📋 სარჩევი
„ჴმითა ჩემითა უფლისა მიმართ ღაღად-ვყავ, ჴმითა ჩემითა უფლისა მიმართ ვილოცე“ ().
1. მხურვალე ლოცვა და ჭირის სარგებელი
ხედავ, როგორ აკეთებს ამას ყველგან, როგორ იწყებს სწორედ ამ დასაწყისით და როგორ ამბობს აქ მეორედ „ჴმითა“ და „ჴმითა“ ()? ამას უბრალოდ კი არ აკეთებს, არამედ იმისათვის, რომ გაორებით ორი რამ გვასწავლოს: მოშურნეობის სიმხნევე და გონების დაძაბულობა; ამასთანავე კი იმასაც, რომ ხმა თვით მლოცველის უნდა იყოს. რადგან ყველანი არც ხმით ღაღადებენ, არც ღმრთის მიმართ და არც საკუთარი ხმით. საჭიროა, რომ ეს ყოველივე ერთად შეიკრიბოს. ვინც მტრების წინააღმდეგ ღაღადებს, ადამიანის ხმას კი არ გამოსცემს, არამედ მხეცისა და გველის ხმას. ვინც უდებობს და არ უსმენს იმას, რასაც თვითონ ამბობს, იგი ღმრთის მიმართ არ ღაღადებს, არამედ უბრალოდ და ამაოდ გამოსცემს ხმას. ვინც გონებას არ აღვიძებს, თუნდაც დიდად ყვიროდეს, ისიც კვლავ არ ღაღადებს; რადგან „ხმა“, როგორც ხშირად მითქვამს, სუნთქვის სიმაღლეს კი არ აღნიშნავს, არამედ დაძაბულ გონებას. მაგრამ ეს კაცი ასე არ იქცევა; იგი ამ სამს ერთად კრებს და აჩვენებს, რომ ხმით ღაღადებს, ღმრთის მიმართ ღაღადებს და საკუთარი ხმით ღაღადებს.
ამიტომ ამბობს მეორედ: „ჴმითა ჩემითა“ და „ჴმითა ჩემითა“ (). „განვჰფინო მის წინაშე ვედრებაჲ ჩემი და ჭირი ჩემი წინაშე მისსა მიუთხრა“ (). იხილე სული, ამსოფლიური საზრუნავებისგან გათავისუფლებული? რადგან არც ადამიანებთან შეხიზნულა და არც მათგან ითხოვა შემწეობანი, არამედ ხელთუქმნელ დახმარებასა და ზეგარდამო შეწევნას მიაშურა. შემდეგ, როცა სურდა ამ სიტყვით ეჩვენებინა გონების დაძაბულობა და მასში ჩადებული მხურვალება, ამბობს: „განვჰფინო“ (), ანუ დიდი სიუხვით გადმოვღვრი. აქედან ვსწავლობთ, რომ ჭირიც მცირედ როდი შეეწევა სულიერ სიბრძნეს; რადგან ეს არის ჭირის ნაყოფი. ამიტომ ნურავინ გაექცევა მას. რადგან მას ორი სარგებელი აქვს: ერთი ის, რომ უფრო მოშურნეებსა და ყურადღებიანებს გვხდის; მეორე კი ის, რომ ღმრთის მიერ შესმენისთვის მცირე საფუძველი როდი ხდება. ამიტომ თვითონაც არ თქვა: „ჩემი სიმართლე“, არც: „ჩემი კეთილი საქმეები“, არამედ თქვა: „ჭირი ჩემი“ (), რადგან ესეც მცირე შუამდგომლობა როდი იყო მისთვის.
