ () და „შვილებასა მას მოველით, გამოჴსნასა მას ჴორცთა ჩუენთასა“ (), ხან კი იმავეს სხვაგან აცხადებს: „დაღათუ შევიწირვი მსხუერპლსა მას ზედა და მსახურებასა სარწმუნოებისა თქუენისისა, მიხარის და მიხაროდისცა თქუენ ყოველთა თანა. ეგრეთვე და თქუენცა გიხაროდენ და ჩემ თანა გიხაროდენ“ (). თუ სიკვდილი სწორად მცხოვრებთათვის მძიმე ტვირთი კი არა, სასურველიც არის, მით უფრო სიღარიბე და ყოველივე სხვა. „გამოსაძიებელ არიან ყოველსა შინა ნებანი მისნი“ (). სხვა მთარგმნელი ამბობს: „ზუსტად გამოკვლეულია“.
აქ, როგორც მეჩვენება, ქმნილებებზე საუბრობს და ღვთის სიბრძნეს აცხადებს; ზემოთ კი საქმეებს უწოდებდა - თუმცა ჩვენ, მცირესულთა და სხვა განწყობათა გამო, ამასაც შევეხეთ - იმ საკვირველებებსა და სასწაულებს, რომლებიც ადამიანთა მოდგმის განმგებელმა მრავალჯერ აღასრულა. რას ნიშნავს: „გამოსაძიებელ არიან ყოველსა შინა ნებანი მისნი“ ()? ამბობს: დაზუსტებულია, როგორც სხვა მთარგმნელმაც თქვა; მომზადებულია, დასრულებულია, შექმნილია, აღსრულებულია, საკმარისია მისი ნებათა აღსასრულებლად, ძალუძს მისი ძალის დამოწმება, არ კოჭლობს და არც ნაკლულოვანია მისი ბრძანებების შესასრულებლად. ამასვე სხვაგანაც ამბობს: „ცეცხლი, სეტყუაჲ, თოვლი, მყინვარი, სული ნიავქარისა, რომელნი ჰყოფენ სიტყუასა მისსა“ (), ესე იგი, მის ბრძანებებს. ასევე წინასწარმეტყველიც ამბობდა: „შექმნა მთოვარე ჟამთათჳს, მზემან ცნა ჟამი დასლვისა თჳსისა. დასდევ ბნელი და იქმნა ღამე“ (). ისინი მხოლოდ იმას კი არ აღასრულებენ, რისთვისაც არიან შექმნილნი, არამედ თუ საწინააღმდეგოსაც უბრძანებს, აქაც დიდია მორჩილება. ზღვას უბრძანა და მან არა მხოლოდ არ ჩაძირა - რაც მისი საქმე იყო - არამედ თავისი ტალღები გაასწორა და იუდეველთა ერი კლდეზე უფრო მტკიცედ გადაატარა. ღუმელი არა მხოლოდ არ წვავდა, არამედ ასევე მსტვინავ ცვარს იძლეოდა. მხეცები არა მხოლოდ არ ჭამდნენ, არამედ დანიელის წინაშე პირადი მცველების ადგილსაც იკავებდნენ. ვეშაპმა არა მხოლოდ არ შთანთქა, არამედ თავისთვის მიბარებული უვნებლად დაიცვა. მიწამ არა მხოლოდ არ იტვირთა, არამედ ზღვაზე უფრო სასტიკად ჩაძირა, როცა გაიხსნა და შთანთქა დათანი, და აბირონის კრებულს გადაეფარა. და სხვა მრავალი საკვირველების ხილვაც შეიძლებოდა, რომელიც არსებულთა შორის მოხდა, რათა მეტად უგუნურად მოქმედმა და ბუნების გამღმერთებელმა ადამიანებმა ისწავლონ, რომ საქმეებს ბუნების ტირანია კი არ მართავს, არამედ ყველაფერი ღვთის ნებას უთმობს და ემორჩილება. რადგან ეს ნებაა ბუნების შემოქმედი: რაც თავად მოესურვება, მის მიხედვით ყოველ არსებულს გარდაქმნის; ხან მათ საზღვრებს უძრავად იცავს, ხან კი, როცა ინებებს, ადვილად აღმოფხვრის და საწინააღმდეგოდ გარდაქმნის.
„გამოსაძიებელ არიან ყოველსა შინა ნებანი მისნი“ (), ამბობს: მისი ბრძანებებისთვის, მისი განკარგულებებისთვის; და არა მხოლოდ მისი ბრძანებებისთვის, არამედ იმისთვისაც, რომ ადამიანებმა იგი შეიცნონ, რაც მისი უპირველესი ნებაც არის და რის გამოც განსაკუთრებით შექმნა ეს ყოველივე. ამიტომ, რასაც წინასწარმეტყველი ამბობს, ასეთი აზრი აქვს: ისინი ისე სრულყოფილად არიან გამზადებულნი, რომ ყურადღებიან და გონების მქონე ადამიანთა აზრში მის შესახებ ყველაზე ზუსტი, ნათელი და მკაფიო ცოდნა ჩადონ. რადგან სწორედ ამ ნებისთვის შექმნა ისინი დასაბამიდან: სიდიდით, მშვენიერებით, მდებარეობით, ქმედებით, მსახურებით და ყოველივე სხვით მაყურებლის სულს აღძრავს და გონებას აღვიძებს, რათა შემოქმედი და სრულყოფილი ხელოვანი ღმერთი ეძიოს, თაყვანი სცეს მათ შემქმნელს და მისთვის წიგნებისა და ასოების ნაცვლად ქმნილების მთელი სხეული გახდეს.
