„არა თუმცა უფალი იყო ჩუენ თანა“ ().
1. უფლის თანადგომა მტერთა მძვინვარებაში
რაც მრავალგზის მითქვამს, ამას ახლაც ვამბობ და თქმას არ შევწყვეტ: დიდია ტყვეობიდან მიღებული ნაყოფი და საკმარისია, რომ ყურადღებით მსმენელები სიბრძნისმოყვარეობაში შეიყვანოს. შეხედე იმ ადამიანებს, რომლებიც კერპებისკენ მირბოდნენ, ღმერთს არად აგდებდნენ და უღმრთოებისკენ გადაცურდნენ; ახლა კი, ტყვეობის შემდეგ, რას ამბობენ და როგორ მიაწერენ თავიანთ ხსნას ღმერთს? წინასწარმეტყველიც, როგორც საუკეთესო მგალობელთა წინამძღოლი, განუწყვეტლივ უბრძანებს მათ, იგივე თქვან. მას შემდეგ, რაც პირველად თვითონ თქვა, მათაც, როგორც მასწავლებელი მოწაფეებს, ასე ავალებს თქმას: „არა თუმცა უფალი იყო ჩუენ თანა, თქუნ ისრაჱლმან,“ () „არა თუმცა უფალი იყო ჩუენ თანა, რაჟამს კაცნი აღდგებოდეს ჩუენ ზედა,“ () „ცხოველნიცა ვიდრემე შთამთქნეს ჩუენ“ (). რადგან ისინი უიარაღონი და დაუცველნი იყვნენ, ტყვეები და მონები, უბედურებათაგან ახლახან გათავისუფლებულნი; უგალავნო ქალაქი ჰქონდათ, უფრო კი ქალაქიც არ ჰქონდათ, და დაბრუნების შემდეგ ყველას წინაშე მზა ნადავლად იწვნენ; მაგრამ გალავნისა და კოშკის ნაცვლად ღმერთი ექმნათ. ეს ჩვენც ახლა ვთქვათ: „არა თუმცა უფალი იყო ჩუენ თანა“ (), „ცხოველნიცა ვიდრემე შთამთქნეს ჩუენ“ ().
რადგან რას არ მოიმოქმედებდა ჩვენი მტერი, ეშმაკი, უფალი რომ ჩვენთან არ ყოფილიყო? მოისმინე, რას ეუბნება ქრისტე სიმონს: რაოდენგზის მოითხოვა სატანამ მისი გაცხრილვა — „სიმონ, სიმონ, აჰა ესერა ეშმაკმან გამოგითხოვნა თქუენ აღცრად, ვითარცა იფქლი“ (ლკ 22:31), და „ხოლო მე ვევედრე მამასა ჩემსა შენთჳს, რაჲთა არა მოგაკლდეს სარწმუნოებაჲ შენი“ (ლკ 22:32). ბოროტი და გაუმაძღარია ეს მხეცი; მუდმივად რომ არ ყოფილიყო აღვირით შეკავებული, ყველაფერს თავდაყირა დააყენებდა და აურევდა. რადგან თუ ნეტარ იობთან დაკავშირებით მცირე ნებართვა მიიღო და მისი სახლი ფესვიანად ამოძირკვა, სხეული დაუმახინჯა, ამოდენა ტრაგედია მოაწყო, ქონება დაუღუპა, შვილები მიწაში დაფლა, ხორცზე მატლები აუდუღა, ცოლი აუმხედრა, მეგობრებს, მტრებსა და მსახურებს ასეთი სიტყვები ათქმევინა, მაშინ, ურიცხვი აღვირით რომ არ ყოფილიყო შეკავებული, როგორ არ ავნებდა ყველას? ამიტომაც ფსალმუნთმგალობელი ამბობს: „არა თუმცა უფალი იყო ჩუენ თანა“ (). რადგან ისინი მეტად მცირენი და უძლურნი იყვნენ, ხოლო დაბრუნებულებს მრავალი ესხმოდა თავს.
ამაშიც ღვთის სიბრძნე ჩანდა: მან მათ უსაფრთხოება ერთბაშად კი არ მისცა, არამედ ნელ-ნელა და მცირედ-მცირედ. ამას კი იმიტომ აკეთებდა, რომ ისინი ღვთის შემეცნებაში დაეცვა და არ დაეშვა, რომ ტყვეობიდან მათთვის შეძენილი გამოსწორება გაფანტულიყო. რადგან უბედურებათაგან გათავისუფლება ჩვეულებრივ ადამიანებს უფრო გულგრილებს ხდის, ამიტომ თვით სიკეთეთა მიცემის დროსაც უშვებს, რომ ისინი განუწყვეტლივ გამოიცადონ, რათა განსაცდელები სიბრძნისმოყვარეობის მუდმივ წვრთნად ჰქონდეთ. ამიტომ ადამიანებს არც მუდამ უბედურებებში ტოვებს, რათა არ დაიქანცონ, და არც მუდამ მოსვენებაში, რათა უფრო გულგრილნი არ გახდნენ; არამედ მონაცვლეობებით წარმართავს მათ ცხონებას. „ცხოველნიცა ვიდრემე შთამთქნეს ჩუენ“ (). ხედავ, როგორ წარმოაჩენს თავდამსხმელთა მხეცურობას? რადგან ასეთი ადამიანებიც არსებობენ: ისინი მხეცთა სისასტიკეს ავლენენ, უფრო კი, თანამოძმეებს თვით მხეცებზე სასტიკად ეპყრობიან.
