📋 სარჩევი
„აუარებდით უფალსა, რამეთუ კეთილ, რამეთუ უკუნისამდე არს წყალობაჲ მისი;“ ().
1. საერთო მადლიერება და განგების ხილვა
ფსალმუნის ის სიტყვა, რომელსაც ხალხი ჩვეულებრივ ხმაშეწყობით გალობს, ასეთია: „ესე არს დღე უფლისაჲ, რომელ ქმნა უფალმან; ვიხარებდეთ და ვიშუებდეთ ამას შინა.“ (), და იგი ბევრს აღვიძებს; იმ სულიერ შეკრებასა და ზეციურ დღესასწაულზე ხალხი განსაკუთრებით სწორედ ამას იგალობს ხოლმე. ხოლო ჩვენ, თუ გსურთ, ზემოდან და თავიდან გავიაროთ მთელი ფსალმუნი და განმარტება არა ჩასაგალობებელი მუხლიდან, არამედ თვით შესავლიდან დავიწყოთ. რადგან მამებმა ეს მუხლი, რაკი საგალობელი იყო და ამაღლებულ დოგმატს შეიცავდა, ხალხს ჩასაგალობებლად განუწესეს: მთელ ფსალმუნს ხომ ვერ იგებდა ხალხი, რათა ამისგან მაინც სრული სწავლება მიეღო. ჩვენ კი საჭიროა, მთლიანად განვიხილოთ იგი, თუნდაც მისი შუა ნაწილი დიდ წინასწარმეტყველებას შეიცავდეს. რადგან აქ ნათქვამია: „ლოდი, რომელ შეურაცხ-ყვეს მაშენებელთა, ესე იქმნა თავ კიდეთა;“ (). ამასვე ქრისტე ეუბნებოდა იუდეველებს, ოღონდ უფრო მინიშნებით (რადგან ისინი ჯერ კიდევ მრისხანებით დუღდნენ და მას არ სურდა ამ მრისხანების გაღვივება; „ლერწამი შემუსრვილი არა განტეხოს და პატრუკი მბნდჳნვარე არა დაშრიტოს“ ()), მაგრამ მაინც თქვა. მაგრამ, როგორც უკვე ვთქვით, ფსალმუნის შესავალს მივმართოთ. მაშ, რა არის შესავალი? „აუარებდით უფალსა, რამეთუ კეთილ, რამეთუ უკუნისამდე არს წყალობაჲ მისი;“ (). რადგან წინასწარმეტყველმა, როცა სამყაროსადმი ქველმოქმედება და მუდმივი კაცთმოყვარეობა გაიაზრა, რომელიც უფალმა ყოველივეს მეშვეობით აჩვენა, ყველას მადლიერების საერთო საქმეში უხმობს და მისი სიკეთეების უდიდეს სათავეს ყველას წინ უდებს.
„თქუნ სახლმან ისრაჱლისამან, რამეთუ კეთილ, რამეთუ უკუნისამდე არს წყალობაჲ მისი;“ (). რას ამბობ? ისრაელის სახლი, რომელმაც ურიცხვი ტყვეობა დაითმინა, ეგვიპტეში იმონა, ქვეყნიერების კიდეებში იქნა წაყვანილი და პალესტინაში უთვალავი უბედურება გადაიტანა? დიახ, ამბობს იგი. რადგან სწორედ ისინი არიან მისი სიკეთეების ყველაზე მეტად მოწამენი და სხვებზე მეტიც მიიღეს. თვით ისიც კი, რაც მათ განიცადეს, დიდი ქველმოქმედების ნიშანია.
თუ ვინმე ზუსტად გამოიკვლევს, მათ განსაკუთრებით თვით ქრისტეს მოსვლისთვისაც მართებთ მადლობის შეწირვა. რადგან მათ საპირისპირო რომც დაითმინეს, ეს მოსულის გამო კი არ მოხდა, არამედ საკუთარი უმადურობის გამო. რადგან თავად იგი მათთან მოდიოდა და განუწყვეტლივ ამბობდა: „არა ვიდრე მოვლინებულ ვარ, გარნა ცხოვართა მათ წარწყმედულთა სახლისა ისრაჱლისათა.“ (); მოწაფეებს კი: „გზასა წარმართთასა ნუ მიხუალთ“ (), „არამედ მივედით უფროჲს ხოლო ცხოვართა მათ წარწყმედულთა სახლისა ისრაჱლისათა.“ (); ქანაანელ ქალს კი: „არა კეთილ არს მოღებად პური შვილთაგან და დაგებად ძაღლთა.“ (). რადგან ყველაფერს აკეთებდა და იღწვოდა მათი ცხონებისთვის. ხოლო თუ ისინი ქველმოქმედების უღირსნი აღმოჩნდნენ, ეს თავიანთ ურჯულოებებსა და უმადურობის სიჭარბეს მიაწერონ.
„თქუნ სახლმან აჰრონისმან, რამეთუ კეთილ, რამეთუ უკუნისამდე არს წყალობაჲ მისი;“ (). აქ იგი მღვდლებს ცალკე გალობისკენ უხმობს და აჩვენებს, თუ რამდენად აღმატებულია მღვდელობა. რადგან რამდენადაც ისინი სხვებზე დიდნი იყვნენ, იმდენად მეტ პატივსაც იღებდნენ ღვთისგან, არა მხოლოდ მღვდლობის წესით, არამედ ყველა დანარჩენი მხრივაც. რადგან როდესაც ცეცხლი ჩამოვიდა, მათ გამო ჩამოვიდა; მიწაც გაიხსნა, კვერთხიც აყვავდა, და ურიცხვი სხვა სასწაულიც მოხდა მათ გამო, უფრო სწორად, მათთვის. „თქუედ ყოველთა მოშიშთა უფლისათა, რამეთუ კეთილ, რამეთუ უკუნისამდე არს წყალობაჲ მისი.“ (). რადგან სწორედ მათ შეუძლიათ ყველაზე მეტად დაინახონ მისი კაცთმოყვარეობა და ყოველივეში მისი სიკეთე შეიცნონ. და რას ნიშნავს: „რამეთუ უკუნისამდე არს წყალობაჲ მისი“ ()? განუწყვეტელია, ამბობს იგი, არ წყდება, არამედ ყოველივეში ბრწყინავს და ცხადდება.