3. ქმნილების ზნეობრივი სწავლება და მადლიერება
ქმნილებები ჩვენთვის მხოლოდ ღვთის შემეცნებაში კი არ არიან შემყვანნი, არამედ ცხოვრებისთვისაც უდიდეს სწავლებას გვაწვდიან. რადგან ანგარებიანი, როცა დაინახავს, რომ დღე ღამეს უთმობს ადგილს და მზე მთვარეს, ელემენტთა წესიერებისა შერცხვება და, თუნდაც უფრო ძლიერი იყოს, მასზე დაბლა მდგომთა ქონებას აღარ მოინდომებს. ასევე მემრუშე და თავაშვებული, როცა დაინახავს აღშფოთებულ ზღვას, რომელიც შემდეგ ნაპირთან ილაგმება, უწესო წყალთა წესიერებისა შერცხვება და შეძლებს სწრაფად დააცხროს თავისი ამოზვირთებული გულისთქმა, ქრისტეს შიშით ლაგამი ამოსდოს მის წინსწრაფვას, დაშალოს ამ თავაშვებული მისწრაფების მთელი ქაფი და იგი უმანკოებამდე დააბრუნოს. აღდგომის შესახებაც, ხმელეთს რომ შეხედავს, ადვილად შეძლებს სიბრძნით განსჯას და მის შესახებ სიტყვას მიიღებს. რადგან როცა დაინახავს მიწას, რომელიც ხორბლის მაგარ მარცვალს იღებს, შემდეგ ჯერ დაშლის და ახრწნის მას, მერე კი ბევრად უკეთესს შობს; როცა დაინახავს ზამთარში ფოთლების, ულვაშების და მტევნების გარეშე შიშველ ვაზს, თვითონ მშრალ ხეს, როგორც გამხმარ ძვლებს, ხოლო გაზაფხულის დადგომისას კვლავ მთელ სილამაზეს რომ იღებს, მაშინ მცენარეთა და თესლთა სხეულებში, რომლებიც გახრწნის შემდეგ აღდგებიან, თავისი ხორცის შესახებაც შეძლებს სიბრძნით განსჯას.
შრომისმოყვარეობას კვლავ ჭიანჭველისგან შეიტყობს, სილამაზის მოყვარეობასა და საზოგადოებრივობას კი ფუტკრისგან, როგორც იგავი ამბობს: „იქმენ, ვითარცა ჯინჭველი, ჵ, მცონარო, და ჰბაძევდ გზათა მისთა და იქმენ უბრძნეს მისსა, რამეთუ მას ქუეყანაჲ არა უც, არცა მაწუეველი უვის და არცა უფლისა ვის ქუეშე არს, რომელმან განჰმზადის საზრდელი ზაფხულის და ფრიადი უნჯი შეიკრიბის კალოთა ზედა; ანუ მივედ ფუტკრისა და ისწავე, ვითარ-იგი მოქმედ არს და ნაშრომი იგი მისი ვითარ კეთილად ქმნის, რომლისა ნაშრომსა მეფენი და გლახაკნი სიცოცხლედ მიიღებენ“ (). და თუმცა ძალით სუსტია, სიბრძნეს პატივი სცა და ამიტომ დაწინაურდა. ის ფუტკარიც კვლავ დაგელაპარაკება, რათა უბრალოდ სხეულთა სილამაზე არ გაგაოცებდეს, როცა სულის სათნოება არ არის, და არც უსახურობა შეურაცხყო, როცა სული შემკული აღმოჩნდება. ამასვე ცხადყოფდა სიბრძნის მთქმელი, როცა ამბობდა: „მცირეა ფრინველთა შორის ფუტკარი, და სიტკბოებათა დასაბამია მისი ნაყოფი“ ()1.
ფრინველებსაც ჩაუფიქრდი და იქიდანაც მიიღებ სიბრძნეს. ამიტომ ქრისტეც ამბობდა: „მიჰხედენით მფრინველთა ცისათა, რამეთუ არა სთესვენ, არცა მკიან“ (), და „მამაჲ თქუენი ზეცათაჲ ზრდის მათ“ (). თუ უგუნური ქმნილებებიც საზრდელზე არ ზრუნავენ, რა გამართლება გექნება შენ, როცა ახლანდელთა მიმართ იმდენ უგულებელყოფასაც არ აჩვენებ, რამდენსაც ფრინველები? თუ მორთულობის არად ჩაგდებაც გსურს, მინდვრის ყვავილები გასწავლიან, რომ სამკაულთმოყვარე არ იყო. ამასვე ცხადყოფდა ქრისტე, როცა ამბობდა: „განიცადენით შროშანნი ველისანი“ (), „არა შურებინ, არცა სთავნ“ (). და კიდევ: „ხოლო გეტყჳ თქუენ, რამეთუ არცაღა სოლომონ ყოველსა მას დიდებასა მისსა შეიმოსა, ვითარცა ერთი ამათგანი“ (). ამიტომ, როცა სამოსლის სილამაზეზე ზრუნვა მოგინდება, იფიქრე, რომ რამდენიც არ უნდა იბრძოლო, გამარჯვების ჯილდო ბალახთანაა და მასთან შეჯიბრებას ვერ შეძლებ; შეწყვიტე ეს უგუნური სიშმაგე. და კიდევ მრავალი სხვა რამეც შეიძლება სიბრძნის შესასწავლად გამოდგეს: უგუნურ ქმნილებათა, ყვავილთა და თესლთა მაგალითებიდან.
„აღსარებულ და დიდად შუენიერ არიან საქმენი მისნი“ (). ეს ნიშნავს: მისი თითოეული საქმე; რადგან ამას ერთი საქმის შესახებ კი არ ამბობს. ხოლო სხვა განმმარტებელმა თქვა: „ქება და ღირსებაა მისი მოქმედება“; ეს კი ამბობს: „აღსარება“, ესე იგი, მადლიერება და დიდება. რადგან ხილულთაგან თითოეულს ძალუძს მჭვრეტელი მადლიერებისკენ, საგალობლისკენ, ქებისკენ და დიდებისმეტყველებისკენ წარგზავნოს. არ შეიძლება თქვა: „რატომ ეს?“ ან „რისთვის ეს?“ არამედ სიბნელეც და დღეც, შიმშილიც და სიუხვეც, უდაბნოც და დაუსახლებელიც, ნოყიერიც და ღრმამიწიანიც, სიცოცხლეც და სიკვდილიც, და ყოველივე ხილული მათთვის, ვინც ყოველივე ამას ზედმიწევნით სწავლობს, საკმარისიც არის და ძალმოსილიც, რომ მადლიერებისკენ აღძრას. ამას ცხადყოფდა ღმერთი ერთი წინასწარმეტყველის პირით, როცა სასჯელებსაც კეთილისყოფად წარმოაჩენდა და ამბობდა: „დაგაქციენ თქუენ, ვითარცა დააქცია ღმერთმან სოდომაჲ და გომორრაჲ“ (); „და დაგცენ თქუენ ჴურვებისა მიერ და გჳნისა მიერ“ (). და კვლავ სხვა წინასწარმეტყველის პირით: „აღმოგიყვანე შენ ქუეყანისაგან ეგჳპტისა და სახლისაგან მონებისა განგათავისუფლე შენ“ (); ასე სასჯელებსაც კეთილისყოფათა რიგში აქცევდა. ასევეა ესენიც; რადგან ესენიც კეთილს გვიყოფენ, გვასწორებენ, გვასწავლიან, გვზრდიან და ბოროტებას ძირიანად კვეთენ.