მხეცი ერთხელ რომ დაესხმება, რისხვას დაიცლის და წავა, ან, უკუგდებული, მეტად აღარ მიეახლება; ადამიანები კი, მრავალგზის დამარცხებულნიც, კვლავ და კვლავ ესხმიან თავს და მსხვერპლთა ხორცის გემოს გასინჯვა სურთ. ასეთია რისხვა, როცა გონებას მოკლებულია; ასე დუღს და გადმოდუღს ეს ვნება. როგორ შეიძლებოდა, მაშ, ეს სნეულება ჩაქრეს? თუ საკუთარ თავზე დავფიქრდებით, თუ სიკვდილს და ყოველდღე ამ ქვეყნიდან მიმავალთ გავიაზრებთ, თუ თვით ბუნებას განვიხილავთ — რომ მიწა და ნაცარი ვართ. ხოლო თუ გარეგნობის სილამაზე ჯერ კიდევ ატყუებს შენს გონებას, მიდი საფლავებთან და მამათა აკლდამებთან, იხილე იქ მწოლიარენი, როგორ დაშლილან მტვრად, და ამ ხილვიდან თავის შესაკავებლად დიდ საფუძველს მიიღებ. ოღონდ ნუ დასდებ ამ სიტყვას სიმძიმეს ბრალად. რადგან როგორც ციებიანებს, როცა სნეულებათაგან გათავისუფლდებიან, სუფთა ჰაერი სჭირდებათ, ასევე ვნებებით გამძვინვარებულნიც, თუ საფლავებთან მივლენ, თითქოს ჯანსაღ ადგილს მიაშურებენ და მრავალ სნეულებას განდევნიან.
რადგან კუბოს ხილვაც საკმარისია, რომ მეტად თავზეხელაღებული კაცი გონს მოიყვანოს. აქედან გადაიყვანე გონება მომავალ საშინელ დღეზე, იმ სატანჯველებსა და პასუხისგებებზე, იმ უნუგეშო სასჯელებზე, სადაც არავინ დაგიდგება გვერდით; ამ ყოველივეთი დააშოშმინე ვნებები. დააკვირდი იმ ადამიანებსაც, რომლებიც ამჟამინდელ ცხოვრებაში სიმდიდრიდან სიღარიბეში ვარდებიან, დიდებიდან კი უპატიობაში; და თუ გინდა, განრისხდე, ნუ განურისხდები ნათესავს, არამედ ბოროტ დემონს. გაქვს, სად დახარჯო ეს ვნება: მასთან ნურასოდეს შერიგდები, მასზე დახარჯე და დააცალე რისხვა, მას დაუდგი მახე და ნურასოდეს გაძღები მასთან ბრძოლით. „რაჟამს განრისხნა გულისწყრომა მათი ჩუენ ზედა;“ () „წყალთამცა ვიდრემე დამთქნეს ჩუენ,“ () „ღუარსა განჴდა სული ჩუენი. განჴდამეა სული ჩუენი წყალსა მას წინა დაუდგრომელსა?“ () აქ ნიაღვარსა და წყალს მტრების გამოუთქმელ მოძალებას უწოდებს; რადგან წყალი უწესრიგოდ მიედინება და დიდი სისწრაფითა და ძალით თან მიათრევს ყველაფერს, რასაც შეხვდება. აქ კი არა მხოლოდ უბედურებათა მოვარდნას გულისხმობს, არამედ მათ ჩავლასაც.
2. მახის შემუსვრა და სულიერი ბრძოლა
ამიტომ ნუ დავეცემით, როცა საშინელებანი მოგვეწევა. რაც უნდა იყოს, ნიაღვარია; გადამავალი ღრუბელია. რასაც კი სამწუხაროს უწოდებ, დასასრული აქვს; რასაც კი საშინელს უწოდებ, ზღვარს აღწევს. რადგან დასასრული რომ არ ჰქონდეს, ბუნება ამას ვერ გაუძლებდა. მაგრამ, ამბობს, ბევრს მიიტაცებს. მაგრამ ეს არა მისი საკუთარი დინების ძალის გამოა, არამედ გულგრილთა და ადვილად წამოსაქცევთა გამო. ამიტომ, რათა ნიაღვარმა არ მიგვიტაცოს და მის სიღრმეებში არ შევიდეთ, კარგად გავარჩიოთ მისი კალაპოტი და წმინდა ღუზას ჩავეჭიდოთ, რომ არავითარი ხომალდმტვრევა არ განვიცადოთ. ნიაღვარიც ხომ მხოლოდ ჟამამდეა საშიში, შემდეგ კი უზომოდ იკლებს.
