📋 სარჩევი
„ჴმითა ჩემითა უფლისა მიმართ ღაღად-ვყავ, ჴმითა ჩემითა უფლისა მიმართ ვილოცე“ ().
1. მხურვალე ლოცვა და ჭირის სარგებელი
ხედავ, როგორ აკეთებს ამას ყველგან, როგორ იწყებს სწორედ ამ დასაწყისით და როგორ ამბობს აქ მეორედ „ჴმითა“ და „ჴმითა“ ()? ამას უბრალოდ კი არ აკეთებს, არამედ იმისათვის, რომ გაორებით ორი რამ გვასწავლოს: მოშურნეობის სიმხნევე და გონების დაძაბულობა; ამასთანავე კი იმასაც, რომ ხმა თვით მლოცველის უნდა იყოს. რადგან ყველანი არც ხმით ღაღადებენ, არც ღმრთის მიმართ და არც საკუთარი ხმით. საჭიროა, რომ ეს ყოველივე ერთად შეიკრიბოს. ვინც მტრების წინააღმდეგ ღაღადებს, ადამიანის ხმას კი არ გამოსცემს, არამედ მხეცისა და გველის ხმას. ვინც უდებობს და არ უსმენს იმას, რასაც თვითონ ამბობს, იგი ღმრთის მიმართ არ ღაღადებს, არამედ უბრალოდ და ამაოდ გამოსცემს ხმას. ვინც გონებას არ აღვიძებს, თუნდაც დიდად ყვიროდეს, ისიც კვლავ არ ღაღადებს; რადგან „ხმა“, როგორც ხშირად მითქვამს, სუნთქვის დაძაბულობას კი არ აღნიშნავს, არამედ დაძაბულ გონებას. მაგრამ ეს კაცი ასე არ იქცევა; იგი ამ სამს ერთად კრებს და აჩვენებს, რომ ხმით ღაღადებს, ღმრთის მიმართ ღაღადებს და საკუთარი ხმით ღაღადებს.
ამიტომ ამბობს მეორედ: „ჴმითა ჩემითა“ და „ჴმითა ჩემითა“ (). „განვჰფინო მის წინაშე ვედრებაჲ ჩემი და ჭირი ჩემი წინაშე მისსა მიუთხრა“ (). იხილე სული, ამსოფლიური საზრუნავებისგან გათავისუფლებული? რადგან არც ადამიანებთან შეხიზნულა და არც მათგან ითხოვა შემწეობანი, არამედ უძლეველ დახმარებასა და ზეგარდამო შეწევნას მიაშურა. შემდეგ, როცა სურდა ამ სიტყვით ეჩვენებინა გონების დაძაბულობა და მასში დაგროვილი მხურვალება, ამბობს: „განვჰფინო“ (), ანუ დიდი სიუხვით გადმოვღვრი. აქედან ვსწავლობთ, რომ ჭირიც მცირედ როდი შეეწევა სულიერ სიბრძნეს; რადგან ეს არის ჭირის ნაყოფი. ამიტომ ნურავინ გაექცევა მას. რადგან მას ორი სარგებელი აქვს: ერთი ის, რომ უფრო მოშურნეებსა და ყურადღებიანებს გვხდის; მეორე კი ის, რომ ღმრთის მიერ შესმენისთვის არამცირე საბუთად გვექცევა. ამიტომ თვითონაც არ თქვა: „ჩემი სიმართლე“, არც: „ჩემი კეთილი საქმეები“, არამედ თქვა: „ჭირი ჩემი“ (), რადგან ესეც მისთვის არამცირე დასაცავი საბუთი იყო.