ადამიანები ზოგს კეთილისყოფით აკეთებენ, ზოგს კი სიძულვილითა და ზურგშექცევით; ღმერთი კი ყველაფერს სიყვარულით აკეთებს, კერძოდ: კეთილისმყოფელმა დასვა სამოთხეში და კვლავ კეთილისმყოფელმა განდევნა სამოთხიდან; კეთილისმყოფელმა მოავლინა წარღვნა და კეთილისმყოფელმა ჩამოიტანა სოდომელთა ის ცეცხლი. და რაც კი ვინმემ მომხდართაგან დაასახელოს, თითოეულს იგი კეთილისყოფად აქცევს. კეთილისმყოფელმა გეჰენითაც დაგვემუქრა; და როგორც მამები შვილებისთვის მამებად რჩებიან არა მხოლოდ მაშინ, როცა კურნავენ, არამედ მაშინაც, როცა სცემენ, და სცემისას არანაკლებ მამები არიან, ვიდრე კურნებისას, ასევეა ღმერთიც. ამიტომ პავლეც ამბობდა: „რამეთუ ვინ-მე არს შვილი, რომელი არა სწავლის მამამან?“ (). და სოლომონიც: „რამეთუ, რომელი უყუარნ უფალსა, სწავლის და ტანჯის, ყოველი შვილი, რომელი შეიწყნარის“ (). „და სიმართლე მისი ჰგიეს უკუნითი უკუნისამდე“ ().
4. მარადიული სიმართლე და საკვირველებათა ხსოვნა
მგონია, ამას აქ ამბობს მათთვის, ვინც საცდურდება, როცა ზოგიერთებს მოულოდნელად მძიმე რამ შეემთხვევათ; თითქოს შეაგონებს მათ და ეუბნება: ნუ შეშფოთდები, როცა ხედავ ცილისწამებულ, შეურაცხყოფილ და დაუმსახურებლად ავად ვნებულ ადამიანებს; რადგან რჩება მიუკერძოებელი სამსჯავრო, რჩება შეურყვნელი განაჩენი, რომელიც თითოეულს ღირსებისამებრ მისცემს. მაგრამ თუ ამ განაჩენს ახლა ეძებ, ფრთხილად იყავი, პირველად საკუთარი თავის წინააღმდეგ არ გამოიტანო იგი. რადგან ღმერთს რომ თითოეული ცოდვისათვის სასჯელი მოეწია და თითოეული მცოდველისათვის სამართლიანი განაჩენი დაედო, ადამიანთა მოდგმა დიდი ხნის წინ აღიტაცებოდა აქედან. და რას ვამბობ ამა თუ იმ კაცზე? რადგან ყველას შორის ადამიანთა მწვერვალს გამოვიყვან შუაში და ამის ჩვენებას ვეცდები: იმ პავლეს, ქვეყნიერების მქადაგებელს, მესამე ცამდე ატაცებულს, სამოთხეში გადაყვანილს, საშინელ საიდუმლოებათა თანაზიარს, რჩეულ ჭურჭელს, ქრისტესთან სძლის მიყვანის მსახურს, ანგელოზებრივი ცხოვრებით გამოჩენილს და ასეთ სათნოებამდე მისულს. რადგან ღმერთს რომ არ ენება მის მიმართ სულგრძელება და მისი მოთმენა, არამედ მაშინვე, როცა იგი სცოდავდა, გმობდა და დევნიდა, მისთვის სამართლიანი განაჩენი კვალდაკვალ მოეტანა, დიდ ხნის წინ, ვიდრე სინანულს მოასწრებდა, მოიტაცებდა მას. ამიტომ თვითონაც, რაკი ეს იცოდა, ამბობდა: „მადლიერ ვარ მისა, რომელმან-იგი განმაძლიერა მე, ქრისტე იესუჲს უფლისა ჩუენისა, რამეთუ სარწმუნოდ შემრაცხა მე და დამადგინა მე მსახურებასა ამას“ (), „რომელი პირველად ვიყავ მგმობარ და მდევნელ და მაგინებელ, არამედ შევიწყალე“ (), „რაჲთა ჩემდა მომართ აჩუენოს პირველად იესუ ქრისტემან ყოველი სულგრძელებაჲ მისი სახედ მერმეთა მათ მორწმუნეთა მისა მიმართ ცხორებად საუკუნოდ“ (). და კიდევ? მეძავი რომ დაესაჯა, როდისღა შეიცვლებოდა იგი? ან კიდევ? მებაჟე მათესთვის მებაჟეობის ჟამს, მის შეცვლამდე, რომ სასჯელი მოეთხოვა, განა, ვიდრე სინანულს მოასწრებდა, არ მოიტაცებდა მას? ასევე იქნებოდა ავაზაკის შემთხვევაშიც, ასევე მოგვების შემთხვევაშიც, ასევე თითოეული შემცოდის შემთხვევაშიც. სწორედ ამიტომ აკავებს რისხვასაც და ღირსებისამებრ საზღაურსაც და ადამიანებს სინანულისკენ მოუწოდებს. მაგრამ თუ გამოუსწორებელნი დარჩებიან, უთუოდ იტვირთებენ სამართლიან განაჩენს. ამიტომ წინასწარმეტყველმა, ერთი მხრივ, უსამართლოდ ვნებულნი ანუგეშა, ხოლო, მეორე მხრივ, უსამართლობის მოქმედნი შეაგონა, და დასძინა: „სიმართლე მისი ჰგიეს უკუნითი უკუნისამდე“ ().