ხოლო თუ ბევრი ვერ ხედავს, საკუთარი აზრების სისუსტის გამო ვერ ხედავს. რადგან მზესაც თვალით სნეულნი სწორედ ამის გამო ვერ ხედავენ; ისევე როგორც ჯანმრთელნიც ყოველთვის ვერ ახერხებენ მას შეხედონ სიკაშკაშის სიჭარბის გამო; ასევე შეუძლებელია ღვთის მთელი განგების ზუსტად შეცნობა, რადგან მისი გონიერებისა და სიბრძნის სიდიადე ძლიერ აღემატება ადამიანურ აზრებს. უგუნურთათვის კი მრავალი ვნებაა, რომლებიც მათ აბნელებენ, რათა იგი საერთოდაც ვერ დაინახონ. პირველი — სიამოვნების სიყვარულია; ამიტომ იმასაც გვერდს უვლიან, რაც ყველასთვის ცხადია. ამის შემდეგ მეორეა უგუნურება და აზრის გაუკუღმართება. რადგან როგორ არ არის უჯერო: როცა მამას ხედავ, რომ ბავშვს სცემს, ამას იღებდე, აქებდე და სწორედ ამით თვლიდე მას მამად; ღმერთის მიმართ კი, თუ იგი ჩადენილთა გამო სასჯელის მოთხოვნას მოისურვებს, უკმაყოფილდებოდე და შფოთავდე? და რა შეიძლება იყოს ამ გაუკუღმართებაზე უარესი, როცა საპირისპირო შემთხვევებშიც უკმაყოფილდებიან: ხან შფოთავენ, რომ ღმერთი არ დასდევს ბოროტებას, ხან კი — რომ დასდევს?
რადგან როცა ხედავენ, რომ ზოგნი იტაცებენ და სიხარბით იხვეჭენ, უნდათ, რომ მათ სასჯელი მოიხადონ; ხოლო როცა თვითონ სცოდავენ, საერთოდაც არ უნდათ; ეს კი გახრწნილი აზრის ნიშანია. მესამე ამას ერთვის: მათ არც ის იციან, რა არის ნამდვილი კეთილი და რა არის ბოროტი; საგანთა განსჯაში ცდებიან ბოროტებისმოყვარეობისა და ბოროტებისკენ მიდრეკილების გამო. მეოთხე — არც საკუთარ ცოდვებს ითვალისწინებენ. მეხუთე — ღმერთსა და ადამიანებს შორის მანძილი გამოუთქმლად დიდია. მეექვსე — ღმერთს არ სურს, ყველგან ყველაფერი გამოაჩინოს, რადგან ნაწილობრივ მომხდარიც საკმარისია.
2. ჭირში ლოცვა და ღვთის სასოება
ამიტომ საჭიროა, ვისწავლოთ, რომ ყველაფერში დავა-კამათით არ გამოვიკვლიოთ ღმერთის განგება, რადგან შეუძლებელ საქმეებს ვეკამათებით და ისეთებს, რომლებიც ყოველ ქმნილ ბუნებას დიდად აღემატება; ხოლო ვისაც სურს, ნაწილობრივ მაინც შეიცნოს იგი, ზემოთქმული ვნებებისგან უნდა გათავისუფლდეს, და მაშინ, თუნდაც სრულად არა, მას მზეზე უფრო ნათლად იხილავს; ნაწილიდან რომ ისწავლის, მთელი განგებისთვისაც მადლობას შესწირავს. „ჭირსა ჩემსა ვხადე უფალსა, ისმინა ჩემი და გამომიყვანა მე ფართოდ.“ (). ხედავ სიკეთესა და კაცთმოყვარეობას? არ უთქვამს: „ღირსი ვიყავი“; არ უთქვამს: „სათნო საქმენი წარმოვაჩინე“, არამედ მხოლოდ ეს: „მოვუხმე“; და ლოცვა საკმარისი აღმოჩნდა უბედურების მოსახსნელად, რასაც ეგვიპტელთა დროსაც ამბობს: „ხილვით ვიხილე მე ძჳრი ერისა ჩემისა“ () და „გარდამოვედ განრინებად მათა ჴელისაგან მეგჳპტელთასა“ (). არ უთქვამს: „ვიხილე ჩემი ერის სათნოება“, არც ის, რომ უკეთესისკენ მათი მოქცევა ვიხილეო, არამედ: „ვიცი იგი ჭირი მათი“ და „ღაღადებაჲ მათი მესმა“ (). ხედავ გულმოწყალე მამას, რომელიც მხოლოდ უბედურებათა გამო შეეწევა? თუმცა არც ყოველი, ვინც ჭირშია, ხსნის ღირსია, ადამიანთა შორისაც კი. რადგან როცა მრავალ მსახურს ვხედავთ გვემულსა და ტკივილით შეპყრობილს, მათ მაინც არ ვათავისუფლებთ, რაკი ცოდვათა სიდიდეს ვიაზრებთ; ღმერთმა კი მხოლოდ ჭირის გამო გაათავისუფლა; და არა მხოლოდ ჭირისგან გაათავისუფლა, არამედ დიდი უსაფრთხოებაც მისცა. რადგან ამბობს: „ისმინა ჩემი და გამომიყვანა მე ფართოდ“ (). ჭირიც სწორედ ამისთვის დაიშვა, რათა ჭირში მყოფნი უფრო ყურადღებიანნი და უფრო სიბრძნისმოყვარენი გახადოს.
„უფალი არს მწე ჩემდა, არა შემეშინოს; რაჲ მიყოს მე კაცმან?“ (). ხედავ აზრის სიმაღლეს? ხედავ განწყობას, რომელიც ასე აღემატება ადამიანურ უძლურებას, რომ მთელ ბუნებას ზემოდან დაჰყურებს? ეს მხოლოდ გალობით კი არ წარმოვთქვათ, არამედ საქმეებითაც ვაჩვენოთ. არ უთქვამს: „არაფერი შემემთხვევა“, არამედ: „არა შემეშინოს; რაჲ მიყოს მე კაცმან?“ (). ესე იგი: კიდეც რომ რამე შემემთხვეს, არ მეშინია; ამასვე ამბობს პავლეც: „უკუეთუ ღმერთი ჩუენ კერძო არს, ვინ არს ძჳრის მყოფელ ჩუენდა?“ (). და მართლაც, მათ წინააღმდეგ უთვალავნი იყვნენ, მაგრამ ვერაფერი ავნეს. რადგან როგორ არ იქნება უკიდურესი სულმოკლეობა, როცა კეთილად განწყობილი მეუფე გვყავს და თანამონებისა გვეშინია? მაგრამ ეს კაცი ასეთი არ არის; იგი ამგვარ შიშებზე ყოველმხრივ მაღლა და უფრო აღმატებულია.