ამიტომ ესაიაც ამბობს: „ნუგეშინის-სცემდით, ნუგეშინის-სცემდით ერსა ჩემსა, _ იტყჳს უფალი. მღდელნი ეტყოდეთ გულსა იერუსალემისასა: ნუგეშინის-ეცით მას, რამეთუ აღივსო სიმდაბლე მისი, რამეთუ დაჴსნილ არს ცოდვა მისი, რამეთუ შეიწყნარნა ჴელისაგან უფლისა მრჩობლნი ცოდვანი მისნი“ (). პავლეც ამბობს: „მიცემად ეგევითარი იგი ეშმაკსა სატანჯველად ჴორცითა, რაჲთა სული ცხონდეს“ (). და როდესაც კორინთელებს სწერდა, ამბობდა: „ამისთჳს მრავალ არიან თქუენ შორის უძლურ და სნეულ, და წვანან მრავალნი“ (). „რამეთუ უკუეთუმცა თავთა თჳსთა განვიკითხევდით, არამცა განვიკითხენით“ (). „ხოლო გან-თუ-ვიკითხვით, უფლისა მიერ განვისწავლებით, რაჲთა არა სოფლისა თანა დავისაჯნეთ“ (). და მდიდარს აბრაამი ეუბნებოდა: „მიიღე კეთილი შენი ცხორებასა შენსა, და ლაზარე ეგრევე მსგავსად ბოროტი. და აწ ესერა აქა ესე ნუგეშინის-ცემულ არს, ხოლო შენ იტანჯები“ (). დავითიც, როდესაც სემეიმ დაწყევლა, ამბობდა: „აცადეთ და მწყევდეს მე. ვინ უწყის, თუ უფალმან რქვა მაგას. რამეთუ იხილოს უფალმან დამდაბლებაჲ ესე ჩემი“ (). და ყველგან საღვთო წერილში ვპოვებთ, რომ მათ, ვინც ჭირებს მადლიერებით იტანენ, არა მხოლოდ მრავალი ცოდვა ეხსნებათ, არამედ აქედან ღმრთის წინაშე არამცირე კადნიერებასაც მოიპოვებენ.
„მო-რა-აკლდებოდა ჩემგან სული ჩემი, და შენ უწყნი ალაგნი ჩემნი“ (). როცა სულმოკლე ადამიანები განსაკუთრებით ეცემიან და მრავალი მათგანი გმობის სიტყვებსაც ამბობს, სწორედ მაშინ ეს კაცი ყველაზე მეტად სულიერ სიბრძნეს იჩენს, რადგან მოშურნეობის მასწავლებლად ჭირი ჰყავს. ამიტომ, როცა დაინახავ ვინმეს, ვინც ჭირის გამო სასოს წარიკვეთს ან მწარე სიტყვას იტყვის, მიზეზად ჭირი ნუ მიიჩნევ, არამედ ამ სიტყვების მთქმელის სულმოკლეობა. რადგან ჭირის ბუნება ჩვეულებრივ ამის საწინააღმდეგოს ქმნის: ყურადღებას, გონების შემუსვრილებას, მოკრებილ განზრახვასა და კრძალულების გაძლიერებას. ამიტომ პავლეც ამბობდა: „ჭირი მოთმინებასა შეიქმს, ხოლო მოთმინებაჲ – გამოცდილებასა“ (). ხოლო თუ იუდეველები ჭირში დრტვინავდნენ, დრტვინვის სიტყვებს ჭირი კი არ წარმოშობდა, არამედ მათი უგუნურება; რადგან წმინდანები ჭირში უფრო ბრწყინვალენი და უფრო სულიერად ბრძენნი ხდებოდნენ. ამიტომ სწორედ ეს კაცი ამბობდა: „კეთილ არს ჩემდა, რამეთუ დამამდაბლე, რათა ვისწავლნე მე სიმართლენი შენნი“ (). პავლეც ამბობს: „და გარდარეულებითა ამით გამოცხადებათაჲთა რაჲთა არა აღვიმაღლო, მომეცა მე საწერტელი ჴორცთაჲ-ანგელოზ სატან, რაჲთა დამქენჯნიდეს მე“ (). „და ამისთჳს სამ-გზის ვევედრე უფალსა“ (), და მითხრა: „კმა არს შენდა მადლი ჩემი“ (). „რამეთუ ძალი ჩემი უძლურებასა შინა სრულ იქმნების“ (); ამიტომაც ამბობს: „ამისთჳს სათნო-მიჩნს უძლურებათა შინა, გინებათა, ჭირთა, დევნულებათა და იწროებათა ქრისტესთჳს“ (). „რამეთუ რაჟამს მოუძლურდე, მაშინ განვძლიერდები“ ().