ხოლო ის, რისი თქმაც ამით სურს, ასეთია: არც შენ, უსამართლოდ ვნებულო, თუ სიცოცხლეს ისე დაასრულებ, თითქოს მართალთა ხვედრს არ მიიღებდე, სასო ნუ წარგეკვეთება, რადგან აქედან წასვლის შემდეგ უთუოდ მიიღებ შრომათა საზღაურს; და არც შენ, რომელიც ყველაფერს იტაცებ, ხარბობ და არევ-დარევას ქმნი, თუ სიცოცხლეს მშვიდობაში დაასრულებ, ნუ გამბედავდები, რადგან აქედან გადასახლების შემდეგ ყველაფრისათვის პასუხს აგებ და ბოროტების საზღაურს გადაიხდი. რადგან ღმერთი მარად მყოფია და მარად მყოფი სიმართლე აქვს, რომელსაც სიკვდილი არაფრით წყვეტს: არც სათნოებისთვის გაწეული შრომების საზღაურის მიმართ და არც ბოროტების გამო სასჯელთა მისაგებლის მიმართ.
„საჴსენებელ-ყო საკჳრველებათა მისთა“ (). რას ნიშნავს: „საჴსენებელ-ყო საკჳრველებათა მისთა“ ()? ამბობს: სასწაულთა ქმნა არასოდეს შეუწყვეტია. რადგან ეს არის ის, რასაც ნიშნავს: „საჴსენებელ-ყო“ (); არ შეჩერებულა, არ განდგომია ყოველ თაობაში სასწაულთა ქმნას და უხეშად მოაზროვნეთა გამოღვიძებას საკვირველი ნიშნებით. რადგან ამაღლებულსა და სიბრძნის მოყვარეს ნიშნები არაფერში დასჭირდება; როგორც წერია: „ნეტარ არიან, რომელთა არა უხილავ და ვჰრწმენე“ (). მაგრამ რადგან იგი მხოლოდ ასეთებზე კი არ ზრუნავს, არამედ უხეშად მოაზროვნეებზეც, თითქმის ყოველ თაობაში არ წყვეტს სასწაულთა მოქმედებას. მართლაც, ხილული ქმნილება მთლიანად საკმარისი სასწაულთმოქმედებაა; მაგრამ მაინც, მრავალთა უდებობის გამოსაღვიძებლად ამ სანახაობის შუაგულში მრავალი საკვირველი ნიშანი აჩვენა, როგორც პირადად, ისე საზოგადოებრივად: მაგალითად, წარღვნის დროს მომხდარი, ენათა აღრევის დროს მომხდარი, სოდომში მომხდარი, აბრაამთან, ისაკთან და იაკობთან მომხდარი, ეგვიპტეში, იუდეველთა გამოსვლისას, უდაბნოში, პალესტინის მიწაზე, ბაბილონში, დაბრუნების შემდეგ, მაკაბელთა დროს, ქრისტეს მოსვლის შემდეგ, თვით მოსვლისას, დღემდე მომხდარი ამბები, იერუსალიმის დაცემა, ეკლესიის აღშენება, ყველგან მიმავალი სიტყვა, ტალღებს შორის აღმართული, ომებში გაზრდილი, მოწამეთა დასები და ყოველივე სხვა. ბევრ კერძო სასწაულსაც შეიძლება ვინმემ იხილოს, სახლებში მომხდარსაც და ქალაქებშიც. მაგრამ ახლა საყოველთაოს შევხედოთ, ყველასათვის ცხადსა და ცნობილს, რაც თითოეულ თაობაში ხდება. რამდენი რამ მოხდა იულიანეს დროს, რომელმაც უკეთურებით ყველას გადააჭარბა, როცა ეკლესიას ებრძოდნენ? რამდენი მაქსიმინუსის დროს? რამდენი იმ მეფეებამდე? ხოლო თუ გსურთ, ჩვენი თაობის დროს მომხდარიც ვნახოთ: მაგალითად, ჯვრები, რომლებიც ერთბაშად გამოისახა სამოსებზე; აპოლონის ტაძარი, მეხით დანგრეული; დაფნეში მყოფი წმინდა მოწამე ბაბილას გადასვენება და დემონზე ცხადი გამარჯვება; სამეფო ხაზინის განმგებლის საკვირველი სიკვდილი; თვით მეფის, იულიანეს, რომელმაც უკეთურებით ყველას გადააჭარბა, მოკვლა; ასევე მისი ბიძის დაღუპვა, ჭიების წყაროები და სხვა ათასგვარი რამ; შიმშილი, გვალვა, წყლების სიმცირე, რომელიც მასთან ერთად ქალაქებს დაატყდა, და სხვა ათასგვარი რამ ყველგან.