ამიტომ ესაიაც ამბობს: „ნუგეშინის-სცემდით ჩემს ერს, მღვდელნო; ელაპარაკეთ იერუსალიმის გულს, რადგან უფლის ხელიდან მიიღო ორმაგი თავისი ცოდვებისათვის“ ()1. პავლეც ამბობს: „გადასეცით ასეთი კაცი სატანას ხორცის დასაღუპავად, რათა სული ცხონდეს“ ()2. და როდესაც კორინთელებს სწერდა, ამბობდა: „ამისთჳს მრავალ არიან თქუენ შორის უძლურ და სნეულ, და წვანან მრავალნი“ (). „რამეთუ უკუეთუმცა თავთა თჳსთა განვიკითხევდით, არამცა განვიკითხენით“ (). „ხოლო გან-თუ-ვიკითხვით, უფლისა მიერ განვისწავლებით, რაჲთა არა სოფლისა თანა დავისაჯნეთ“ (). და მდიდარს აბრაამი ეუბნებოდა: „მიიღე კეთილი შენი ცხორებასა შენსა, და ლაზარე ეგრევე მსგავსად ბოროტი. და აწ ესერა აქა ესე ნუგეშინის-ცემულ არს, ხოლო შენ იტანჯები“ (). დავითიც, როდესაც სემეიმ დაწყევლა, ამბობდა: „მიუშვი იგი, მწყევლოს, რადგან უფალმა უბრძანა მას, რათა უფალმა იხილოს ჩემი დამდაბლება“ ()3. და ყველგან საღვთო წერილში ვპოვებთ, რომ მათ, ვინც ჭირს მადლობით იტანენ, არა მხოლოდ მრავალი ცოდვა ეხსნებათ, არამედ აქედან ღმრთის წინაშე არც მცირე კადნიერებას მოიპოვებენ.
„მო-რა-აკლდებოდა ჩემგან სული ჩემი, და შენ უწყნი ალაგნი ჩემნი“ (). როცა სულმოკლე ადამიანები განსაკუთრებით ეცემიან და მრავალი მათგანი საძაგელ სიტყვებსაც ამბობს, სწორედ მაშინ ეს კაცი ყველაზე მეტად სულიერ სიბრძნეს იჩენს, რადგან მოშურნეობის მასწავლებლად ჭირი ჰყავს. ამიტომ, როცა დაინახავ ვინმეს, ვინც ჭირის გამო სასოს წარიკვეთს ან მწარე სიტყვას იტყვის, მიზეზად ჭირი ნუ მიიჩნევ, არამედ ამ სიტყვების მთქმელის სულმოკლეობა. რადგან ჭირის ბუნება ჩვეულებრივ ამის საწინააღმდეგოს ქმნის: ყურადღებას, გონების შემუსვრილებას, დაძაბულ განზრახვასა და კრძალულების გაძლიერებას. ამიტომ პავლეც ამბობდა: „ჭირი მოთმინებასა შეიქმს, ხოლო მოთმინებაჲ – გამოცდილებასა“ (). ხოლო თუ იუდეველები ჭირში დრტვინავდნენ, დრტვინვის სიტყვები ჭირს კი არ ეკუთვნოდა, არამედ მათ უგუნურებას; რადგან წმინდანები ჭირში უფრო ბრწყინვალენი და უფრო სულიერად ბრძენნი ხდებოდნენ. ამიტომ სწორედ ეს კაცი ამბობდა: „კეთილ არს ჩემდა, რამეთუ დამამდაბლე, რათა ვისწავლნე მე სიმართლენი შენნი“ (). პავლეც ამბობს: „და გარდარეულებითა ამით გამოცხადებათაჲთა რაჲთა არა აღვიმაღლო, მომეცა მე საწერტელი ჴორცთაჲ-ანგელოზ სატან, რაჲთა დამქენჯნიდეს მე“ (). „და ამისთჳს სამ-გზის ვევედრე უფალსა“ (), და მითხრა: „კმა არს შენდა მადლი ჩემი“ (). „რამეთუ ძალი ჩემი უძლურებასა შინა სრულ იქმნების“ (); ამიტომაც ამბობს: „სათნოდ მიმაჩნია ჭირებში, უძლურებებსა და დევნულებებში ყოფნა“ ()4. „რამეთუ რაჟამს მოუძლურდე, მაშინ განვძლიერდები“ ().
ხედავ, პავლეც როგორ მეტად იღვიძებს ჭირში, როგორ მიეშურება ღმრთისკენ და უფრო მეტად, დიდი სიმხურვალით ეჭიდება მას; თვით ბოროტებათა ფსკერზეც კი, რადგან ამას ნიშნავს: „მო-რა-აკლდებოდა ჩემგან სული ჩემი“ (), სწორედ მაშინ ხდება პავლე განსაკუთრებით მოშურნე? ხოლო სიტყვა „შენ უწყნი ალაგნი ჩემნი“ () სხვა მთარგმნელმა ასე თქვა: „შენ ხომ იცი“. „გზასა ამას, რომელსაცა ვიდოდე, დამირწყეს მე მახე“ (). „ვხედევდ მარჯულ ჩემსა, განვიცდიდ და არა ვინ იყო მცნობელ ჩემდა“ (). აქ იგი უბედურების გამძაფრებასა და განსაცდელთა ზრდას აჩვენებს, აგრეთვე მტრების მზაკვრობასაც: როგორ მოიწევდნენ ისინი მისკენ და სულ უფრო უახლოვდებოდნენ, რადგან სურდათ მისი წაბორძიკება. და რაც უფრო მძიმე იყო: მას არა მხოლოდ არ ჰყავდა ვინმე დამხმარე ან მოკავშირე, არამედ მისი მცნობელიც კი არავინ იყო.
