„არა თუმცა უფალი იყო ჩუენ თანა“ ().
1. უფლის თანადგომა მტერთა მძვინვარებაში
რაც მრავალგზის მითქვამს, ამას ახლაც ვამბობ და თქმას არ შევწყვეტ: დიდია ტყვეობიდან მიღებული ნაყოფი და საკმარისია, რომ ყურადღებით მსმენელები სიბრძნისმოყვარეობაში შეიყვანოს. იხილე, კერპებისკენ მირბოდნენ, ღმერთს შეურაცხყოფდნენ და უკეთურებისკენ გადაცურდნენ; ახლა კი, ტყვეობის შემდეგ, რას ამბობენ და როგორ მიაწერენ თავიანთ ხსნას ღმერთს? წინასწარმეტყველიც, როგორც საუკეთესო მგალობელთა წინამძღოლი, განუწყვეტლივ უბრძანებს მათ, იგივე თქვან. ამიტომ, პირველად თქმის შემდეგ, ისინიც, როგორც მასწავლებელი მოწაფეებს, ასე ავალებს თქმას: „არა თუმცა უფალი იყო ჩუენ თანა, თქუნ ისრაჱლმან,“ () „არა თუმცა უფალი იყო ჩუენ თანა, რაჟამს კაცნი აღდგებოდეს ჩუენ ზედა,“ () „ცხოველნიცა ვიდრემე შთამთქნეს ჩუენ“ (). რადგან ისინი უიარაღონი და შიშველნი იყვნენ, ტყვეები და მონები, ბოროტებათაგან ახლახან გათავისუფლებულნი; ჰქონდათ უგალავნო ქალაქი, უფრო კი ქალაქიც არ ჰქონდათ, და დაბრუნების შემდეგ ყველას წინაშე მზა ნადავლად იწვნენ; მაგრამ გალავნისა და კოშკის ნაცვლად მათთვის ღმერთი იქცა. ეს ჩვენც ახლა ვთქვათ: „არა თუმცა უფალი იყო ჩუენ თანა“ (), „ცხოველნიცა ვიდრემე შთამთქნეს ჩუენ“ ().
რადგან რას არ მოიმოქმედებდა ჩვენი მტერი, ეშმაკი, უფალი რომ ჩვენთან არ ყოფილიყო? მოისმინე, რას ეუბნება ქრისტე სიმონს: რაოდენგზის „სიმონ, სიმონ, აჰა ესერა ეშმაკმან გამოგითხოვნა თქუენ აღცრად, ვითარცა იფქლი“ (ლკ 22:31), და „ხოლო მე ვევედრე მამასა ჩემსა შენთჳს, რაჲთა არა მოგაკლდეს სარწმუნოებაჲ შენი“ (ლკ 22:32)? ბოროტია ეს მხეცი და გაუმაძღარი; და მუდმივად რომ არ აღვირედებულიყო, ყველაფერს თავდაყირა დააყენებდა და აურევდა. რადგან თუ ნეტარ იობზე მცირე ნებართვა მიიღო და მისი სახლი ფესვიანად ამოძირკვა, მისი სხეული დასერა, ამოდენა ტრაგედია მოაწყო, ქონება დაუღუპა, შვილები დამარხა, ხორცზე მატლები აადუღა, ცოლი აუმხედრა, მეგობრებს, მტრებსა და მსახურებს ასეთი სიტყვები ათქმევინა, და ურიცხვი აღვირით არ ყოფილიყო შეკავებული, როგორ არ ავნებდა ყველას? ამიტომაც ფსალმუნთმგალობელიც ამბობს: „არა თუმცა უფალი იყო ჩუენ თანა“ (). რადგან ისინი მეტად მცირენი და უძლურნი იყვნენ, ხოლო დაბრუნებულებს მრავალი ესხმოდა თავს.
ამაშიც ღვთის სიბრძნე ჩანდა: მან მათ უსაფრთხოება ერთბაშად კი არ მისცა, არამედ ნელ-ნელა და მცირედ-მცირედ. ამას კი იმიტომ აკეთებდა, რომ ისინი ღვთის შემეცნებაში დაეცვა და ტყვეობიდან მათთვის შემატებული გამოსწორება არ დაეშვა, რომ გაფანტულიყო. რადგან ბოროტებათაგან გათავისუფლება ჩვეულებრივ ადამიანებს უფრო უზრუნველს ხდის, ამიტომ თვით სიკეთეთა მიცემის დროსაც უშვებს, რომ ისინი განუწყვეტლივ გამოიცადონ, რათა განსაცდელები სიბრძნისმოყვარეობის მუდმივ წვრთნად ჰქონდეთ. ამიტომ არც ადამიანებს ტოვებს მუდამ უბედურებებში, რათა არ დაიქანცონ, არც მოსვენებაში, რათა უფრო უზრუნველნი არ გახდნენ; არამედ მონაცვლეობებით განაწყობს მათ ხსნას. „ცხოველნიცა ვიდრემე შთამთქნეს ჩუენ“ (). ხედავ, როგორ წარმოაჩენს თავდამსხმელთა მხეცურობას? რადგან ასეთი ადამიანებიც არსებობენ: ისინი მხეცთა სისასტიკეს ავლენენ, უფრო კი, თანამოდგმეებს თვით მხეცებზე მძიმედ ეპყრობიან.