5. სულიერი საზრდელი და აღთქმის წყალობა
და პალესტინაშიც მაშინ მომხდარი ამბები იცით. რადგან როცა იუდეველებს სურდათ იმ ტაძრის ხელახლა აშენება, რომელიც ღვთის განაჩენით იყო დარღვეული, საძირკვლებიდან ამოხეთქილმა ცეცხლმა ყველანი განდევნა, და დაუმთავრებლად დარჩენილი საქმე თვითონვე მოწმობს ამას. „მოწყალე და შემწყნარებელ უფალი. საზრდელი მოსცა მოშიშთა მისთა“ (). მისი ქველმოქმედებანი რომ გამოაცხადა, სასწაულებითაც და საქმეებითაც გამოვლენილნი, და ჩვენზე აღსრულებული მზრუნველობა აჩვენა, ამითაც კვლავ ზრდის სიტყვას: აჩვენებს, რომ კაცთა ცხონებისთვის ესოდენი და ამდენად დიდი საქმეების მოქმედი, მათი ყოველგვარი სახით დამრიგებელი, ღვთის შემეცნებისა და უმაღლესი სიბრძნისკენ აღმზრდელი და მათი სიცოცხლის დამცველი, ამას ვალდებულების გამო კი არ იქმს (რაც უდიდესი მადლია), არამედ წყალობისა და კაცთმოყვარეობის გამო; არა იმიტომ, თითქოს თვითონ საჭიროებდეს მათ, არამედ მხოლოდ სიკეთის გამო. „საზრდელი მოსცა მოშიშთა მისთა“ (). რატომ დააყენა აქ „მოშიშნი“? მართლაც, მხოლოდ მათ ხომ არ კვებავს. რადგან სახარებაშიც ამბობს: „რამეთუ მზე მისი აღმოვალს ბოროტთა ზედა და კეთილთა, და წჳმს მართალთა ზედა და ცრუთა“ (). მაშ, როგორ თქვა: „მოშიშთა მისთა“ ()? ჩემი აზრით, აქ საზრდლად სხეულებრივს კი არ ამბობს, არამედ სულის საზრდელს. ამიტომაც მხოლოდ მოშიშთა შესახებ ლაპარაკობს, რადგან ეს საზრდელი სწორედ მათთვის არის გამოყოფილი. რადგან როგორც სხეული საზრდოობს, ასევე საზრდოობს სულიც. და რომ იგი საზრდოობს, მოისმინე: „არა პურითა ხოლო ცხოვნდების კაცი, არამედ ყოვლითა სიტყჳთა, რომელი გამოვალს პირისაგან ღმრთისა“ (; ). ამგვარად, სწორედ ამ საზრდელს ამბობს, რომელიც განსაკუთრებით მისცა თავის მოშიშებს: სიტყვით სწავლებას, დამოძღვრას და მთელ სიბრძნეს. „მოიჴსენოს უკუნისამდე აღთქმისა თჳსისა“ (). კვლავ, იუდეველთა უგუნურებას რომ აცხრობს და მათ ქედმაღლობას კვეთს, უფრო კი აჩვენებს, რომ სიკეთეები, რომლებითაც ისარგებლეს, საკუთარი ღირსების გამო კი არ მიიღეს, არამედ მამებისადმი მისი სიყვარულისა და მათთან დადებული აღთქმების გამო, ამბობს: „მოიჴსენოს უკუნისამდე აღთქმისა თჳსისა“ (). სწორედ ამასვე უბრძანა მოსემ მათ, აღთქმის ქვეყანაში შესვლისას ეთქვათ და გულში ჰქონოდათ. რადგან ამბობს: „თუ ააშენებ ბრწყინვალე ქალაქებს და ფულის სიმდიდრით შემოირტყამ თავს, ნუ იტყვი: ჩემი სიმართლის გამო მოხდა ეს, არამედ იმ აღთქმათა გამო, რომლებიც შენს მამებთან დაიდო“ (; ; )2. რადგან არაფერია უგუნურებაზე უარესი; ამიტომ ღმერთი ყოველგვარი სახით და განუწყვეტლივ კვეთს მას. „და ძალი საქმეთა თჳსთა უთხრა ერსა თჳსსა მიცემად მათდა სამკჳდრებელი წარმართთა“ (). სიტყვა საყოველთაოდან ცალკეულზე გადააქვს: მთელ ქვეყნიერებაზე მომხდარიდან იმაზე, რაც იუდეველებს შეემთხვათ. უფრო მეტიც, თუ ვინმე ზუსტად გამოიკვლევს, ესენიც საყოველთაო საქმეთა რიგს იკავებს. რადგან რაც მათ მიმართ ხდებოდა, სხვებისთვის სწავლებად იქცეოდა; ომებიც, გამარჯვების ნიშნებიც და გამარჯვებებიც ქადაგების ნაცვლად საკმარისი იყო მათთვის, ვინც ყურადღებას აქცევდა. რადგან ეს ადამიანური კანონზომიერებით კი არ ხდებოდა, არამედ გონების საზღვრებს მიღმა. რანაირი კანონზომიერებაა ის, რომ მათი საყვირების ხმაზე კედლები ინგრეოდეს, ქალი მხედართმთავრობდეს, იმარჯვებდეს და სძლევდეს, და პატარა ყრმა ბარბაროსთა ომებს ერთი ქვის ტყორცნით ამთავრებდეს? და სხვა მრავალი ამგვარი საკვირველებაც ხდებოდა. ასე სძლიეს მტრებს, ასე განდევნეს ისინი პალესტინიდან. ამიტომ, როცა ამბობს: „ძალი საქმეთა თჳსთა უთხრა ერსა თჳსსა“ (), სხვას არაფერს ამბობს, თუ არა იმას, რომ თავისი ძალა აჩვენა: არა უბრალოდ წარმართთა განდევნით, არამედ ისეთი სახით, რომლის მეშვეობითაც განსაკუთრებით შესაძლებელი იყო ცხადად შეეცნოთ; თუმცა წინანდელიც საკმარისი იყო, როცა მტერთა წინააღმდეგ მომხდარი დარტყმა ღვთისგან იყო მოვლენილი და თვით ღმერთის მხედართმთავრობით მტერთა საქმეები წყდებოდა. რადგან მათ მხოლოდ სიტყვებით კი არ ასწავლიდა, არამედ საქმეებითაც: ფეხსაცმლით, სამოსით, საზრდელით, ღამისა და დღის ნათლით, ღრუბლით, ომებით, მშვიდობით, გამარჯვების ნიშნებით, მიწათმოქმედებით, წვიმებით; და ყოველივე ხმას გამოსცემდა, რომელიც მეუფეს აუწყებდა და მათ გაქვავებულ გონებას განგმირავდა; არ დარჩენილა დრო, როცა მისი უწყვეტი ნიშნები არ ვლინდებოდა. „საქმენი ჴელთა მისთანი ჭეშმარიტებაჲ და განკითხვა“ (). რაკი მის ძალაზე ილაპარაკა, მის სამართლიან განკითხვაზეც ლაპარაკობს: რომ იმაში, რასაც მაშინ იქმოდა, მხოლოდ ძალას კი არ აჩვენებდა, არამედ დიდ სიმართლესაც. რადგან წარმართები უბრალოდ იმიტომ კი არ განდევნა, რომ იუდეველთა შეყვანა სურდა, არამედ სიმართლესთან ერთად. ამიტომ მოსეც სხვაგან ამბობდა: „არ-ღა სრულ ქმნილ არიან ცოდვანი ამორეველთანი აქამომდე“ (). ეს კი მხოლოდ იუდეველებზე და მათ თავს მომხდარ საქმეებზე სათქმელი არ არის; კვლავ საყოველთაოა სიტყვა. რადგან მის მიერ ქმნილი ყოველივე ჭეშმარიტება და განკითხვაა; განკითხვა, ესე იგი სიმართლე. წერილი კი ხშირად კაცთმოყვარეობასაც ჭეშმარიტებას უწოდებს. ამიტომ, რასაც ამბობს, ასეთია: მან ყოველივე სიმართლესა და კაცთმოყვარეობას შეუზავა. რადგან მხოლოდ სიმართლის საზომით რომ ესარგებლა, ყოველივე დაიღუპებოდა.