სწორედ ეს ვქნათ ჩვენც და ადამიანურის შიშით თავს ნუ მოვაკლებთ მეუფის თანადგომას. რადგან ეს ღმერთის შეწევნის შეურაცხყოფაა. ამიტომაც ნათქვამია, რომ ეზეკიამ ის განიცადა, რაც განიცადა: მზე უკან რომ დაბრუნდა და კვლავ ავიდა იმ საფეხურებით, რომლებზეც ჩამოვიდა, და როცა მოხდა ნიშანი, ყველას გასაოცებლად საკმარისი, მასთან მოსულებს, რომელთაც ამის გაგება სურდათ, ღვთისგან მომხდარით კი არ უნდოდა გაოცება, არამედ ადამიანურით, რადგან მათი შემოსევის ეშინოდა; ამიტომაც უჩვენებდა მათ საგანძურებს, რადგან საგანძურებში ჰქონდა თავისი სასოება. ამიტომაც ღმერთი განრისხდა და თქვა: „მიიხუნენ ყოველნი სახლისა შენისაშორისნი“ (), ესე იგი: ისინი წაიღებენ, ვისზეც სასოებდი და ვისაც ენდობოდი. ამისთვისვე იკიცხება ისრაელიც, რადგან ფულსა და ცხენებზე იყო დანდობილი. ამიტომაც წინასწარმეტყველი ურჩევდა მათ, საპირისპირო სიტყვებით მოელმობიერებინათ ღმერთი და ეთქვათ: „ცხენებზე აღარ ავმხედრდებით“ (). ღმერთი პატივს გცემს, შენ კი საკუთარ თავს შეურაცხყოფ? ღმერთი პატივს გცემს და თავისგან თანადგომას გპირდება, შენ კი ადამიანურ სასოებებს მიმართავ და უსულო ნივთიერებას — ფულს — შენი ხსნის სასოებას ანდობ? რადგან იგი მხოლოდ შენს ხსნას კი არ ეძიებს, არამედ იმასაც, რომ ეს პატივით აღასრულოს. ძლიერ უყვარხარ და ამიტომ, ყოველივესგან განგაშორებს, თავის თავს გალურსმავს; ყოველივეს ჩამოგაჭრის და თავისკენ მიგიყვანს, თითქოს თავისი მოქმედებით ამას ამბობდეს: „ჩემში იქონიე სასოება და მე მომაპყარი ყურადღება მარადის“.
„უფალი არს მწე ჩემდა, მე ვიხილნე მტერნი ჩემნი.“ (). ხედავ, რომ თვითონ კი არ შურს იძიებს და არც თავს ესხმის, არამედ ღმერთს უთმობს მტრებზე შურისგებას? „კეთილ არს მოსავ-ყოფა უფლისა მიმართ, ვიდრე მოსავ-ყოფა კაცისა მიმართ;“ (). „კეთილ არს სასოებაჲ უფლისა მიმართ, ვიდრე სასოებაჲ მთავართა მიმართ.“ (). ამას შედარების წესით კი არ წარმოთქვამს, არამედ წერილს ჩვეულებად აქვს, ამგვარი ხერხი შეუდარებელ საგნებზეც გამოიყენოს, მაშინდელ მსმენელთა უძლურების გამო. ამიტომ ამას შედარებით კი არ ამბობს, არამედ მათდამი გარდამოსვლით. ამიტომაც სხვა წინასწარმეტყველიც ამბობდა: „წყეულ იყავნ კაცი, რომელსა სასოება აქუს კაცისა მიმართ“ (); რადგან ამ სასოებაზე უფრო უღირსი არაფერია; ობობის ქსელზე უფრო უღირსიც კი არის; უფრო სწორად, არა მხოლოდ სუსტია, არამედ სახიფათოც. ეს იციან მათ, ვინც ხშირად ადამიანებზე დანდობილნი სწორედ მათთან ერთად დაიღუპნენ. ხოლო ღმერთისადმი სასოება არა მხოლოდ ძლიერია, არამედ მტკიცეც, და არავითარი ცვალებადობა არ აქვს.
ამიტომაც პავლე ამბობდა: „ხოლო სასოებამან არა არცხჳნის“ (). სხვა ბრძენიც ამბობს: „მიმოიხილეთ ძველი თაობები და იხილეთ: ვინ ესავდა უფალს და შერცხვა?“ ()1. „მაგრამ მე, ამბობს ვინმე, ვესავდი და შევრცხვი“. კეთილად ილაპარაკე, ადამიანო, ნუ შეეპასუხები საღვთო წერილს; თუ კიდეც შერცხვი, ეს იმისგან მოხდა, რომ როგორც საჭირო იყო, ისე არ გქონდა სასოება; იმისგან, რომ მოდუნდი; იმისგან, რომ ბოლომდე არ მოითმინე; იმისგან, რომ სულმოკლეობა გამოიჩინე. მაგრამ ამას ნუ იზამ; როცა საშინელებებს შენზე მოწოლილს იხილავ, ნუ დაეცემი. რადგან სწორედ ეს არის ყველაზე მეტად სასოება: როცა სიძნელეთა შუაგულში ხარ შესული და მაინც წელში იმართები.
3. უფლის სახელით ძლევა გამოუვალობაში
რა იყო უფრო უბედური იმ ბარბაროსებზე - ნინეველებზე ვამბობ ()? მაგრამ, თვით იმ მახეში მდგომნი და იმის მოლოდინში მყოფნი, რომ ქალაქი დაეცემოდა, მაინც არ წარიკვეთეს სასოება, არამედ სრული სინანული აჩვენეს; ამიტომ ღვთის გადაწყვეტილებაც ისევ უკან შეაბრუნეს. ხედავ, რამდენად დიდია სასოების ძალა? და თვით წინასწარმეტყველი რაღა? განა ვეშაპის მუცელში ყოფნისას ტაძარსა და იერუსალიმში დაბრუნებას არ იხსენებდა (იონ 2:4, 7)? ამიტომ შენც, თუნდაც თვით სიკვდილში შეხვიდე და ამდენი საფრთხის სიმძიმე თავზე დაგეკიდოს, ნუ წარიკვეთ სასოებას. რადგან ღმერთს შეუძლია გამოუვალი მდგომარეობიდანაც გზა იპოვოს. ამიტომაც ამბობდა ერთი ბრძენი: „დილიდან საღამომდე მრავალი ცვლილებაა, და ყოველივე სწრაფია მის წინაშე.“ ()2. არ გინახავს სიუხვით გარემოცული კაცი, რომელიც შიმშილობდა? არ გინახავს ქვრივი, რომელიც შიმშილის ჟამს სიუხვეში იყო ()?