მხეცი ერთხელ დაესხმის, რისხვას დაიცლის და წავა, ან უკუგდებული მეტად აღარ მიეახლება; ადამიანები კი, მრავალგზის დამარცხებულნიც, მრავალგზისვე ესხმიან თავს და მათი ხორცების გემოს გასინჯვა სურთ. ასეთია რისხვა, როცა გონიერ განსჯას არ ფლობს; ასე დუღს ვნება და გადმოდუღს. როგორ შეიძლებოდა, მაშ, ეს სნეულება ჩაქრეს? თუ საკუთარ თავზე დავფიქრდებით, თუ სიკვდილს გავიაზრებთ და იმათაც, ვინც ყოველდღე მიდის, თუ თვით ბუნებას განვიხილავთ, რომ მიწა და ნაცარი ვართ. ხოლო თუ გარეგნობის სილამაზე ჯერ კიდევ ატყუებს შენს გონებას, მიდი საფლავებთან და მამათა აკლდამებთან, იხილე იქ მწოლიარენი, როგორ დაშლილან მტვრად, და ამ ხილვიდან დიდ მიზეზს მიიღებ, რომ თავი შეიკავო. ოღონდ ნუ დასდებ ამ სიტყვას სიმძიმეს ბრალად. რადგან როგორც ციებიანებს, როცა სნეულებათაგან გათავისუფლდებიან, სუფთა ჰაერი სჭირდებათ, ასევე ვნებებით გაგიჟებულნიც, თუ საფლავებთან მივლენ, თითქოს რომელიმე ჯანსაღ ადგილს მიეახლნენო, მრავალ სნეულებას განდევნიან.
რადგან საკმარისია კუბოს ხილვაც, რომ მეტად გონებადაკარგული კაცი გონს მოიყვანოს. აქედან გადაიყვანე გონება მომავალ საშინელ დღეზე, იმ სატანჯველებსა და პასუხისგებებზე, იმ უნუგეშო ტანჯვებზე, სადაც არავინ დაგიდგება გვერდით; ამ ყოველივით დაუცხრე ვნებები. დააკვირდი იმ ადამიანებსაც, რომლებიც ამჟამინდელ ცხოვრებაში სიმდიდრიდან სიღატაკეში ვარდებიან, დიდებიდან კი უპატიობაში; და თუ გინდა, განრისხდე, ნუ განურისხდები ნათესავს, არამედ ბოროტ დემონს; გაქვს ადგილი, სადაც ვნება დახარჯო; მასთან ნურასოდეს შერიგდები, მასზე დახარჯე და დააცალე რისხვა, მას დაუდგი მახე და ნურასოდეს გაძღები მასთან ბრძოლით. „რაჟამს განრისხნა გულისწყრომა მათი ჩუენ ზედა;“ () „წყალთამცა ვიდრემე დამთქნეს ჩუენ,“ () „ღუარსა განჴდა სული ჩუენი. განჴდამეა სული ჩუენი წყალსა მას წინა დაუდგრომელსა?“ () აქ ნიაღვარსა და წყალს მტრების გამოუთქმელ სისწრაფეს უწოდებს; რადგან წყალი უწესრიგოდ მიედინება და დიდი სისწრაფითა და ძალით თან მიათრევს, რაც შეხვდება. აქ კი არა მხოლოდ ბოროტებათა მოვარდნას გულისხმობს, არამედ მათ ჩავლასაც.
2. მახის შემუსვრა და სულიერი ბრძოლა
ამიტომ ნუ დავეცემით, როცა საშინელებანი მოგვიახლოვდება. რაც უნდა იყოს იგი, ნიაღვარია; გადამავალი ღრუბელია. რასაც კი სამწუხაროს უწოდებ, დასასრული აქვს; რასაც კი საშინელს უწოდებ, ბოლომდე მიდის. რადგან დასასრული რომ არ ჰქონოდა, ბუნება ამას ვერ გაუძლებდა. მაგრამ, ამბობს, ბევრს მიიტაცებს. მაგრამ ეს არა მისი საკუთარი დინების ძალის გამოა, არამედ მოდუნებულთა და ადვილად წამოსაკრავთა გამო. ამიტომ, რათა არ მიგვიტაცოს და მის უფრო ღრმა ადგილებში არ შევიდეთ, კარგად განვიხილოთ მისი ადგილები, ჩავეჭიდოთ წმინდა ღუზას, რომ არავითარი ხომალდმტვრევა არ განვიცადოთ. რადგან ნიაღვარიც მხოლოდ ჟამამდეა საშიში, შემდეგ კი უზომოდ მდაბლდება.