2. განსაცდელებში სიფხიზლე და ღმრთისადმი სასოება
ეს არის უდაბურობის გამძაფრება, გაუცხოების უკიდურესობა; რადგან ცოტანი არიან, ვინც გასაჭირში მყოფს გვერდით უდგანან და ეხმარებიან, მით უფრო მაშინ, როცა გასაჭირები საფრთხეებსაც უქადის მას. მაგრამ ამ ვითარებამ ფსალმუნის მთქმელს არა მხოლოდ არ ავნო, არამედ უფრო მეტადაც არგო, რადგან იგი ღმერთთან დააახლოვა. შენც, საყვარელო, როცა განსაცდელების გამრავლებას იხილავ, ნუ დაეცემი, არამედ მეტად იფხიზლე. რადგან ღმერთი სწორედ ამისთვის უშვებს, რომ განსაცდელები აღიძრას: რათა შენი უდებება ჩამოგაშოროს და ძილში მყოფი გამოგაფხიზლოს. მაშინ ყოველივე ზედმეტი მოიკვეთება, მაშინ ყოველივე ყოფითი საზრუნავი განიბნევა; მაშინ ადამიანი ლოცვაში უფრო გულმოდგინე ხდება, მოწყალებისათვის უფრო მზად, მუცლის მოთხოვნათა უგულებელყოფისათვის უფრო მზად, და ყოველი ვნება ადვილად დასაძლევი ხდება, რადგან გასაჭირი მას უკუაქცევს. რადგან დასაწყისშიც ღმერთმა არა დასასჯელად შეგვაბა მწუხარებებსა და შრომებს, თუმცაღა განაჩენი სასჯელის სახით დაადგინა, არამედ იმისთვის, რომ გონს მოვეგეთ და უკეთესნი გავმხდარიყავით.
თუ მაშინაც კი, როცა მწუხარება გვაწევს და ცხოვრება შრომით სავსეა, ამხელა ბოროტება ბატონობს, ეს ყოველივე რომ არ ყოფილიყო, სადამდე არ მიაღწევდა უკეთურება? და რაღას გიკვირს, რომ ასეა სულის მიმართ, როცა გასაჭირი სხეულებისთვისაც კეთილია? რადგან ხორცის უკიდურეს სიამოვნებამდე მიყვანაც საზიანოა; ხოლო ისიც, რომ მრავალი მხრიდან ჩვენს წინააღმდეგ მზაკვრობანი ეწყობა, გვაფხიზლებს, და თუ ყურადღებით ვიქნებით, არაფრით დავზიანდებით. ამიტომაც ამბობს ვიღაც: „იცოდე, რომ მახეთა შუაში გადიხარ და ქალაქთა ზღუდეებზე დადიხარ“ ()5; და ამ ფსალმუნის მთქმელიც ამბობს: „გზასა ამას, რომელსაცა ვიდოდე, დამირწყეს მე მახე“ (). ხოლო თუ ვინმე ამ სიტყვებს აღმყვანებელი მნიშვნელობითაც გაიგებს, დაინახავს, რომ ეშმაკი სწორედ ამას აკეთებს: თავის მზაკვრობას შორიდან კი არა, ახლოს მალავს. ამიტომაც დიდად გვჭირდება სიფხიზლე. რადგან იგი მახეს მალავს: მოწყალებაში — დიდებისმოყვარეობას, მარხვაში — ქედმაღლობას; სხვა გზებში კი არა, არამედ იმავე გზებში, რომლებზეც დავდივართ, რაც უფრო მძიმეც არის.