როცა საქმეები გამოუვალ მდგომარეობაში ჩავარდება, მაშინ განსაკუთრებით იქონიე სასოება. რადგან მაშინ განსაკუთრებით აჩვენებს ღმერთი თავის ძალას: არა დასაწყისშივე, არამედ როცა ადამიანური მხრიდან ყველაფერი უიმედოდ ჩაითვლება. რადგან სწორედ ეს არის ღვთის შეწევნის ჟამი. ამიტომ არც ყრმები გამოიყვანა დასაწყისშივე, არამედ ღუმლის შემდეგ (); არც დანიელი - ჩავარდნამდე, არამედ შვიდი დღის შემდეგ (). ამიტომ ნუ მიაქცევ ყურადღებას საქმეთა ბუნებას, რომელიც სასოების წარკვეთაში აგდებს, არამედ ღვთის ძალას, რომელსაც უიმედოდ მიჩნეული საქმეები კეთილ სასოებამდე მიჰყავს. სწორედ ამას აჩვენებს ფსალმუნთმგალობელიც და სურს წარმოაჩინოს, რამდენად ადვილად პოულობს გზას ღვთის ძალა: შეუძლია არა მხოლოდ დასაწყისშივე, არამედ თვით საშინელებაში ჩავარდნილთა და შთანთქმულთა ამოყვანაც; მოისმინე, რა დაურთო: „ყოველი თესლები გარემომადგა მე“ (). ხედავ გაუქცეველ საფრთხეს? რადგან ბრძოლა არც მწკრივად გამართულთაგან იყო, არც პირისპირ მდგომთაგან; იგი შიგნით იყო მომწყვდეული, თითქოს რაღაც ბადით შემოხვეული და ქსელებით შეკავებული - არა ერთის, ორისა და სამისაგან, არამედ ყველა წარმართისაგან; მაგრამ მაინც ყველა ეს საკვრელი ღმერთისადმი სასოებით ირღვეოდა. „და სახელითა უფლისათა ვერეოდი მათ. გარემომადგეს მე და მომიცვეს მე, და სახელითა უფლისაჲთა ვერეოდე მათ; მომადგეს მე, ვითარცა ფუტკარნი გოლსა, და აღეტყინნეს, ვითარცა ცეცხლი ეკალთა შორის, და სახელითა უფლისაჲთა ვერეოდე მათ;“ ().
ხედავ, როგორ აღწერს საშინელებათა სიდიდეს? რადგან უბრალოდ არ უთქვამს, რომ გარს შემოერტყნენ, არამედ ფუტკრებსა და ეკლებში ცეცხლს შეადარა: ფუტკრებით მათი სწრაფვის მძაფრ ძალას, ხოლო ეკლებით მრისხანების აუტანლობასა და რისხვის ჩაუქრობლობას მიანიშნებდა. რადგან ვინ გაუძლებს ეკლებში ჩავარდნილ ცეცხლს? მაგრამ მაინც, ამბობს, ასე მძაფრად და ასე სწრაფად აღგზნებულებს, რომლებმაც შუაში მომიმწყვდიეს, არა მხოლოდ გავექეცი, არამედ ვძლიე კიდეც. ეს თვით ნივთიერ მაგალითზეც იხილე. რადგან ცეცხლი მაყვლოვანს წვავდა (), მაგრამ არც მაყვლოვანი იწვოდა და არც ის ცეცხლი ქრებოდა; ორივე ერთმანეთთან შეხებაში რჩებოდა და არ ილეოდა. და მაინც, რა არის მაყვლოვანზე უფრო მყიფე? და რა არის ცეცხლზე უფრო მწველი? მაგრამ მაინც ღვთის საკვირველმოქმედმა ძალამ, რომელიც უჩვეულოს აღასრულებს, ორივეს დარჩენის ნება მისცა. ასეთივე საკვირველი რამ ხდებოდა მაშინაც. რადგან ცეცხლივით მოიჭრნენ, ფუტკრებივით გულმოდგინებით დაესხნენ თავს, შიგნით ჰყავდათ მომწყვდეული, და მაინც ვერაფერი შეძლეს. რადგან უძლეველმა იარაღმა, დაუმარცხებელმა მოკავშირეობამ - ღვთის სახელმა - ყველა მათგანი განდევნა. „მივდერკ ჭენებით დაცემად, და უფალმან ჴელი აღმიპყრა მე.“ ().
[ფსალმუნთმგალობელმა] საშინელებათა სიდიდე წარმოაჩინა მათი სიმრავლით, სახით, თავდამსხმელთა სწრაფვითა და რისხვით; ახლა კი ამბობს იმასაც, რაც თვითონ გადაიტანა. ასე დამძლიეს საშინელებებმა, ამბობს, რომ ცოტაღა მაკლდა დაცემასა და ძირს დანარცხებას. რადგან ისე შევირყიე ბიძგით, რომ უკვე ვაპირებდი დაცემას; მაგრამ როცა უკვე მუხლებზე უნდა დავცემულიყავი და ძირს დავმხობილიყავი, როცა ყოველივე ადამიანური უიმედოდ ჩანდა, მაშინ აჩვენა მან თავისი მოკავშირეობა. ღმერთი ამას იმიტომ აკეთებს, რომ არავინ მიითვისოს საკუთარი თავისთვის დიდება. ეს გააკეთა მსაჯულთა ისტორიაშიც, გედეონის შემთხვევაში (მსაჯ 7:2, 7). ამიტომ ეზეკიას შემთხვევაშიც, ღამით, გამარჯვების ნიშანი აღმართა (). რადგან თუ ეზეკიამ, გამარჯვებასა და ომში არაფრის შემმატებელმაც კი, მაინც გონება დაკარგა, მხოლოდ მწკრივთან რომ მდგარიყო და დახოცილთა დაცემა ენახა, უფრო მეტად არ დაემართებოდა ეს? ამიტომ, როცა საქმეები ადამიანური სასოების მხრივ უიმედოდ ჩაითვლება, მაშინ ღმერთი მოიტანს თავისგან მომდინარე მოკავშირეობას. ეს გააკეთა გოლიათის შემთხვევაშიც (); ესვე - მოციქულების შემთხვევაშიც. ამიტომ პავლეც ამბობდა: „არამედ თჳთ თავით თჳსით განჩინებაჲ იგი სიკუდილისაჲ მოგუეღო, რაჲთა არა ვესვიდეთ თავთა ჩუენთა, არამედ ღმერთსა, რომელმან-იგი აღადგინნის მკუდარნი,“ (). „ძალი ჩემი და გალობაჲ ჩემი უფალი და მეყო მე იგი მაცხოვარ.“ ().
თითქოს ამბობდა: თვითონ გახდა ჩემი ძალა და შეწევნა. რას ნიშნავს, როცა ამბობს: „გალობაჲ ჩემი“ ()? ჩემი დიდებაა, ჩემი ქებაა, ჩემი სამკაულია, ჩემი ბრწყინვალებაა. რადგან მხოლოდ საფრთხეებისგან კი არ ათავისუფლებს, არამედ ბრწყინვალეებად და სახელოვნებადაც ხდის; და ყველგან შეიძლება ამის ხილვა - ხსნა დიდებით ეძლევა. ამით კიდევ სხვა რამესაც მიანიშნებს. რას? რომ ეს არის ჩემთვის, ამბობს, უწყვეტი გალობა, ეს არის ჩემთვის უწყვეტი ხმა - მისდამი საგალობელი; ეს არის ჩემი საქმე, რომ უწყვეტად ვუგალობდე მას.