„წყალთამცა ვიდრემე დამთქნეს ჩუენ,“ (). სხვა განმმარტებელი ამბობს: „მაშინ წყლები წაგვლეკავდა, როგორც ხევი, რომელმაც ჩვენს სულზე გადაიარა“. „განჴდამეა სული ჩუენი წყალსა მას წინა დაუდგრომელსა?“ (). სხვა ამბობს: „მაშინ ამპარტავანნი წყალთა მსგავსად ჩვენს სულზე გადაივლიდნენ“. ხედავ, რაოდენ დიდია ღვთის თანადგომა? როგორ არ დაუშვა, რომ ისინი ესოდენ მრავალ უბედურებაში წყალქვეშ ჩაძირულნი გამხდარიყვნენ? სწორედ ამიტომ უშვებს საშინელებათა გაზრდას — არა იმისთვის, რომ ჩაგვძიროს, არამედ იმისთვის, რომ უფრო გამოწრთობილნი გაგვხადოს და თავისი ძალის უფრო დიდი მტკიცებულება წარმოაჩინოს. ამპარტავნებად კი აქ მტრებს უწოდებს, რომლებიც ყოველ ნიაღვარზე უფრო მძაფრად და ყოველ აუტანელ წყალზე უფრო ძლიერად ესხმოდნენ თავს, მაგრამ მათ ვერაფერი ავნეს. ამის მიზეზი კი ღვთის თანადგომაა, ზეგარდამო შეწევაა და დაუძლეველი შემწეობაა. ამიტომ თვითონაც, უბედურებათაგან გათავისუფლება რომ ახსენა, იმასაც ასახელებს, ვინც ეს გათავისუფლება მიანიჭა, თანაც ქებით.
„კურთხეულ არს უფალი, რომელმან არა მიმცნა ჩუენ ნადირად კბილთა მათთა.“ () „სული ჩუენი, ვითარცა სირი, განერა მახისა მისგან მონადირეთასა;“ () ხედავ, როგორ წარმოაჩენს ჩვენს უძლურებასაც და იმათ ძალასაც? რადგან ერთნი მხეცებისა და ლომების მსგავსად მოიწევდნენ, ძალითა და რისხვით შეიარაღებულნი და მზად იყვნენ მსხვერპლთა ხორცის გემოს გასასინჯად; ხოლო ესენი ყოველ ბეღურაზე უფრო უძლურნი იყვნენ. რადგან სწორედ მაშინ ვლინდება ყველაზე მეტად ღვთის სასწაულები, როცა უძლურნი ძლიერებს სძლევენ. ეს მზაკვრული თავდასხმა მხოლოდ იმით კი არ იყო აუტანელი, რომ ერთნი ძლიერნი და საშიშნი იყვნენ, დიდი რისხვით სავსენი და ხორცის გემოს გასასინჯად გამზადებულნი, ხოლო მეორენი — უძლურნი, ცოტანი და ადვილად დასამარცხებელნი; არამედ იმითაც, რომ ისინი საშინელებათა შუაგულში იყვნენ მოქცეულნი, თვით სიძნელეებში შესულნი და ყოველი მხრიდან ომებით გარემოცულნი. მაგრამ მან, ვისაც ხსნის უხვი საშუალება აქვს და ყოველი მხრიდან შეუძლია გადარჩენა, საშინელებებში ჩავარდნის შემდეგაც კი, ამბობს, დიდი სიმარტივით გვიხსნა. ამიტომ, ამის წარმოსაჩენად, ასე თქვა: „სული ჩუენი, ვითარცა სირი, განერა მახისა მისგან მონადირეთასა;“ () „საბრჴე შეიმუსრა, და ჩუენ განვერენით.“ () შემდეგ კი, იმის საჩვენებლადაც, თუ როგორ, დაამატა: „შეწევნა ჩუენი სახელითა უფლისაჲთა, რომელმან ქმნა ცანი და ქუეყანა.“ () ხედავ მფარველის ძალას? ხედავ ძლიერებას? და თვით მზაკვრობის საბაბებიც მოსპო.