„წყალთამცა ვიდრემე დამთქნეს ჩუენ,“ (). სხვა განმმარტებელი ამბობს: „მაშინ წყლები წაგვლეკავდა, როგორც ხევი, რომელმაც ჩვენს სულზე გადაიარა“. „განჴდამეა სული ჩუენი წყალსა მას წინა დაუდგრომელსა?“ (). სხვა ამბობს: „მაშინ ამპარტავანნი წყალთა მსგავსად ჩვენს სულზე გადაივლიდნენ“. ხედავ, რაოდენ დიდია ღმერთის თანაშემწეობა? როგორ არ მიუშვა ისინი, რომ ესოდენ მრავალ ბოროტებაში წყალქვეშ ჩაძირულნი გამხდარიყვნენ? რადგან ამისთვის უშვებს საშინელებათა გაზრდას, არა იმისთვის, რომ ჩაგვძიროს. არამედ იმისთვის, რომ უფრო გამოცდილნი გაგვხადოს და თავისი ძალის უფრო დიდი მტკიცებულება წარმოაჩინოს. ამპარტავნებად კი აქ მტრებს უწოდებს, რომლებიც ყოველ ნიაღვარზე უფრო მძაფრად და ყოველ აუტანელ წყალზე უფრო ძლიერად ესხმოდნენ თავს, მაგრამ მათ ვერაფერი ავნეს. ამის მიზეზი კი ღმერთის თანაშემწეობაა, ზეგარდამო შეწევა და ხელთუქმნელი შემწეობა. ამიტომ თვითონაც, ბოროტებათაგან გათავისუფლებაზე რომ თქვა, იმასაც ასახელებს, ვინც ეს გათავისუფლება მიანიჭა, და თან ქებით.
„კურთხეულ არს უფალი, რომელმან არა მიმცნა ჩუენ ნადირად კბილთა მათთა.“ () „სული ჩუენი, ვითარცა სირი, განერა მახისა მისგან მონადირეთასა;“ () ხედავ, როგორ წარმოაჩენს საკუთარ უძლურებასაც და მათ ძალასაც? რადგან ისინი, ერთნი, მხეცებივით და ლომებივით მოდიოდნენ, მზად იყვნენ მათი ხორცის გემოს გასასინჯად და ძალითა და რისხვით შეიარაღებულნი; ხოლო ესენი ყოველ ბეღურაზე უფრო უძლურნი იყვნენ. რადგან სწორედ მაშინ ვლინდება ყველაზე მეტად ღმერთის სასწაულები, როცა უძლურნი ძლიერებს სძლევენ. ხოლო მზაკვრობა მხოლოდ იმით კი არ იყო აუტანელი, რომ ერთნი ძლიერნი და საშიშნი იყვნენ, მრავალი რისხვით სავსენი და ხორცის გემოს გასასინჯად გამზადებულნი, ხოლო მეორენი უძლურნი, ცოტანი და ადვილად დასამარცხებელნი; არამედ იმითაც, რომ ისინი საშინელებათა შუაგულში იყვნენ მოქცეულნი, თვით სიძნელეებში ჩასულნი და ყოველი მხრიდან ომებით გარემოცულნი; მაგრამ მან, ვისაც უხვად და ყოველი მხრიდან შეუძლია გადარჩენა, საშინელებებში ჩავარდნის შემდეგაც კი, ამბობს, დიდი სიმარტივით გვიხსნა. ამიტომ, ამის წარმოსაჩენად, ასე თქვა: „სული ჩუენი, ვითარცა სირი, განერა მახისა მისგან მონადირეთასა;“ () „საბრჴე შეიმუსრა, და ჩუენ განვერენით.“ () შემდეგ კი, იმის საჩვენებლადაც, თუ როგორ, დაამატა: „შეწევნა ჩუენი სახელითა უფლისაჲთა, რომელმან ქმნა ცანი და ქუეყანა.“ () ხედავ მფარველის ძალას? ხედავ სიმტკიცეს? და თვით მზაკვრობის მიზეზებიც მოსპო.