4. სიცოცხლის ქება და უფლის სწავლა
ისმინონ მათ, ვინც სატანურ გალობებში იხრწნებიან, რა ზიანს ითმენენ და რა შენდობასღა ეღირსებიან: მაშინ, როცა ეს კაცი განუწყვეტლივ მაცხოვარს უგალობს, ისინი განუწყვეტლივ დემონთა გალობებში გორავენ. „ჴმაჲ სიხარულისა და ცხორებისა საყოფელსა მართალთასა“ (). როცა ღმერთი ყოველივეს აღასრულებს, გამარჯვების მოზიარენი ხარობენ, სიხარულით ხტიან და ორმაგად მხიარულობენ: იმითაც, რომ იხსნენ, და იმითაც, რომ ღვთის მიერ იხსნენ. ამ სიხარულს ქმნის ის, ვინც გამარჯვების ნიშანი აღმართა. შემდეგ, ამგვარი თანაშეწევნის საფუძველსაც რომ აჩვენებს, ამატებს: „საყოფელსა მართალთასა“ (). არ უთქვამს: „სახლებში“, არამედ: „კარვებში“, რადგან სურდა მათი საცხოვრებლის დროებითობა წარმოეჩინა. ასეთი იყო აბრაამის კარავი, როცა დაბრუნდა, ბარბაროსებზე გაიმარჯვა და თავის წარმატებულ საქმეთა გამო ბრწყინვალე შეიქნა. ასეთი იყო პავლეს კარავიც, როცა ბრუნდებოდა, დემონებზე გამარჯვებული, ცდომილების დამხობელი და წარმატებათა მომთხრობელი: „მარჯუენემან უფლისამან ქმნა ძალი, მარჯუენემან უფლისამან აღმამაღლა მე“ ().
ნახე სიხარულის მიზეზი: ამასვე ამბობს ახლაც, რასაც წინათ ამბობდა, და აჩვენებს, რომ ეს ყველაფერი ღმერთმა აღასრულა. ხედავ, რომ მისი ქველმოქმედება არა მხოლოდ საშინელებათაგან გათავისუფლებაში ჩანს, არამედ სახელის მოპოვებაშიც? რადგან როცა თქვა: „მარჯუენემან უფლისამან ქმნა ძალი“, შემდეგ დაუმატა: „მარჯუენემან უფლისამან აღმამაღლა მე“ (), რათა ეჩვენებინა მისთვის მიცემული დიდება. სიტყვა „აღმამაღლა“ ნიშნავს: „განმადიდა“. რადგან მან ისინი მხოლოდ ძლიერები კი არ გახადა, არამედ დიდებულებიც. „არა მოვკუდე, არამედ ვცხოვნდე და განვთქუნე მე საქმენი უფლისანი“ (). საფრთხეები, ამბობს, სიკვდილით მემუქრებოდნენ, მე კი ვამბობ: „არა მოვკუდე, არამედ ვცხოვნდე“ (). ესე იგი, მეუფის საკვირველთმოქმედება ისეთი იყო, რომ თვით სიკვდილთაგანაც გამოსტაცა იგი და, ახალი აღთქმის წინათაც, საკვირველ საფრთხეებში აღდგომის ხატს წინასწარ გამოსახავდა. რადგან მან დასაბამიდანვე მოგვცა მინიშნებები, როცა ენოქი გადაასახლა (). თუ არ გწამს, რომ სხეულთა აღდგომა შესაძლებელია, ამით ირწმუნე. როგორ გაძლო იმ სხეულმა ამდენი ხნის განმავლობაში? რადგან ერთი და იგივე არ არის დანგრეული სახლის აღდგენა და დამპალი, დაძველებული სახლის ამდენი ხნით შენარჩუნება. ნუთუ არ ფიქრობ, რომ მან არარსებული შექმნა? მაშ, ბევრად უფრო შეუძლია აღადგინოს. აღდგომის სხვა ხატიც გაქვს: ვგულისხმობ ელიას ატაცებას, რომელიც დღემდე არ აღსრულებულა სიკვდილით (). ღმერთისთვის ყველაფერი ადვილი და იოლია. ამბობს: „არა შეუძლებელ არს წინაშე ღმრთისა ყოველი სიტყუაჲ“ (). წინასწარმეტყველიც ამბობს: „ყოველივე, რაც სურდა, მოიმოქმედა“ (; ). ნუთუ ვერ ხედავ, რომ ხუროს საქმეებიც შენთვის ძნელია? მაგრამ მაინც ადგილს უთმობ მის ხელობას. და თუ თანამონის ხელობას ადგილს უთმობ, მეუფის სიბრძნეს კი ანგარიშს სთხოვ და მომხდარს რწმენით არ იღებ? ეს როგორი უგუნურების ღირსია!
„არა მოვკუდე, არამედ ვცხოვნდე“ (). თუ ვინმე ამ ნათქვამს აღმყვანებითი აზრითაც მიიღებს, არ შეცდება. მართალია, ეს აღდგომის შესახებ ითქვა, რადგან სიტყვები „არა მოვკუდე“ იმას ცხადყოფს, რომ თვით სიკვდილიც აღარ არის სიკვდილი, მაგრამ იგი სხვა სახითაც გაიგება. რადგან ამბობს: იმ სხვა სიკვდილით არ მოვკვდები, რომლის შესახებაც ქრისტე მინიშნებით ამბობდა: „რომელსა ჰრწმენეს ჩემი, მო-ღათუ-კუდეს, ცხონდესვე“ (); და „ყოველი რომელი ცოცხალ არს და ჰრწმენეს ჩემი, არა მოკუდეს იგი უკუნისამდე“ (). „და განვთქუნე მე საქმენი უფლისანი“ (). სწორედ ეს არის უმთავრესად სიცოცხლე: თავად უფლის ქება და მისი საკვირველებათა ყველასთვის გამოცხადება. რომელი საქმეები? მითხარი. ის საქმეები, რომელთა მოთხრობასაც აპირებს, როცა ამატებს: „სწავლით განმსწავლა მე უფალმან და სიკუდილსა არა მიმცა მე“ (). იხილე საკვირველთმოქმედება? იხილე სარგებლობა? რადგან იგი მადლობას მხოლოდ იმისთვის კი არ სწირავს, რომ გათავისუფლდა, არამედ იმასაც უდიდეს მადლად მიიჩნევს, რომ განსაცდელში ჩავარდა, და განსაცდელის სარგებელს ასახელებს. რა არის ეს მოგება? ამბობს: „სწავლით განმსწავლა მე უფალმან“ (). აი, ეს არის საფრთხეთა სარგებლობა: მან უკეთესი გახადა. ხედავ ორივე მხრიდან მის ძალასა და მზრუნველობას: იმასაც, რომ საშინელებებში შეყოვნების ნება მისცა, და იმასაც, რომ კვლავ გაათავისუფლა? რადგან ამბობს: „სიკუდილსა არა მიმცა მე“ (). სხვამაც კარგად თარგმნა: „სიკვდილს არ მისცა მე“, რათა ეჩვენებინა, რომ ყოველივე მის უფლის ხელმწიფებაში იყო. ამგვარად, ორმაგი ხსნა მოიპოვა: საშინელებათაგანაც და ბოროტებისგანაც გათავისუფლება. ამიტომაც პავლე ებრაელთა მიმართ წერისას ამბობდა: „ხოლო უკუეთუ შორს ხართ სწავლასა“ (), „მწირნი ვიდრემე ხართ და არა შვილნი“ (). „განმიხუენით მე ბჭენი სიმართლისანი, შევიდე მათ შინა და აუვარო უფალსა“ (). ბჭეები წვრთნას მიმღებთათვის იხსნება, მათთვის, ვინც ცოდვებს განიშორებს.
