📋 სარჩევი
„დასასრულსა, ძეთა კორესთა ფსალმუნი“ ().
„ისმინეთ ესე ყოველთა წარმართთა და ყურად-იღეთ ყოველთა, რომელნი დამკჳდრებულ ხართ სოფელსა.“ ().
„ნაშობნი ქუეყანისანი და ძენი კაცთანი, ერთბამად მდიდარნი და გლახაკნი.“ ().
1. საყოველთაო მოწოდება და ბუნების საერთოობა
დიდსა და გამოუთქმელ რამეებზე აპირებს ახლა ჩვენთან საუბარს წინასწარმეტყველი. თორემ დედამიწის ყოველი კუთხის მკვიდრთ არ მოუხმობდა მოსასმენად და არც მთელ სამყაროს დასვამდა კრებულად, ჩვენთვის რაიმე დიდი, ბრწყინვალე და ამ შეკრების სიდიადის ღირსი რომ არ ჰქონოდა სათქმელი. იგი უკვე აღარ ესაუბრება იუდეველებს ისე, როგორც პალესტინაში მცხოვრებთ უწინასწარმეტყველებდა; არამედ, როგორც რომელიმე მოციქული და მახარებელი, სიტყვას ადამიანთა მთელ ბუნებას მიმართავს. რადგან რჯული მსოფლიოს ერთ კუთხეში ასწავლიდა ერს; ხოლო ქადაგების სიტყვა მთელ დედამიწაზე გაისმოდა და განივრცობოდა, იმდენ ქვეყანას სწვდებოდა, რამდენსაც მზე სწვდება. რადგან ის ყოველივე იყო ერთგვარი აღზრდა და შესავალი, განკითხვისა და სიკვდილის მსახურება; ეს კი მადლი და მშვიდობაა. რაკი მთელი მოდგმა მოსასმენად ერთად მოიწვია, მაშ, ჩვენც მივიდეთ და ვნახოთ, რისი თქმა სურს ჩვენთვის ფსალმუნთმგალობელს, ადამიანთა მოდგმის საერთო წინამძღოლს. თუნდაც ზოგი ბარბაროსი იყოს, ზოგი — ბრძენი, ზოგიც — უბრალო, ნუთუ ყველას მოსვლას უბრძანებ? დიახ, ამბობს.
სწორედ ამიტომ, დაწყებისას თქვა: „ყოველთა წარმართთა“ (); და კვლავ გააძლიერა, როცა თქვა: „ნაშობნი ქუეყანისანი და ძენი კაცთანი“ (), რითაც მთელ კაცობრიობას მოუწოდებს. ჰოი, როგორი სწავლებაა! როგორ შეეფერება ყველას და როგორი საერთოა. ამიტომაც არა მხოლოდ უბრალოდ მოუწოდებს ყველას, არამედ დიდი გულმოდგინებითა და ზედმიწევნითი ყურადღებით უბრძანებს, ნათქვამს ყური მიაპყრონ. რადგან არ უთქვამს მხოლოდ: „ისმინეთ ესე ყოველთა წარმართთა“ (), არამედ ისიც: „ყურად-იღეთ“ (). ხოლო „ყურად-ღება“ სხვა არაფერია, თუ არა მოსმენა მონდომებითა და დაძაბული გონებით. რადგან „ყურად-ღება“ საკუთრივ მაშინ ითქმის, როცა ვინმე ყურთან ახლოს ელაპარაკება: თვითონაც იძაბება და მსმენელსაც უბრძანებს, ნათქვამს ყურადღება მიაპყროს. „ყურად-იღეთ ყოველთა, რომელნი დამკჳდრებულ ხართ სოფელსა“ (). და თუ ვინმენი ერებს არ მიეკუთვნებიან, არამედ შერეულნი ან გაფანტული მომთაბარენი არიან, მათაც მოსასმენად მოვუხმობ.
და იხილე ორატორის გონიერება. პირველად მათი გონება გამოაფხიზლა და მოსმენისკენ აღამაღლა იმით, რომ ყველა ერთბაშად მოიწვია. შემდეგ, როცა მოიწვია, მათ ქედმაღლობას ამდაბლებს, რათა სიმრავლის გამო უგუნურ თვითაღზევებამდე არ მივიდნენ. რადგან, როცა ვინმე სიბრძნისმეტყველ სიტყვებს უნდა წარმოთქვამდეს, განსაკუთრებით ასეთი მსმენელები სჭირდება: შემუსვრილნი, დამდაბლებულნი, უგუნურებისა და ქედმაღლობისგან გათავისუფლებულნი. მაშ, როგორ დაამდაბლა მათი გონება? ბუნება შეახსენა. რადგან თქვა: „წარმართთა“ (), შემდეგ დაურთო: „ნაშობნი ქუეყანისანი და ძენი კაცთანი“ (). მან დაასახელა ის არსი, საიდანაც ჩვენი დაბადება იღებს დასაბამს, და ყველას საერთო დედა შეგვახსენა. და რის გამო თქვა: „ძენი კაცთანი“ ()?