ხედავ, ფსალმუნის მთქმელიც როგორ მეტად იღვიძებს ჭირში, როგორ მიეშურება ღმრთისკენ და დიდი სიმხურვალით უფრო მტკიცედ ეჭიდება მას — თვით ბოროტებათა ფსკერზეც კი (რადგან ამას ნიშნავს: „მო-რა-აკლდებოდა ჩემგან სული ჩემი“ ()) — და სწორედ მაშინ ხდება განსაკუთრებით მოშურნე? ხოლო სიტყვა „შენ უწყნი ალაგნი ჩემნი“ () სხვა მთარგმნელმა ასე თქვა: „შენ ხომ იცი“. „გზასა ამას, რომელსაცა ვიდოდე, დამირწყეს მე მახე“ (). „ვხედევდ მარჯულ ჩემსა, განვიცდიდ და არა ვინ იყო მცნობელ ჩემდა“ (). აქ იგი უბედურების გამძაფრებასა და განსაცდელთა ზრდას აჩვენებს, აგრეთვე მტრების მზაკვრულ ხრიკებსაც: როგორ მოიწევდნენ მტრები მისკენ და სულ უფრო უახლოვდებოდნენ, რადგან სურდათ მისი წაბორძიკება. და რაც კიდევ უფრო მძიმეა: მას არა მხოლოდ არ ჰყავდა ვინმე დამხმარე ან მოკავშირე, არამედ მისი მცნობელიც კი არავინ იყო.
2. განსაცდელებში სიფხიზლე და ღმრთისადმი სასოება
ეს არის მიტოვებულობის გამძაფრება, გაუცხოების უკიდურესობა; რადგან ცოტანი არიან, ვინც გასაჭირში მყოფს გვერდით უდგანან და ეხმარებიან, მით უფრო მაშინ, როცა გასაჭირები საფრთხეებსაც უქადის მას. მაგრამ ამ ვითარებამ ფსალმუნის მთქმელს არა მხოლოდ არ ავნო, არამედ უფრო მეტადაც არგო, რადგან იგი ღმერთთან დააახლოვა. შენც, საყვარელო, როცა განსაცდელების გამრავლებას იხილავ, ნუ დაეცემი, არამედ მეტად იფხიზლე. რადგან ღმერთი სწორედ ამისთვის უშვებს, რომ განსაცდელები აღიძრას: რათა შენი უდებება ჩამოგაშოროს და ძილში მყოფი გამოგაფხიზლოს. მაშინ ყოველივე ზედმეტი მოიკვეთება და ყოველივე ყოფითი საზრუნავი განიბნევა; მაშინ ადამიანი ლოცვაში უფრო გულმოდგინე ხდება, მოწყალებისთვის უფრო მზად, მუცლის მოთხოვნათა უგულებელყოფისთვისაც უფრო მზად; ყოველი ვნება კი ადვილად დასაძლევი ხდება, რადგან ჭირი მას განდევნის. რადგან დასაწყისშიც ღმერთმა არა დასასჯელად შეგვაბა მწუხარებებსა და შრომებს, თუმცაღა განაჩენი სასჯელის სახით დაადგინა, არამედ იმისთვის, რომ გონს მოვეგეთ და უკეთესნი გავმხდარიყავით.
თუ მაშინაც კი, როცა მწუხარება გვაწევს და ცხოვრება შრომით სავსეა, ამხელა ბოროტება ბატონობს, ეს ყოველივე რომ არ ყოფილიყო, სადამდე არ მიაღწევდა უკეთურება? და რაღას გიკვირს, რომ გასაჭირი სულისთვისაც კეთილია, როცა სხეულებისთვისაც კეთილია? რადგან ხორცის უკიდურეს განცხრომამდე მიყვანაც საზიანოა; ხოლო ის, რომ მრავალი მხრიდან ჩვენს წინააღმდეგ მზაკვრული ჩანაფიქრები ეწყობა, გვაფხიზლებს. თუ ყურადღებით ვიქნებით, არაფრით დავზიანდებით. ამიტომაც ამბობს ვიღაც: „იცოდე, რომ მახეთა შუაში გადიხარ და ქალაქთა ზღუდეებზე დადიხარ“ ()1; და ამ ფსალმუნის მთქმელიც ამბობს: „გზასა ამას, რომელსაცა ვიდოდე, დამირწყეს მე მახე“ (). ხოლო თუ ვინმე ამ სიტყვებს აღმყვანებელი მნიშვნელობითაც გაიგებს, დაინახავს, რომ ეშმაკი სწორედ ამას აკეთებს: თავის მზაკვრულ ჩანაფიქრებს შორიდან კი არა, ახლოს მალავს. ამიტომაც დიდად გვჭირდება სიფხიზლე. რადგან იგი მახეს სწორედ იქ მალავს: მოწყალებაში — დიდებისმოყვარეობას, მარხვაში — ქედმაღლობას; სხვა გზებში კი არა, არამედ იმავე გზებში, რომლებზეც დავდივართ, რაც კიდევ უფრო მძიმეა.