6. მცნებათა მარადიულობა და ახალი აღთქმა
ამიტომ ეს წინასწარმეტყველიც სხვაგან ამბობს: „და ნუ შეხუალ სასჯელსა მონისა შენისა თანა, რამეთუ არა განმართლდეს შენ წინაშე ყოველი ცხოველი“ (). და კვლავ: „უკუეთუ უსჯულოებათაებრ მიაგებდე, უფალო, უფალო, ვინმე დაუთმოს?“ (). ამრიგად, ყოველივე, რაც მის მიერ აღესრულება, ამ ორივეთი არის სავსე. რადგან თუ მხოლოდ სიმართლეს მოითხოვდა, ყოველივე დაიღუპებოდა; ხოლო თუ მხოლოდ კაცთმოყვარეობას გამოიყენებდა, უმრავლესნი უფრო დაუდევარნი გახდებოდნენ. ამიტომ, ადამიანთა ცხონებას სხვადასხვაგვარად წარმართავს და მათი გამოსწორებისთვის ამ ორივეს იყენებს. „სარწმუნო არიან ყოველნივე მცნებანი მისნი“ (). რასაც მრავალ ადგილას აკეთებს, ამასვე აღასრულებს აქაც: მრავალფეროვან შესაქმეში და მზრუნველობაში გამოცხადებული სიბრძნიდან სჯულდებაზე გადადის და განგების ამ ნაწილსაც კვლავ ამოძრავებს. რადგან ადამიანთა მოდგმა მან მხოლოდ ამოდენა და ამგვარი ქმნილების შექმნით კი არ გამოასწორა, არამედ სჯულის დადებითაც. ამიტომ მეთვრამეტე ფსალმუნშიც, როცა ეს ორი ნაწილი განყო, დასაწყისში ამბობდა: „ცანი უთხრობენ დიდებასა ღმრთისასა“ (); ხოლო შუაში რომ მივიდა და ქმნილების შესახებ სიტყვა დაასრულა, დაურთო: „შჯული უფლისაჲ უბიწო არს და მოაქცევს სულთა“ (); „მცნებაჲ უფლისაჲ ბრწყინვალე არს, განმანათლებელ თუალთა“ (). ასევე აქაც, როცა თქვა მის საკვირველებებსა, სასწაულებსა და საქმეებზე, სიტყვა მცნებათა საკითხზე გადააქვს და ასე ამბობს: „სარწმუნო არიან ყოველნივე მცნებანი მისნი, განმტკიცებულ არიან უკუნითი უკუნისამდე, შექმნულ არიან ჭეშმარიტებით და სიწრფოებით“ (). „ყველანი“ უბრალოდ კი არ თქვა, არამედ მცნებათა მრავალგვარობას რომ გულისხმობდა, ეს სიტყვა ამიტომ დასვა.
მცნებებია ქმნილებისაც, რომლებსაც მთელი ქმნილება იცავს: მზე და მთვარე, დღე და ღამე, ვარსკვლავები და მიწისა და ბუნების სვლა. მცნებებია ისინიც, რომლებიც ბუნებას დასაბამიდან მიეცა, როცა ადამიანს ქმნიდა; მათ შესახებ პავლე ამბობს: „რამეთუ წარმართთა, რომელთა შჯული არა აქუნ, და ბუნებითსა მას შჯულსა ჰყოფდეს; ამათ რამეთუ შჯულ არა აქუს, თავისა თჳსისათჳს შჯულ არიან“ (). და კვლავ: „რამეთუ თანა-მნებავს მე შჯულსა ღმრთისასა შინაგანითა მით კაცითა“ (). მცნებებია წერილობითი მცნებებიც, და ესენიც ყველანი დარჩნენ. თუ ზოგი მათგანი გაუქმდა კიდეც, უარესისკენ კი არა, არამედ უკეთესისკენ გარდაქმნის გზით გაუქმდა. რადგან „არა კაც-ჰკლა“ () არ გაუქმებულა, არამედ გაფართოვდა; და „არა იმრუშო“ () არ გამქრალა, არამედ უფრო დიდი გახდა. ამიტომაც ამბობდა: „ნუ ჰგონებთმ ვითარმედ მოვედ დაჴსნად სჯულისა გინა წინასწარმეტყველთა; არა მოვედ დაჴსნად, არამედ აღსრულებად“ (). რადგან ვინც არ მრისხანებს, მით უფრო მეტად შეიკავებს თავს მკვლელობისგან; და ვინც თავშეუკავებელი თვალებით არ იყურება, მრუშობისგან უფრო შორს დამკვიდრებულა. ამგვარად, კანონს უმთავრესად ეს განსაკუთრებული თვისება აქვს: უკვდავება და მარადიულობა; ასეთია ქმნილების კანონიც, ბუნებითი კანონიც, სიბრძნისმოყვარეობის კანონიც და ახალი აღთქმის კანონიც. ამიტომ ამბობს: „ცანი და ქუეყანაჲ წარჴდენ, ხოლო სიტყუანი ჩემნი არა წარჴდენ“ (), რითაც მათ უცვლელობას აცხადებს. რადგან ყველაფერი, რისი დარჩენაც ღმერთს სურს, მარადიულად რჩება და არაფერია, რაც მათ შეარყევს.