5. სიმართლის ბჭე და ქრისტე კუთხისთავი
დამოძღვრილს კადნიერებით შეუძლია თქვას: „განმიხუენით მე ბჭენი სიმართლისანი“ (). რადგან ნათქვამი აღმყვანებელი აზრითაც უნდა მივიღოთ და ბჭეებად ზეცის ბჭენი უნდა გავიგოთ, რომლებიც ბოროტთათვის დახშულია და რომელთა წინაშეც კაკუნი სათნოებით, მოწყალებითა და სიმართლით არის საჭირო. „ესე არს ბჭე უფლისაჲ, და მართალნი შევლენ ამას შინა“ (). არის სიკვდილის ბჭენი, არის წარწყმედის ბჭენი, არის სიცოცხლის ბჭენი, არის ვიწრო და შეჭირვებული ბჭენი. ამიტომ, რადგან ბჭე მრავალია, იგი უფლის ბჭის განმასხვავებელ ნიშანს ამბობს და ამატებს: „ესე არს ბჭე უფლისაჲ“ (). რადგან ისინი უფლისანი არ არიან. და რა არის მისი განმასხვავებელი ნიშანი? ის, რომ მისით შედიან დამოძღვრილნი, შეჭირვებულნი. რადგან იგი ვიწროა და შეჭირვებული; ხოლო თუ შეჭირვებულია, მასში შეჭირვებულნი გაივლიან, ისევე როგორც წარწყმედისკენ მიმავალი ბჭე ფართო და სივრციანია.
„აღგიარო შენ, რამეთუ ისმინე ჩემი და იქმენ ჩემდა მაცხოვარ“ (). მან უბრალოდ „ისმინე“ კი არ თქვა, არამედ ის, რომ უწინ დამოძღვრა და უკეთესი გახადა. ამიტომ მადლობს კიდეც არა იმისთვის, რაშიც შესმენილ იქნა, არამედ იმისთვის, რაშიც დამოძღვრილ იქნა. რადგან სწორედ ამის გამო იქნა შესმენილი, და ყველგან დიდად ჩანს მასთან მადლობის ეს სახე. რადგან რაც ვთქვი და თქმასაც არ შევწყვეტ, სწორედ ეს არის უმთავრესად მსხვერპლი და შესაწირავი.
„ლოდი, რომელ შეურაცხ-ყვეს მაშენებელთა, ესე იქმნა თავ კიდეთა;“ (). რომ ეს ნათქვამი ქრისტეს ეხება, ალბათ ყველასთვის ცხადია. რადგან თვითონაც სახარებებში ამ წინასწარმეტყველებას მოიხმობს და ამბობს: „არასადა აღმოგიკითხავსა წიგნთა შინა: ლოდი, რომელ შეურაცხ-ყვეს მაშენებელთა, ესე იქმნა თავ კიდეთა“ ()? თუ კი ჩანს, რომ ნათქვამი თვით ამ ისტორიაზე არ არის დამოკიდებული, არამედ წინასწარმეტყველება თხრობის შუა მსვლელობას წყვეტს და შემოდის, ამაში არაფერია საკვირველი და ახალი; რადგან წინასწარმეტყველებათა უმეტესობა ძველ აღთქმაში ასე გამოითქვა, ვინაიდან საჭირო იყო, ისინი დროებით ჩრდილით დაფარულიყო, რათა თვით წიგნებიც არ მოსპობილიყო. რადგან მისი შობის შესახებ წინასწარმეტყველებაც, ერთი მხრივ, თითქოს ისტორიაზეა ჩამოკიდებული, მაგრამ მასთან არაფერი აქვს საერთო; მაგალითად: „აჰა ქალწული მოუდგეს და შვეს ძე, და უწოდიან სახელი მისი ემმანუელ, რომელ არს თარგმანებით: ჩუენ თანა ღმერთი“ (; ). „ლოდი, რომელ შეურაცხ-ყვეს მაშენებელთა“ (). „მაშენებლებში“ იუდეველებს გულისხმობს, რჯულის მოძღვრებს, მწიგნობრებსა და ფარისევლებს, რადგან ისინი მას იწუნებდნენ და ამბობდნენ: „სამარიტელ ხარ შან, და ეშმაკი არს შენ თანა“ (); და კვლავ: „ესე კაცი არა არს ღმრთისაგან“ (), „არამედ აცთუნებს ერსა“ (). მაგრამ მაინც ეს დაწუნებული იმდენად რჩეული აღმოჩნდა, რომ კუთხის თავი გახდა. რადგან ყოველი ქვა არ გამოდგება კუთხისთვის, არამედ ყველაზე გამოცდილი და ისეთი, რომელსაც ორივე მხრიდან კედლების შეკვრა შეუძლია. მაშ, რასაც წინასწარმეტყველი ამბობს, ეს არის: იუდეველთა მიერ დაწუნებული და შეურაცხყოფილი იმდენად საკვირველი გამოჩნდა, რომ არა მხოლოდ ნაგებობა ააგო, არამედ ორი კედელიც შეკრა.