ამას ვინმე აღმყვანებითი მნიშვნელობითაც გაიგებდა ეშმაკისა და ადამიანთა მოდგმის შესახებ. რადგან აჩვენებს, როგორ გამოსტაცა ადამიანთა მოდგმა, როგორ დაშალა ეშმაკის მზაკვრობანი; ეს მას შემდეგ მოხდა, რაც მოწაფეებს უთხრა: „აჰა მიგცემ თქუენ ჴელმწიფებასა დათრგუნვად გუელთა და ღრიაკალთა და ყოველსა ზედა ძალსა მტერისასა“ (ლკ 10:19). რადგან ბრძოლა უკვე პირდაპირი აღარ არის, არც წყობაა თანასწორი; არამედ ის პირქვე დაცემული წევს, შენ კი გამართული დგახარ და ზემოდან ესვრი; ის ძალაგამოცლილია, შენ კი ძლიერი ხარ. მაშ, საიდან იმარჯვებს ხშირად? ჩვენი მოდუნებულობისგან, მძინარეთა დაუდევრობისგან. ამიტომ, თუ მოისურვებ, წინ აღუდგე, იგი ვერ გაბედავს საბრძოლოდ დადგომას. ხოლო თუ მძინარეს სძლევს, ეს ეშმაკის ძალისგან კი არა, შენი გულგრილობისგანაა. რადგან ვინ ვერ სძლევდა მძინარეს, თუნდაც ყველაზე უძლური იყოს? ძლიერი შეიკრა, მისი ჭურჭელი დაიტაცეს, მისი ძალა დაიშალა, მისი სადგომი გაირღვა, მისი მახვილები გაქრა.
ამაზე მეტი რაღა გინდა? რის გამო გეშინია მისი? რის გამო შეშინებულხარ? ძალაგამოცლილის დათრგუნვა გებრძანა; საიდან გიკანკალებს გული? მითხარი, საიდან შფოთავ? ნუთუ არ ფიქრობ, როგორი შემწე გყავს? რადგან არა მხოლოდ მტერი გახდა უფრო უძლური, არამედ შენი შემწეობაც უფრო დიდი გახდა.
ხორცის აღტყინებანი ჩაცხრა, ცოდვის ტვირთი გაქრა, სულის მადლი მიიღე და ცხების ძალა. „რამეთუ შეუძლებელი იგი შჯულისაჲ, რომლითა უძლურ იყო ჴორცთა მათთჳს, ღმერთმან ძე თჳსი მოავლინა, მსგავსად ჴორცთა მათ ცოდვისათა და ცოდვისათჳს, და საჯა ცოდვაჲ იგი ჴორცითა თჳსითა. რაჲთა სიმართლე იგი შჯულისაჲ აღესრულოს ჩუენ შორის, რომელნი არა ჴორციელად ვიქცევით“ (). ხორცი მორჩილი გახადა, იარაღები მოგმადლა: სიმართლის ჯავშანი, ჭეშმარიტების სარტყელი, ცხონების ჩაფხუტი, რწმენის ფარი, სულის მახვილი; საწინდარი მოგცა, თავისი სხეულით გკვებავს, თავისი სისხლით გასმევს, ჯვარი გადმოგცა შუბად, არასოდეს მოდრეკად შუბად; მან ეშმაკი შეკრა და მიწაზე დაანარცხა. ამიტომ ამიერიდან შენი დამარცხება თავის მართლებას მოკლებულია და, თუ დარტყმას მიიღებ, თავის გასამართლებელი აღარ გექნება. რადგან გამარჯვებისთვის უთვალავი შესაძლებლობა გაქვს. „საბრჴე შეიმუსრა, და ჩუენ განვერენით.“ () „შეწევნა ჩუენი სახელითა უფლისაჲთა, რომელმან ქმნა ცანი და ქუეყანა.“ ()
ხედავ, როგორი მხედართმთავარი გყავს? როგორი მეფე? ამ მთელი სამყაროს შემოქმედს? მას, ვინც სიტყვით ესოდენი სხეულები, ესოდენი მოცულობა და ესოდენი სიდიდე წარმოაჩინა? ნუ დაეცემი, მამაცურად დადექი; არაფერი უშლის ხელს, რომ შენი ბრწყინვალე გამარჯვების ნიშანი აღიმართოს. ეს ყოველივე ვიცოდეთ, საყვარელნო, ვიფხიზლოთ, ვიბრძოლოთ, ნუ დავიძინებთ; არამედ იარაღები გავწმინდოთ, გულმოდგინება გავამაგროთ და განუწყვეტლივ ვესროლოთ მოწინააღმდეგეს, რათა ბრწყინვალე გამარჯვება მოვიპოვოთ და დიდი დიდებით დავტკბეთ სასუფევლით; დაე, მას ყველამ მივაღწიოთ ჩვენი უფლის იესო ქრისტეს მადლითა და კაცთმოყვარეობით, რომლის თანა მამასა, სულიწმიდითურთ, დიდება, ძალა, პატივი, აწ და მარადის და უკუნითი უკუნისამდე. ამინ.