„შექმნულ არიან ჭეშმარიტებით და სიწრფოებით“ (). რას ნიშნავს „ჭეშმარიტებით და სიწრფოებით“? ამბობს: მათში არაფერია მრუდე, არაფერია გახლართული, არაფერია ბუნდოვანი, არაფერია ვინმეს მიმართ კეთილგანწყობის ან მტრობის გამო დადგენილი, არამედ ყოველივე სასარგებლოსა და გამოსადეგს ემსახურება; არა ისე, როგორც ადამიანური კანონები, რომელთაც ბევრი წარმავალი აქვთ, ბევრი ბუნდოვანი და ბევრი ადამიანური. რადგან ბევრი კანონი ხშირად ადამიანური ვნებებისგან დადგენილა. ზოგმა მტერზე შურისძიებისას, ან მეგობრისთვის წყალობის გაწევის სურვილით, ასე შეადგინა დაწერილი კანონები. ღვთიური კანონები კი ასეთნი არ არიან, არამედ მზეზე უფრო ნათელნი რჩებიან: ეძებენ მათ სარგებელს, ვისთვისაც კანონი დგინდება, სათნოებისკენ აღიყვანენ მათ და საქმეთა ჭეშმარიტებისკენ, არა ამ ცრუ საგნებისკენ, ვგულისხმობ სიმდიდრესა და ძალაუფლებას, რადგან ესენი ცრუა, ღვთისა კი ჭეშმარიტებაა; ისინი ასწავლიან არა იმას, როგორ გახდნენ უფრო მდიდარნი ან როგორ მიაღწიონ აწმყო სიკეთეებს, არამედ იმას, როგორ დატკბნენ მომავალით. იმ კანონებმა ყველაფერი თქვეს ჭეშმარიტსა და სწორ საქმეებზე, რომელთაც არაფერი აქვთ დამახინჯებული.
„სარწმუნო არიან ყოველნივე მცნებანი მისნი“ (). რას ნიშნავს „სარწმუნო“? მტკიცენი, დარჩენილნი. რადგან თუნდაც დაირღვნენ, სასჯელები მაინც მოჰყვება მათ და ესენიც არ ირყევა; ხოლო თუ ადამიანები მათ გადააბიჯებენ, ღმერთი მათ გამო შურს იძიებს. ამიტომ ნუ იტყვი, რომ ნათქვამი მხოლოდ მუქარისთვის არის თქმული ან გადაჭარბებით. ვინც კანონს ადგენს, მხოლოდ დასაშინებლად კი არ ამბობს, არამედ გამოსაფხიზლებლადაც. ხოლო თუ მომავლის შესახებ მტკიცედ არ გწამს, მტკიცებულება წარსულიდან მიიღე. ნუთუ ნოეს დროს მომხდარი წარღვნა, სოდომელთა ცეცხლით დაწვა, ფარაონის დაღუპვა, იუდეველთა სრული განადგურება, ტყვეობანი და ომები მუქარაა, თუ საქმეთა გამოცდილება? ხოლო თუ ეს წინასახეში მოხდა, მით უფრო მოხდება ჭეშმარიტებაში, რამდენადაც უფრო დიდია ბოროტება იმ საქმეთა, რომლებიც მათ გაბედეს ამოდენა მკურნალობისა და გამოსწორების შემდეგ.
„ჴსნა მოუვლინა ერსა თჳსსა“ (). ისტორიული აზრით, იუდეველთა თავისუფლებას ამბობს; ხოლო ამაღლებული აზრით, მთელი ქვეყნიერებისას; ამას შემდეგი სიტყვაც ცხადყოფს: „ამცნო უკუნისამდე აღთქმა თჳსი“ (). აქ ახალ აღთქმას ამბობს, რადგან, როცა მცნება და სჯული ახსენა, ხოლო ეს სჯული დაირღვა და რისხვა წარმოშვა, ამბობს, რომ „ჴსნა მოუვლინა ერსა თჳსსა“ (), როგორც თვითონაც ამბობდა: „არა მოვედ მე სჯად სოფლისა, არამედ რაჲთა ვაცხოვნო სოფელი“ (). რადგან სჯული, როცა ირღვეოდა, სჯიდა; „რამეთუ შჯული რისხვასა შეიქმს, ხოლო სადა არა არს შჯული, მუნ არცა შჯულისა გარდასლვაჲ“ (), ამბობს იგი; და კიდევ: „რამეთუ ყოველთავე შესცოდეს და დაკლებულ არიან დიდებისაგან ღმრთისა, ხოლო განმართლდებიან უსასყიდლოდ მადლითა მისითა“ (). ამიტომ ასე თქვა: „ჴსნა მოუვლინა ერსა თჳსსა“ ().