რომელ ორ კედელს? იუდეველთაგან და ელინთაგან მორწმუნეებს, როგორც პავლეც ამბობს: „რამეთუ იგი თავადი არს მშჳდობაჲ ჩუენი, რომელმან შექმნა ორივე ერთად და შუა-კედელი ზღუდისაჲ მის დაჰჴსნა, მტერობაჲ იგი ჴორცითა მისითა, შჯული იგი მცნებათაჲ მათ ბრძანებითა განაქარვა, რაჲთა ორივე იგი დაჰბადოს მას შინა ერთად ახლად კაცად“ (). და კვლავ: „აღშენებულ საფუძველსა ზედა მოციქულთასა და წინაწარმეტყუელთასა, რომლისა თავ საკიდურთა მისთა არს ქრისტე იესუ“ (). ნათქვამი კი იუდეველთა დიდი ბრალდებაა, რადგან მშენებლობისას ვარგისი ქვა ვერ შეიცნეს, არამედ როგორც უვარგისი, გადააგდეს ის, ვისაც ასეთი ნაგებობის აგება შეეძლო. თუ გინდა ორი კედელი იცოდე, თვით ქრისტესაც მოუსმინე, რომელიც ამბობს: „და სხუანიცა ცხოვარნი მიდგან, რომელნი არა არიან ამის ეზოჲსაგანნი, იგინიცა ჯერ-არიან მოყვანებად ჩემდა“ (), და „იყვნენ ერთ სამწყსო და ერთ მწყემს“ (). ეს ზემოდანაც, სახის სახით, მოხდა. რადგან აბრაამი ორივეთა მამამთავარი გახდა: წინადაუცვეთელთა და წინადაცვეთილთა; მაგრამ ის სახის სახით იყო, ეს კი ჭეშმარიტებით. „ესე იქმნა თავ კიდეთა“ (), ესე იგი, ორივე ერი შეკრა.
„უფლისა მიერ იყო ესე“ (). რას ნიშნავს: „უფლისა მიერ იყო ესე“ ()? მომხდარი, ამბობს, ადამიანის საქმე არ ყოფილა; არც ერთ-ერთი მრავალთაგანისა, არც ანგელოზებისა და არც მთავარანგელოზებისა იყო ასეთი კუთხის შეკვრა. ამიტომ ვერავინ შეძლო ეს: ვერც მართალმა, ვერც წინასწარმეტყველმა, ვერც ანგელოზმა, ვერც მთავარანგელოზმა; ეს მხოლოდ ღმერთის წარმატებული საქმეა, რადგან ეს საკუთრივ მისი საქმეა. სხვა განმმარტებელი კი ამბობს: „უფლისა მიერ იყო ესე“ (); ესე იგი, საკვირველი და უცნაური საქმე, კუთხის საქმე. და „არს საკჳრველ წინაშე თუალთა ჩუენთა“ (). რა არის საკვირველი? კუთხე: ორი ერის შეკრება ღვთისმოსაობისკენ. რადგან იუდეველთაგანაც მრავალი მირიადი ირწმუნა, და მოციქულებიც იუდეველთაგან იყვნენ. კარგად თქვა: „წინაშე თუალთა ჩუენთა“ (), რადგან სასწაული ყველასთვის ცხადი არ არის.
ვინ არ განცვიფრდებოდა, ვინ არ გაოცდებოდა, რომ სადაც ქრისტე ჯვარს ეცვა, იქვე ქრისტეს თაყვანს სცემენ; და ჯვარმცმელნი უპატიობაში არიან, ხოლო თაყვანისმცემელნი დიდებაში? რადგან სიტყვამ მთელი ქვეყნიერება მოირბინა და ყველას ჭეშმარიტებას შეუერთა. ამიტომ იგი რაღაცნაირად გამომკვლევთათვისაც საკვირველია, მაგრამ ბევრად უფრო ზუსტად და ცხადად მორწმუნეთათვის. ამიტომ თქვა: „წინაშე თუალთა ჩუენთა“ (). „ესე არს დღე უფლისაჲ, რომელ ქმნა უფალმან; ვიხარებდეთ და ვიშუებდეთ ამას შინა“ (). „დღეს“ აქ მზის სვლას კი არ უწოდებს, არამედ მასში მომხდარ წარმატებულ საქმეებს. რადგან როცა ბოროტ დღეს ამბობს, მზის სვლას კი არ ამბობს, არამედ იმ დღეში მომხდარ ბოროტებას; ასეა კეთილი დღეც: მასში მომხდარ წარმატებულ საქმეებს გულისხმობს. მისი ნათქვამის აზრი ასეთია: ღმერთის წარმატებული საქმეები, რომლებიც იმ დღეს მოხდა, ღმერთმა ქმნა; რადგან მომხდარის აღსრულება მხოლოდ იმ ხელის საქმე იყო.
6. უფლის დღე და ღვთის გამოჩენა
მაშ, რა შეიძლება გაუტოლდეს ამ დღეს, რომელშიც ღმერთსა და ადამიანებს შორის შერიგება მოხდა, ხანგრძლივი ომი დაირღვა, მიწა ცად გამოჩნდა, მიწის ღირსადაც არმყოფი ადამიანები სასუფევლის ღირსნი გამოჩნდნენ, ჩვენი ბუნების პირველი ნაყოფი ცათა ზემოთ იქნა აყვანილი, სამოთხე გაიხსნა, ძველი სამშობლო დავიბრუნეთ, წყევლა გაქრა, ცოდვა დაირღვა, რჯულით დასჯილებმა რჯულის გარეშე მოიპოვეს ხსნა, მთელმა მიწამ და ზღვამ თავისი მეუფე იცნო და ურიცხვი სხვა რამ მოხდა, რომელთა გადმოცემასაც ახლა სიტყვა ვერ გასწვდება? ამიტომ წინასწარმეტყველი, როცა ყოველივე ეს გაითვალისწინა, მთელ საქმეს ღმერთს მიაწერს და აცხადებს, რომ მომხდარი ღვთის საქმენი არიან. „ვიხარებდეთ და ვიშუებდეთ ამას შინა“ (). აქ იგი სულიერ სიხარულს გულისხმობს, გონისმიერს, გონებისეულს. „ვიხარებდეთ და ვიშუებდეთ ამას შინა“ (), რადგან ასეთი მრავალი სიკეთე მოვიპოვეთ. რადგან ესეც არამცირე სათნო საქმეა: სიკეთეების გამო სიხარული, სიხარულით ხტუნვა, მხიარულება და ღვთის ქველმოქმედებათა სიამოვნებით მიღება. „ჵ, უფალო, მაცხოვნე მე, ჵ, უფალო, წარმიმართე მე“ (). როცა ქვეყნიერების კეთილდღეობა, საქმეთა გარდაქმნა და უკეთესისკენ გადასვლა იხილა, ამ სიკეთეთა მიმღებთ თანაუხაროდა და თქვა: „ჵ, უფალო, მაცხოვნე მე, ჵ, უფალო, წარმიმართე მე“ (). ესე იგი: იხსენ ისინი, ვინც ამ სიკეთეებით ტკბება, რათა აღივსონ და მადლის ღირსი ნაყოფი გამოაჩინონ; გზა გაუადვილე მათ, რათა მას შემდეგ, რაც მიიღებენ, ასეთ სიკეთეთაგან არ დაეცნენ.