„წარწყმდა სივლტოლა ჩემგან“ (). იხილე კვლავ სხვა მომდგარი განსაცდელიც. რადგან ფსალმუნის მთქმელი მხოლოდ იმას კი არ აჩვენებს, რომ მახეები გზებში იყო, ან იმას, რომ არც შემწე ჰყავდა და არც მცნობელი; იმასაც აჩვენებს, რომ განთავისუფლებისთვის დარჩენილი უკანასკნელი საშუალებაც — გაქცევით ხსნის მოპოვება — ადვილი და იოლი არ ყოფილა. ასე იყო ფსალმუნის მთქმელი ბოროტებათა შუაგულში მოქცეული და გარდაუვალ გასაჭირში, მაგრამ მაინც, ასეთ მდგომარეობაშიც, სასოს არ წარიკვეთდა. „და არა ვინ არს გამომეძიებელ სულისა ჩემისა“ (), ესე იგი, არავინ არის დამცველი და შემწე. მაშ, თავად მან რა ქნა? განა, ამხელა სივიწროვესა და უღონობაში მყოფმა, ხსნის სასო წარიკვეთა? არაფრით; არამედ მაშინვე ღმერთს შეეფარება და ამბობს: „ღაღად-ვყავ შენდამი, უფალო, და ვთქუ: შენ ხარ სასო ჩემი, და ნაწილი ჩემი ქუეყანასა მას ცხოველთასა“ ().
ხედავ სულის სიფხიზლეს? განსაცდელებმა იგი არ ჩაძირა, არამედ უფრო ფრთები შეასხა. გამოუვალ მდგომარეობაში მყოფმა შეიცნო უძლეველი ხელი, ყოვლადმძლე ძალა და თვით გამოუვალ მდგომარეობაშიც შეწევნის იოლობა. „ვთქუ: შენ ხარ სასო ჩემი“ (). ყოველივე ადამიანური საშუალება, ამბობს, უძლურადაა მხილებული; ქარიშხალი ყოველგვარ თანადგომას იმდენად აღემატება, რომ ვერანაირი ოსტატობით ვერ დააღწევ თავს ხომალდდამსხვრევას. მაგრამ, თუმცა ადამიანთა შორის ყოველივე ეს უსასოდ ჩანს და ყველამ სასო წარვიკვეთეთ, შენთვის ყველაფერი იოლია; ამიტომ შენზე სასოებით არ ვდუნდებით. „ნაწილი ჩემი ქუეყანასა მას ცხოველთასა“ (). ესე იგი, ჩემი ხვედრი, ჩემი საუნჯე, ჩემი სიმდიდრე — ყველაფერი თავად შენ ხარ. „ქუეყანასა მას ცხოველთასა“ (). აქ „ცოცხალთა ქვეყანას“ თავის სამშობლოს უწოდებს. რადგან იგი ხშირად ბაბილონის ტყვეობას ქვესკნელსა და სიკვდილს უწოდებს. შემდეგ, რადგან უცხო ქვეყანაში მყოფი ჩვეულ ღვთისმსახურებას ვერ აღასრულებდა, იქ კი, სამშობლოში, წმიდა მსახურების ყოველივე სრულდებოდა, ამიტომ ამბობს: „ნაწილი ჩემი ქუეყანასა მას ცხოველთასა“ (). ყოველთვის წინამძღვრად მედექი, ამბობს, და ცოცხალთა ქვეყანაში შენსიანად გამხადე; შენთან დიდი თანაზიარება მომეცა.