ამას ვინმე აღმყვანებითი მნიშვნელობითაც გაიგებდა ეშმაკსა და ადამიანთა მოდგმაზე. რადგან აჩვენებს, როგორ გამოსტაცა ადამიანთა მოდგმა ეშმაკს და როგორ დაშალა მისი მზაკვრობანი; ეს მას შემდეგ მოხდა, რაც მოწაფეებს უთხრა: „აჰა მიგცემ თქუენ ჴელმწიფებასა დათრგუნვად გუელთა და ღრიაკალთა და ყოველსა ზედა ძალსა მტერისასა“ (ლკ 10:19). რადგან ბრძოლა უკვე პირდაპირი აღარ არის, არც წყობაა თანასწორი: ის პირქვე დაცემული წევს, შენ კი გამართული დგახარ და ზემოდან ესვრი; ის ძალაგამოცლილია, შენ კი ძლიერი ხარ. მაშ, საიდან იმარჯვებს ხშირად? ჩვენი მოდუნებულობისგან, მძინარეთა გულგრილობისგან. ამიტომ, თუ მოისურვებ, წინ აღუდგე, იგი ვერ გაბედავს საბრძოლოდ დადგომას. ხოლო თუ მძინარეს სძლევს, ეს ეშმაკის ძალით კი არ ხდება, არამედ შენი გულგრილობით. რადგან ვინ ვერ სძლევს მძინარეს, თუნდაც ყველაზე უძლური იყოს? ძლიერი შეიკრა, მისი ჭურჭელი დაიტაცეს, მისი ძალა დაიშალა, მისი სადგომი გაირღვა, მისი მახვილები გაქრა.
ამაზე მეტი რაღა გინდა? რატომ გეშინია მისი? რატომ ძრწი? ძალაგამოცლილის დათრგუნვა გებრძანა; რატომ კანკალებ? მითხარი, რატომ შფოთავ? ნუთუ არ იაზრებ, როგორი შემწე გყავს? რადგან არა მხოლოდ მტერი გახდა უფრო უძლური, არამედ შენი შემწეობაც უფრო დიდი შეიქნა.
ხორცის აღძვრანი დაითრგუნა, ცოდვის ტვირთი გაქრა, სულის მადლი მიიღე და ცხების ძალა. „რამეთუ შეუძლებელი იგი შჯულისაჲ, რომლითა უძლურ იყო ჴორცთა მათთჳს, ღმერთმან ძე თჳსი მოავლინა, მსგავსად ჴორცთა მათ ცოდვისათა და ცოდვისათჳს, და საჯა ცოდვაჲ იგი ჴორცითა თჳსითა. რაჲთა სიმართლე იგი შჯულისაჲ აღესრულოს ჩუენ შორის, რომელნი არა ჴორციელად ვიქცევით“ (). ხორცი მორჩილი გახადა, იარაღი მოგმადლა: სიმართლის ჯავშანი, ჭეშმარიტების სარტყელი, ცხონების ჩაფხუტი, რწმენის ფარი, სულის მახვილი; საწინდარი მოგცა, თავისი სხეულით გკვებავს, თავისი სისხლით გასმევს, ჯვარი შუბად ჩაგაბარა — შუბად, რომელიც არასოდეს მოიდრიკება; ეშმაკი შეკრა და მიწაზე დაანარცხა. ამიტომ ამიერიდან შენი დამარცხება თავის მართლებას მოკლებულია და, როცა დარტყმას იღებ, თავის გასამართლებელი აღარ გექნება. რადგან გამარჯვებისთვის უთვალავი შესაძლებლობა გაქვს. „საბრჴე შეიმუსრა, და ჩუენ განვერენით.“ () „შეწევნა ჩუენი სახელითა უფლისაჲთა, რომელმან ქმნა ცანი და ქუეყანა.“ ()
ხედავ, როგორი მხედართმთავარი გყავს? როგორი მეფე? ამ მთელი სამყაროს შემოქმედი? ის, ვინც სიტყვით წარმოშვა ესოდენი სხეულები, ესოდენი მოცულობა და ესოდენი სიდიდე? ნუ დაეცემი, მამაცურად დადექი; არაფერი უშლის ხელს, რომ შენი გამარჯვების ნიშანი ბრწყინვალედ აღიმართოს. ეს ყოველივე ვიცოდეთ, საყვარელნო, ვიფხიზლოთ, ვიბრძოლოთ, ნუ დავიძინებთ; არამედ იარაღები გავწმინდოთ, გულმოდგინება გავამაგროთ და განუწყვეტლივ ვესროლოთ მოწინააღმდეგეს, რათა ბრწყინვალე გამარჯვება მოვიპოვოთ და დიდი დიდებით დავტკბეთ სასუფევლით; დაე, მას ყველამ მივაღწიოთ ჩვენი უფლის იესო ქრისტეს მადლითა და კაცთმოყვარეობით, რომლის თანა მამასა, სულიწმიდითურთ, დიდება, ძალა, პატივი, აწ და მარადის და უკუნითი უკუნისამდე. ამინ.