„კურთხეულ არს მომავალი სახელითა უფლისაჲთა“ (). რადგან ჩვენი სიკეთეები მომხდარით არ შემოიფარგლება, არამედ სხვა, უფრო დიდისკენ მიდის: აღდგომისკენ, სასუფევლისკენ, ქრისტესთან წილხვდომილობისკენ; და ყოველივე ამის საჩვენებლად დაუმატა: „კურთხეულ არს მომავალი სახელითა უფლისაჲთა“ (). ამასვე ეუბნებოდა ქრისტე იუდეველებს: „რამეთუ გეტყჳ თქუენ: არღარა მიხილოთ მე ამიერითგან, ვიდრემდე სთქუათ: კურთხეულ არს მომავალი სახელითა უფლისათა“ (; ). ვინაიდან ისინი მუდამ ამას აყენებდნენ წინ, რომ იგი ღვთისგან არ არის და ღმერთის მოწინააღმდეგეა, ეუბნება მათ: თქვენ თვითონ დამიმოწმებთ, რომ მე ღმერთის მოწინააღმდეგე არ ვარ, როცა ღრუბლებზე მომავალს მიხილავთ და ამ ხმას აღმოთქვამთ: „კურთხეულ არს მომავალი სახელითა უფლისაჲთა“ (), რითაც შექების სიტყვებით საკუთარ თავს ყოველგვარ გამართლებას წაართმევთ. რადგან მაშინ მომხდართა აშკარა გამოჩენა აიძულებს მათ ამ ხმის აღმოთქმას: ერთი მხრივ, ქებას წარმოთქვამენ, ხოლო მეორე მხრივ, საკუთარ თავზე ბრალდებას უფრო მწარეს გახდიან. „გაკურთხენით თქუენ სახლითა უფლისაჲთა. ღმერთი უფალი და გამოგჳჩნდა ჩუენ“ (). აქ მთელ მორწმუნე ერს გულისხმობს, რომელიც ღვთის სახლში კურთხევას იღებს. რადგან წინასწარმეტყველნი ყველგან ნეტარად აცხადებენ მომავალ მორწმუნეებს. რატომ აკურთხეთ და საიდან მოდის ეს ნეტარად გამოცხადება?
იმიტომ, რომ ღმერთი გამოგვიჩნდა. რადგან, ამბობს, „რამეთუ გამოჩნდა მადლი იგი ღმრთისაჲ მაცხოვრად ყოველთა კაცთა სამოძღურებელად ჩუენდა, რაჲთა უარ-ვყოთ უღმრთოებაჲ და სოფლისა გულის თქუმაჲ, სიწმიდით და სიმართლით და ღმრთის მსახურებით ვცხოვნდებოდით ამას სოფელსა და მოველოდით ნეტარსა მას სასოებასა და გამოჩინებასა დიდებასა დიდისა ღმრთისა და მაცხოვრისა ჩუენისა იესუ ქრისტესსა“ (). მაშასადამე, აქ წინასწარმეტყველი განკაცებას განუკვირდება: იმას, რომ ღმერთმა, რომელიც ღმერთია, უფალია და იმ არსებისაა, გამოჩენა ინება. გამოჩენას კი განგებულებას უწოდებს: ქალწულის წიაღში მოსვლას, ადამიანად გახდომას და ადამიანებთან ერთად ცხოვრებას. ამიტომაც ამბობს: „გაკურთხენით თქუენ“ (), რადგან ასეთი ნიჭით ისარგებლეთ. ამასვე მიანიშნებდა ქრისტეც, როცა ამბობდა: „ამენ გეტყჳ თქუენ, რამეთუ მრავალთა წინაწარმეტყუელთა და მართალთა გული-უთქუმიდა ხილვად, რომელსა თქუენ ხედავთ, და არა იხილეს, და სმენად, რომელი თქუენ გესმის, და არა ესმა“ ().
„განმზადეთ დღესასწაული ჟამსა ყუავილთასა ვიდრე რქათამდე საკურთხეველისათა“ (). სხვა მთარგმნელი ამბობს: „ზეიმისას ტოტები შეკარით“. კიდევ სხვა: „მსუქანთაგან დღესასწაული შეკარით“. სიტყვა წინასწარმეტყველებიდან კვლავ ისტორიულ თხრობაზე გადავიდა. ნათქვამის აზრი ასეთია: იდღესასწაულეთ, იზეიმეთ. რას ნიშნავს: „განმზადეთ დღესასწაული ჟამსა ყუავილთასა“ ()? ერთი მთარგმნელის მიხედვით: ნასუქი მსხვერპლები შესწირეთ; მეორის მიხედვით კი: გვირგვინები და რტოები მიაბით ტაძარს. ებრაულმა კი ეს ასე თქვა: „ესრუ აგ ბაად ოთთიმ“. ასე იქნება თუ ისე, იგი დღესასწაულს, ნათელ დღეს და საზეიმო შეკრებას აღნიშნავს. რადგან სიტყვა კვლავ გონისმიერიდან გრძნობადზე გადაიტანა და ამ საგნების დაბრუნება მოიხსენია.
„ღმერთი ჩემი ხარი შენ, და აღგიარო შენ; ღმერთი ჩემი ხარი შენ, და აღგამაღლო შენ; აღგიარო შენ, რამეთუ ისმინე ჩემი და იქმენ ჩემდა მაცხოვარ“ (). აქ აჩვენებს, რომ ქველმოქმედებათა გარეშეც უნდა ვმადლობდეთ ღმერთს და ამის გამოც ვადიდებდეთ მას: მისი სიდიადისა და გამოუთქმელი დიდების გამო. ამას მიანიშნებს იმით, რომ მას შემდეგ, რაც იმ ქველმოქმედებებს ახსენებს, რომლებიც მიიღო, ასე ამატებს. რადგან ამბობს: ამის გარეშეც მადლობას შევწირავ და აღვიარებ, რომ ასეთი მეუფე მყავს: ასეთი აღმატებული, ასეთი დიდი, ასეთი უხილავი, ასეთი მიუწვდომელი; რადგან „აღგამაღლო“ () ნიშნავს: გადიდებ. „აუარებდით უფალსა, რამეთუ კეთილ, რამეთუ უკუნისამდე არს წყალობაჲ მისი“ (). იგი არ კმაყოფილდება მხოლოდ იმით, რომ თავად სწირავდეს ამ მსხვერპლს, არამედ მრავალს უხმობს შექებისა და მადლიერების თანამონაწილედ, ღვთის კაცთმოყვარეობას აუწყებს და ყველგან მის უწყვეტობასა და სიდიადეს უგალობს. ამიტომ, ჩვენც ეს ვიცოდეთ, მუდამ ვმადლობდეთ კაცთმოყვარე ღმერთს და ეს მსხვერპლი შევწიროთ, რათა მომავალ სიკეთეთაც ვეზიაროთ.
ჩვენი უფლის იესო ქრისტეს მადლითა და კაცთმოყვარეობით, რომლის თანა მამასა, სულიწმიდითურთ, დიდება, ძალა, პატივი, აწ და მარადის და უკუნითი უკუნისამდე. ამინ.