„მოხედენ ვედრებასა ჩემსა, რამეთუ დავმდაბლდი ფრიად“ (). ხედავ, როგორ აყენებს აქაც თავის დასაცავ საბუთად იმასვე, რასაც ზემოთ ამბობდა — დამდაბლებას ვგულისხმობ, ანუ ჩადენილი ცოდვებისთვის სასჯელის მეტისმეტად მოხდას? ხოლო „ფრიად“ მომხდარის დადანაშაულებას კი არ ნიშნავს, არამედ ტანჯულის მწუხარებისა და უძლურების მაჩვენებელია. რადგან, თუ ცოდვებისთვის დამსახურებულ საზომს შეხედავ, დამდაბლება ფრიადი არ არის; მაგრამ თუ ტვირთის მატარებლის უძლურებას შეხედავ, ფრიადია და მეტისმეტიც. რადგან ღმერთი არსად ითხოვს შეცოდებათა ღირს სასჯელს. და თუ ტანჯულებს იგი აუტანლად ეჩვენებათ, ეს მოვლენათა ბუნების გამო კი არა, არამედ მომთმენთა უძლურების გამოა.
„მიჴსენ მე მდევართა ჩემთაგან, რამეთუ განძლიერდეს ჩემსა უფროს“ (). აჰა, კვლავ სხვა მიზეზიც: შემავიწროებელთა უსამართლო მზაკვრული ჩანაფიქრი და ის, რომ თავად იგი დიდ უძლურებაში იყო. „გამოიყვანე საპყრობილით სული ჩემი, რათა აუარო სახელსა შენსა“ (). აქ ციტატაში თქმული „აუარო“ მადლობის აღვლენის მნიშვნელობით დგას. ხოლო რასაც ამბობს, ეს არის: გამათავისუფლე განსაცდელთაგან. რადგან „საპყრობილით“ გასაჭირთა მეტისმეტ სიმძიმეს მიანიშნებს.
3. ჭირის მადლიერებით ატანის საზღაური
„რათა აუარო სახელსა შენსა“ ().
ესეც მცირე რამ არ არის: კეთილდღეობაში მყოფებმა მიღებული კეთილისყოფა დავიწყებას არ მისცენ. რადგან ადამიანთაგან ბევრი ჭირის ჟამს უფრო გულმოდგინეა, სიმშვიდეში კი უფრო უდები. სხვები კი, თავის მხრივ, სიმშვიდეში უდებნი არიან და ჭირშიც, საკუთარ თავზე სასოს წარკვეთით, უფრო მოდუნებულნი ხდებიან. მაგრამ ეს კაცი დროის ორივე მდგომარეობაში ერთსა და იმავე კრძალულებას ინარჩუნებს: ჭირმა იგი დაცემამდე კი არ მიიყვანა, არამედ უფრო მეტად შეჰკრიბა ვედრებისა და ლოცვისკენ. არც სიმშვიდემ აქცია მოდუნებულად; არამედ მაშინაც კი მადლიერებისთვის ემზადება. „მე მელიან მართალნი, ვიდრემდის მომაგო მე“ (). სხვა მთარგმნელი ამბობს: „მართალნი გვირგვინით შეიმკობიან, როცა სიკეთეს მიყოფ“. რას ნიშნავს ეს? [მლოცველი] ამბობს: ეს მართალთაც არგებს. რადგან ისინიც ილხენენ, გაიხარებენ და სიხარულით აღტაცდებიან, როცა ჩემს მძიმე განსაცდელთაგან გათავისუფლებას იხილავენ. რადგან ასეთნი არიან წმინდანთა სულები: ბოროტად ტანჯულებთან ერთად ტკივილს განიცდიან, კეთილდღეობაში მყოფთა კი არ შურთ. პირიქით, ხარობენ, მათთან ერთად ილხენენ და კეთილის მიმღებთა სიხარულს იზიარებენ.
ეს პავლემაც ბრძანა, როცა თქვა: „გიხაროდენ მოხარულთა თანა და ტიროდეთ მტირალთა თანა;“ (). ეს კი მცირე სათნოება არ არის. რადგან ბევრი დაცემულთა უბედურებითაც ტკბება და წამომდგართაც შურით უყურებს; ამ ორივე ვნებას ისინი დიდი სისასტიკისა და უკაცობისგან შობენ. მაგრამ მართალნი ასე არ არიან: ამ ორივე ბოროტებისგან გათავისუფლებულნი, მოწყალენი და კაცთმოყვარენი არიან და ამ სათნოებებს იძენენ. ამრიგად, როგორც ისინი სისასტიკის გამო ორივე ვნებას განიცდიან, ასევე მართალნი კაცთმოყვარეობის გამო თანატანჯვით ტკივილს განიცდიან, თანახარებით კი სიკეთეს ეზიარებიან. რატომ თქვა: „მომაგო მე“ ()? ერთი სხვა მთარგმნელი ამბობს: „როცა სიკეთეს მიყოფ“. სხვები კი ასე ამბობენ: „მომაგებ და სანაცვლოს მომცემ“. თუმცა მლოცველმა ზემოთ ჭირსა და დამდაბლებაზე თქვა, არა წარმატებულ ღვაწლებზე და არც საქმეებიდან მომდინარე კადნიერებაზე.