„წარწყმდა სივლტოლა ჩემგან“ (). იხილე კვლავ სხვა მოახლოებული განსაცდელიც. რადგან იგი აჩვენებს არა მხოლოდ იმას, რომ მახეები გზებში იყო, არც მხოლოდ იმას, რომ არავინ ჰყავდა შემწე და მცნობელი, არამედ იმასაც, რომ განთავისუფლებისთვის დარჩენილი უკანასკნელი საშუალებაც — გაქცევით ხსნის მოპოვება — ადვილი და იოლი არ ყოფილა. ასე იყო ფსალმუნის მთქმელი ბოროტებათა შუაგულში მოქცეული და გარდაუვალ გასაჭირში, მაგრამ მაინც, ასეთ მდგომარეობაშიც, სასოს არ წარიკვეთდა. „და არა ვინ არს გამომეძიებელ სულისა ჩემისა“ (), ესე იგი, არავინ არის დამცველი და შემწე. მაშ, თავად მან რა ქნა? განა, ამხელა სივიწროვესა და უღონობაში მყოფმა, ხსნის სასო წარიკვეთა? არაფრით; არამედ მაშინვე ღმერთს მიმართავს და ამბობს: „ღაღად-ვყავ შენდამი, უფალო, და ვთქუ: შენ ხარ სასო ჩემი, და ნაწილი ჩემი ქუეყანასა მას ცხოველთასა“ ().
ხედავ სულის სიფხიზლეს? განსაცდელებმა იგი არ ჩაძირა, არამედ უფრო ფრთები შეასხა; და როცა გამოუვალ მდგომარეობაში იყო, შეიცნო უძლეველი ხელი, ყოვლადმძლე ძალა და გამოუვალ მდგომარეობაშიც შეწევნის იოლობა. „ვთქუ: შენ ხარ სასო ჩემი“ (). ყოველივე ადამიანური საშუალება, ამბობს, უძლურადაა მხილებული; ქარიშხალი ყოველგვარ თანადგომას იმდენად აღემატება, რომ ვერანაირი ხელოვნებით ვერ გადაურჩები ხომალდდამსხვრევას. მაგრამ თუმცაღა ადამიანთა შორის ყოველივე ეს უსასოდ ჩანს და ყველამ სასო წარვიკვეთეთ, შენთვის ყველაფერი იოლია; ამიტომ, როცა შენზე ვამყარებთ სასოებას, არ ვდუნდებით. „ნაწილი ჩემი ქუეყანასა მას ცხოველთასა“ (). ესე იგი, ჩემი ხვედრი, ჩემი საუნჯე, ჩემი სიმდიდრე — ყველაფერი თავად შენ ხარ. „ქუეყანასა მას ცხოველთასა“ (). აქ „ცოცხალთა ქვეყანას“ თავის სამშობლოს უწოდებს. რადგან იგი ხშირად ბაბილონის ტყვეობას ჯოჯოხეთსა და სიკვდილს უწოდებს. შემდეგ, რადგან უცხო ქვეყანაში მყოფი ჩვეულ ღვთისმსახურებას ვერ აღასრულებდა, ხოლო იქ, სამშობლოში, წმიდა მსახურების ყოველივე სრულდებოდა, ამიტომ ამბობს: „ნაწილი ჩემი ქუეყანასა მას ცხოველთასა“ (). ყოველთვის წინამძღვრად მედექი, ამბობს, და ცოცხალთა ქვეყანაში შენსიანად გამხადე; დიდიც გახდა ჩემი თანაზიარება შენთან.
„მოხედენ ვედრებასა ჩემსა, რამეთუ დავმდაბლდი ფრიად“ (). ხედავ, როგორ აყენებს აქაც თავის დასაცავ საბუთად იმასვე, რასაც ზემოთ ამბობდა — დამდაბლებას ვგულისხმობ, ანუ ცოდვებისთვის სასჯელის მეტისმეტად მოხდას? ხოლო „ფრიად“ მომხდართა ბრალდება კი არ არის, არამედ ტანჯულის მწუხარებისა და უძლურების მაჩვენებელია. რადგან, თუ ცოდვებისთვის დამსახურებულ საზომს შეხედავ, დამდაბლება ფრიადი არ არის; მაგრამ თუ ტვირთის მატარებლის უძლურებას შეხედავ, ფრიადია და მეტისმეტიც. რადგან ღმერთი არსად ითხოვს შეცოდებათა ღირს სასჯელს. და თუ ტანჯულებს იგი აუტანლად ეჩვენებათ, ეს მომხდართა ბუნების გამო კი არა, არამედ მომთმენთა უძლურების გამოა.