7. წმიდა სახელი და სიბრძნის დასაბამი
მაგრამ არც გამოსყიდვაა უბრალოდ მოცემული, არამედ გამოსყიდვის შემდეგ რჯულიც არის, რათა მადლის ღირსი ცხოვრება ვაჩვენოთ. „წმიდა არს და საშინელ სახელი მისი“ (). რადგან როცა გაიაზრა ყოველივე, რაც მის მზრუნველობასა და განგებას აცხადებს: ძველ აღთქმაში და ახალში, საქმეებში, მცნებათა მიერ, სასწაულთა მიერ და საკვირველებათა მიერ, აღტაცებული შეიქნა, მისი დიდებულებით გაოცდა და სიტყვა დიდებისმეტყველებით დაასრულა, ჰიმნი აღუვლინა ყოველივე ამის მოქმედს. „წმიდა არს და საშინელ სახელი მისი“ (), ანუ განცვიფრებითა და დიდი საკვირველებით არის სავსე. თუ მისი სახელი ასეთია, მით უფრო რამდენად მეტად არის ასეთი მისი არსება? მაგრამ როგორ არის მისი სახელი წმიდა და საშინელი? დემონები მასზე ძრწიან, სნეულებები მის წინაშე შიშობენ; ამ სახელის გამოყენებით მოციქულებმა მთელი ქვეყნიერება წარმართეს და დაამტკიცეს. ამით, როგორც იარაღით, ისარგებლა დავითმა და ის ბარბაროსი დასცა; ამით აღსრულდა ურიცხვი საქმე; ამითვე წმიდა საიდუმლოში შევიყვანებით. ამრიგად, როცა ფიქრობს, რამდენ სასწაულს მოქმედებს მისი სახელი, რამდენ კეთილმოქმედებას აღასრულებს, როგორ ანადგურებს მოწინააღმდეგეებს, როგორ განამტკიცებს თავისიანებს, და როცა იხსენებს საქმეებს, რომლებიც ბუნების თანმიმდევრობას აღემატება და ადამიანთა მსჯელობას სძლევს, ამბობს: „წმიდა არს და საშინელ სახელი მისი“ (). ხოლო თუ წმიდაა, მის საგალობლად წმიდა ბაგეებია საჭირო, წმიდა და სუფთა.
„დასაბამი სიბრძნისა შიში უფლისაჲ, ხოლო გულისჴმის-ყოფაჲ კეთილი ყოველთა, რომელთა ყონ იგი“ (). რას ნიშნავს „დასაბამი“? წყაროს, ფესვს, საფუძველს. რადგან როცა ამდენი და ასეთი დიდი რამ თქვა ქვეყნიერების მეუფეზე და ასეთი განცვიფრებით აღივსო, ამის შემდეგ თანმიმდევრულად ამასაც ურთავს და აჩვენებს, რომ ვინც მას შიშობს, ყოველგვარი სიბრძნით ივსება და გონიერი ხდება. შემდეგ, რათა ვინმეს არ ეფიქრა, რომ სიბრძნის საქმე მხოლოდ ცოდნამდე მიდის, დაურთო: „ხოლო გულისჴმის-ყოფაჲ კეთილი ყოველთა, რომელთა ყონ იგი“ (). რადგან რწმენა საკმარისი არ არის, თუ მას რწმენის შესაფერისი ცხოვრებაც არ ახლავს. მაგრამ როგორ არის უფლის შიში სიბრძნის დასაბამი? ყოველგვარი ბოროტებისგან ათავისუფლებს და ყოველ სათნოებას აღასრულებს. სიბრძნედ კი სიტყვებში არსებულს კი არ უწოდებს, არამედ საქმეებში არსებულს. რადგან გარეშენიც სიბრძნეს ასე განსაზღვრავდნენ: საღმრთო და ადამიანური საგნების გარჩევად. ხოლო ამ ხელოვნებას ღვთის შიში ასწავლის: ბოროტებას აღმოფხვრის, სათნოებას ნერგავს, ახლანდელთა უგულებელყოფისთვის განამზადებს და ზეცისკენ გადაგვიყვანს. და რა არის ასეთ სულზე უფრო ბრძენი? აქ მხოლოდ მსმენელს კი არ ეძებს, არამედ აღმსრულებელსაც. „ხოლო გულისჴმის-ყოფაჲ კეთილი ყოველთა, რომელთა ყონ იგი“ (), ანუ მათთვის, ვინც სიბრძნეს აღასრულებს და საქმეებით აჩვენებს მას, კეთილი გულისხმისყოფაა. „კეთილი გულისხმისყოფაო“, თქვა, რადგან არსებობს ბოროტი გულისხმისყოფაც, როგორც მაშინ, როცა ამბობს: „ბრძენ არიან ბოროტისა ყოფად, ხოლო კეთილისა ქმნასა ვერ შეემეცნნეს“ (). მაგრამ იგი სათნოებაზე დამყარებულ გულისხმისყოფას ეძებს.
„და ქებაჲ მისი ეგოს უკუნითი უკუნისამდე“ (). რომელი ქება? მითხარი. მადლიერება, დიდებისმეტყველება, საქმეების მიერ უკვდავად ქცეული ქება, და ამაზე უწინ თვით ის ქება, რომელიც მის არსებასთან არის თანაშერთული. რადგან ღმერთი უკვდავია და თავისთავადაც დიდად ქების ღირსია; ქების ღირსია მაშინაც, როცა მის დიდებულებასა და ყოველივე სხვას გაიაზრებ; ქების ღირსია საქმეების მიერაც, როცა ხილულთა საშუალებით მის სიბრძნეს დაინახავ. ამას კი იმიტომ ამბობს, რომ მადლიერებისკენ მოგვიწოდოს და აჩვენოს: არავითარი შენდობის, თვით უმცირესისაც კი, ღირსნი არ არიან ისინი, ვინც მომხდართა გამო უკმაყოფილებას გამოთქვამენ. რადგან როცა მისი ქება, მადლიერება და დიდებისმეტყველება ასე ცხადია, აშკარა, ნათელი, ურყევი, განმტკიცებული და მტკიცედ მდგომი, ისე რომ უკვდავიც არის, უსაზღვრო და დაუსრულებელი, ისინი კი ამას ვერ ცნობენ და საპირისპიროს ლაპარაკობენ, სხვა არაფერს აკეთებენ, თუ არა იმას, რომ მზეზე უაღრესად ნათელ საგნებს ეწინააღმდეგებიან და ნებაყოფლობით ბრმავდებიან. რადგან არც რაიმე საბაბი აქვთ, რომ ვერ იცოდნენ: ეს ქება არც ბნელი რამ არის და არც გაურკვეველი, არამედ აშკარაა, უწყვეტი და უკვდავი, მარადის მყოფი და დასასრული არასოდეს აქვს.
ჩვენი უფლის იესო ქრისტეს მადლითა და კაცთმოყვარეობით, რომლის თანა მამასა, სულიწმიდითურთ, დიდება, ძალა, პატივი, აწ და მარადის და უკუნითი უკუნისამდე. ამინ.