და რის სანაცვლოდ ითხოვს საზღაურს? დამდაბლების დღეების სანაცვლოდ. რადგან ესეც არ არის მცირე ღვაწლი — ჭირის მადლიერებით ატანა. ამიტომ შემდგომ საზღაურსაც „მიგებას“ უწოდებს. მაშ, ნურც ჩვენ ავშფოთდებით ჭირებში, არამედ ვილოცოთ, რომ განსაცდელში არ შევიდეთ; ხოლო როცა განსაცდელი მოგვეწევა, მივიღოთ იგი. რადგან არსებულ ცოდვებსაც განვიშორებთ და, თუ რამ სიმართლე გვაქვს, მასაც უფრო ბრწყინვალეს ვხდით. ამას იობიც აჩვენებს, რომელმაც მაშინ უფრო მეტად გაიბრწყინა. ეს სარგებლობა სხეულებშიც ჩანს; ასეა არა მხოლოდ ადამიანებში, არამედ უგონო ცხოველებშიც; და არა მხოლოდ ცხოველებში, არამედ მცენარეებშიც. ამიტომ მებაღეები არც ვაზებს აძლევენ ნებას, ზომაზე მეტად აბიბინდნენ, და არც სხვა ხეებს. ისინი წინ მიმართულ ზრდას აკავებენ და ნამგლით მის მთელ ძალას ფესვისკენ აბრუნებენ, რათა ეს ძალა ფოთლებში არ დაიხარჯოს და ნაყოფი გამოფიტული არ გამოვიდეს. იგივე ხდება ადამიანებშიც. რადგან, როცა გულმოდგინება ზედმეტ საქმეებზე იხარჯება, სული უფრო უძლური ხდება ღვთისმოსაობის მწიფე და ძალით სავსე ნაყოფის მოსატანად.
ამის დანახვა წყლებზეც შეიძლება. რადგან დამდგარი და გაუმდინარე წყალი საზიანოა; მოძრავი, ამოღებული და არხებით გადაყვანილი წყალი კი არა მხოლოდ ჯანსაღია, არამედ სანახავადაც, შესახებლადაც და დასალევადაც უფრო საამოა. ხშირად წნეხს თვით ბუნებაც კი დაუძლევია. რადგან ეს ქვემოთ მიდრეკილი და დენადი წყალი, როცა იწნეხება, ზევით აიტყორცნება. ეს სწორედ ადამიანებშიც ხდება. რადგან ისინი, ვინც ჭირებს ადვილად იტვირთავენ, უფრო მაღლად აღიმართებიან. თუნდაც ძლიერ მიწას მიჯაჭვულნი, ძლიერ მიწიერნი და დამდაბლებულნი იყვნენ, ამგვარი ატანიდან დიდ სარგებელს იღებენ. რაკი ეს ვიცით, მადლიერებით ვიტვირთოთ ჩვენზე მოწეული მძიმე განსაცდელები, რათა ისინიც უფრო ადვილად ასატანი გაგვიხდეს, მომავალ სიკეთეებსაც მივაღწიოთ და, დაე, ყველანი მათი ღირსნი გავხდეთ.
ჩვენი უფლის იესო ქრისტეს მადლითა და კაცთმოყვარეობით, რომლის თანა მამასა, სულიწმიდითურთ, დიდება, ძალა, პატივი, აწ და მარადის და უკუნითი უკუნისამდე. ამინ.
სათარგმნო შენიშვნები
- ძველი ქართული ბიბლიური ტექსტი ამ მუხლისთვის კორპუსში არ მოიძებნა; ციტატა ბერძნულიდან არის ნათარგმნი. ↩