„მიჴსენ მე მდევართა ჩემთაგან, რამეთუ განძლიერდეს ჩემსა უფროს“ (). აჰა, კვლავ სხვა მიზეზიც: შემავიწროებელთა უსამართლო მზაკვრობა და ის, რომ თავად იგი დიდ უძლურებაში იყო: „გამოიყვანე საპყრობილით სული ჩემი, რათა აუარო სახელსა შენსა“ (). აქ ციტატაში თქმული „აუარო“ მადლობის აღვლენის მნიშვნელობით დგას. ხოლო რასაც ამბობს, ეს არის: გამათავისუფლე ამ ბოროტებათაგან. რადგან „საპყრობილით“ გასაჭირთა მეტისმეტ სიმძიმეს მიანიშნებს.
3. ჭირის მადლიერებით ატანის საზღაური
„რათა მადლობა შევწირო სახელსა შენსა“ ()6.
ესეც მცირე რამ არ არის: კეთილდღეობაში მოხვედრილებმა მიღებული კეთილისმყოფელობა დავიწყებას არ მისცენ. რადგან ადამიანთაგან ბევრი ჭირის ჟამს უფრო გულმოდგინეა, ხოლო სიმშვიდეში უფრო უდები; სხვები კი კვლავ სიმშვიდეში უდებნი არიან და ჭირში, საკუთარ თავზე სასოს წარკვეთით, უფრო მოდუნებულნი ხდებიან. მაგრამ ეს კაცი დროის ორივე მდგომარეობაში ერთსა და იმავე კრძალულებას ინარჩუნებს: ჭირმა იგი დაცემამდე კი არ მიიყვანა, არამედ უფრო მეტად შეჰკრიბა ვედრებისა და ლოცვისკენ; არც სიმშვიდემ აქცია მოდუნებულად, არამედ მაშინაც მადლიერებისთვის ემზადება. „მე მელიან მართალნი, ვიდრემდის მომაგო მე“ (). სხვა მთარგმნელი ამბობს: „მართალნი გვირგვინით შეიმკობიან, როცა სიკეთეს მიყოფ“. რას ნიშნავს ეს? ამბობს: ეს მართალთაც არგებს. რადგან ისინიც ილხენენ, გაიხარებენ და სიხარულით აღტაცდებიან, როცა ჩემს მძიმე განსაცდელთაგან გათავისუფლებას იხილავენ. რადგან ასეთნი არიან წმინდანთა სულები: ბოროტად ტანჯულებთან ერთად ტკივილს განიცდიან, კეთილდღეობაში მყოფთა კი არ შურთ, არამედ ხარობენ, მათთან ერთად ილხენენ და კეთილის მიმღებთა სიხარულს იზიარებენ.
ეს პავლემაც ბრძანა, როცა თქვა: „გიხაროდენ მოხარულთა თანა და ტიროდეთ მტირალთა თანა;“ (). ეს კი მცირე სათნოება არ არის. რადგან ბევრი დაცემულთა მდგომარეობითაც ტკბება და წამომდგართაც შურით უყურებს; ისინი ამ ორივე ვნებას დიდი სისასტიკისა და უკაცობისგან შობენ. მაგრამ მართალნი ასე არ არიან: ისინი ორივე ამ ბოროტებისგან გათავისუფლებულნი არიან, მოწყალენი და კაცთმოყვარენი არიან და ამ სათნოებებს იძენენ. ამიტომ, როგორც ისინი სისასტიკის გამო ორივე ვნებას განიცდიან, ასევე მართალნი კაცთმოყვარეობის გამო თანატანჯვით ტკივილს განიცდიან, თანახარებით კი სიკეთეს ეზიარებიან. რატომ თქვა: „მომაგო მე“ ()? ერთი სხვა მთარგმნელი ამბობს: „როცა სიკეთეს მიყოფ“. სხვები კი ასე ამბობენ: „მომაგებ და სანაცვლოს მომცემ“. თუმცა ზემოთ ჭირსა და დამდაბლებაზე თქვა, არა წარმატებულ ღვაწლებზე და არც საქმეებიდან მომდინარე კადნიერებაზე.
და რის სანაცვლოდ ითხოვს საზღაურს? დამდაბლების დღეების სანაცვლოდ. რადგან ესეც მცირე წარმატებული ღვაწლი არ არის: ჭირის მადლიერებით ატანა. ამიტომ შემდგომ მისაღებ საზღაურსაც „მიგებას“ უწოდებს. მაშ, ნურც ჩვენ ავშფოთდებით ჭირებში, არამედ ვილოცოთ, რომ განსაცდელში არ შევიდეთ; ხოლო როცა განსაცდელი მოგვეწევა, მივიღოთ იგი. რადგან არსებულ ცოდვებსაც განვიშორებთ და, თუ რამ სიმართლე გვაქვს, მასაც უფრო ბრწყინვალეს ვხდით. ამას იობიც აჩვენებს, რომელმაც მაშინ უფრო მეტად გაიბრწყინა. ასეთი სარგებლობა სხეულებშიც ჩანს; ეს არა მხოლოდ ადამიანებშია ასე, არამედ უგონო ცხოველებშიც; არა მხოლოდ ცხოველებში, არამედ მცენარეებშიც. ამიტომ მებაღეები არც ვაზებს აძლევენ ნებას, ზომაზე მეტად აბიბინდნენ, და არც სხვა ხეებს; არამედ წინ მიმართულ ზრდას აკავებენ და ნამგლით მთელ მათ ძალას ფესვისკენ აბრუნებენ, რათა ეს ძალა ფოთლებში არ დაიხარჯოს და ნაყოფი გამოფიტული არ გამოვიდეს. იგივე ხდება ადამიანებშიც. რადგან, როცა გულმოდგინება ზედმეტ საქმეებზე იხარჯება, სული უძლურდება და ღვთისმოსაობის მწიფე და ძალით სავსე ნაყოფის მოტანას ვეღარ ახერხებს.
ამის დანახვა წყლებზეც შეიძლება. რადგან დამდგარი და გაუმდინარე წყალი საზიანოა; ხოლო მოძრავი, ამოღებული და არხებით გადაყვანილი წყალი არა მხოლოდ ჯანსაღია, არამედ სანახავადაც, შესახებლადაც და დასალევადაც უფრო საამოა. ხშირად კი წნეხმა თვით ბუნებაც კი სძლია. რადგან ეს ქვემოთ მიდრეკილი და დენადი წყალი, როცა იწნეხება, ზევით აიტყორცნება. ეს სწორედ ადამიანებშიც ხდება. რადგან ისინი, ვინც ჭირებს ადვილად იტვირთავენ, უფრო მაღალნი ხდებიან; თუნდაც ძლიერ მიწას მიჯაჭვულნი, ძლიერ მიწიერნი და დამდაბლებულნი იყვნენ, აქედან დიდ სარგებელს იღებენ. რაკი ეს ვიცით, მადლიერებით ვიტვირთოთ ჩვენზე მოწეული მძიმე განსაცდელები, რათა ისინიც უფრო ადვილად ასატანი გაგვიხდეს და მომავალ სიკეთეებსაც მივაღწიოთ.
ჩვენი უფლის იესო ქრისტეს მადლითა და კაცთმოყვარეობით, რომლის თანა მამასა, სულიწმიდითურთ, დიდება, ძალა, პატივი, აწ და მარადის და უკუნითი უკუნისამდე. ამინ.
სათარგმნო შენიშვნები
- ძველი ქართული ბიბლიური ტექსტი ამ ციტატის ბერძნული ფორმით კორპუსში არ დადასტურდა; ციტატა ბერძნულიდან არის ნათარგმნი. ↩
- ძველი ქართული ბიბლიური ტექსტი ამ ციტატის ბერძნული ფორმით კორპუსში არ დადასტურდა; ციტატა ბერძნულიდან არის ნათარგმნი. ↩
- ძველი ქართული ბიბლიური ტექსტი ამ ციტატის ბერძნული ფორმით კორპუსში არ დადასტურდა; ციტატა ბერძნულიდან არის ნათარგმნი. ↩
- ძველი ქართული ბიბლიური ტექსტი ამ ციტატის ბერძნული ფორმით კორპუსში არ დადასტურდა; ციტატა ბერძნულიდან არის ნათარგმნი. ↩
- ძველი ქართული ბიბლიური ტექსტი ამ მუხლისთვის კორპუსში არ მოიძებნა; ციტატა ბერძნულიდან არის ნათარგმნი. ↩
- ძველი ქართული ბიბლიური ტექსტი ამ ციტატის ბერძნული ფორმით კორპუსში არ დადასტურდა; ციტატა ბერძნულიდან არის ნათარგმნი. ↩