რადგან თქვა: „ნაშობნი ქუეყანისანი“ (), რათა ვინმეს, გარეშეთა მითებისამებრ, არ ეფიქრა, თითქოს ადამიანები თავიდანვე მიწიდან აღმოცენდნენ — როგორც ზოგიერთნი მითოლოგიურად ამბობდნენ და თესვით აღმოცენებულ ადამიანებს წარმოადგენდნენ — ამიტომ დაურთო: „ძენი კაცთანი“ (). რადგან თქვენი მამები ადამიანები არიან, ხოლო როგორც თქვენთვის, ისე მათთვისაც დაბადების საწყისი მიწაა. მაშ, „რად ამპარტავნობს მიწა და ფერფლი?“ ()1. იფიქრე შენს დედაზე და დაამდაბლე ქედმაღლობა; დათრგუნე ამპარტავანი ფიქრი; იფიქრე: „რამეთუ მიწაჲ ხარ და მიწად-ცა მიიქცე“ (), და ყოველგვარი უგუნური ამაღლება განაგდე. რადგან სწორედ ასეთი მსმენელი მჭირდება. ამიტომაც გამდაბლებ, რათა ნათქვამის მისაღებად შესაფერისად გპოვო. „ერთბამად მდიდარნი და გლახაკნი“ (). ხედავ ეკლესიის კეთილშობილებას? და როგორ არ არის კეთილშობილება, როცა მსმენელს წოდებათა მიხედვით არ განყოფს, არამედ სწავლებას მთლიანად თანასწორად გადმოღვრის და მდიდარსა და გლახაკს საერთო ტრაპეზს სთავაზობს?
რადგან, მას შემდეგ, რაც თქვა ის, რაც ყველას აერთიანებს — რომ მიწის ნაშობნი ვართ და კაცთა ძენი — და ბუნების საერთოობა აჩვენა, მაშინ შემოაქვს ცხოვრებისეული გარემოებებიდან მომდინარე მოჩვენებითი განსხვავება და უთანასწორობა; ამასაც სიტყვით განდევნის, როცა ყველას საერთო მოწოდებით უხმობს (რადგან ჩვენი ბუნება საერთოა): ყველას საერთო მოწოდებით ვუხმობ, რადგან ჩვენი საერთო ქალაქი მთელი მსოფლიოა. მაგრამ თქვენ სიმდიდრისა და სიღარიბისგან რაღაც განსხვავება მოიგონეთ და უთანასწორობა შემოიტანეთ. მაგრამ ამასაც კვლავ განვდევნი: არა ისე, რომ მდიდრებს ვიღებდე და გლახაკებს ვამცირებდე, არც ისე, რომ გლახაკებს მოვუხმობდე და მდიდრებს ვაძევებდე, არამედ ამათაც და იმათაც; და არა უბრალოდ ამათ და იმათ, არც ისე, რომ ერთნი პირველნი იყვნენ და მეორენი უკანასკნელნი, ან ერთნი უკანასკნელნი და მეორენი პირველნი, არამედ ერთად. საერთო იყოს კრებული, საერთო იყოს სიტყვა და საერთო იყოს მოსმენაც. თუნდაც მდიდარი იყო, იმავე თიხისგან ხარ შექმნილი, გლახაკის მსგავსად ამქვეყნად იმავე გზით შემოხვედი და იგივე დაბადება გქონდა. შენც ადამიანის ძე ხარ და ისიც.
2. საერთო სწავლება და საღმრთო სიბრძნე
მაშ, როცა არსებითი და მთავარი თქვენთვის თანასწორი და თანაღირსია, რატომ იბერავ თავს ჩრდილებისა და სიზმრების გამო და იმას, რაც არაფერია, საერთოებს აცალკევებ? საერთოა ბუნების საქმეები, საერთოა დაბადებისა და ნათესაობის საფუძვლებიც. მაშ, რატომ შემოგაქვს გარეგანი შემოსილობა განყოფის საბაბად? ამას ვერ მოვითმენ. ამიტომ გიხმობ გლახაკთან ერთად და ვამბობ: „ერთბამად მდიდარნი და გლახაკნი“ (). რადგან სხვა ადგილებში მდიდრისა და გლახაკის ერთად ნახვა შეუძლებელია: არც სასამართლოებში, არც სამეფო კარებზე, არც მოედნებზე, არც ტრაპეზებზე; არამედ ერთი პატივშია, მეორე - შეურაცხყოფაში; ერთი კადნიერებაშია, მეორე - სირცხვილში, რადგან „უპოვარის სიბრძნეს აბუჩად იგდებენ და მის სიტყვებს ყურს არავინ უგდებს“ ()2. ილაპარაკა მდიდარმა და გაამართლეს იგი; ილაპარაკა ღარიბმა და ადგილი არ მიეცა. მაგრამ აქ ასე არ არის. რადგან ეკლესიაში ვერ მოვითმენ ანგარებასა და უგუნურებას, არამედ მოძღვრებას ყველასთვის საერთო სახით ვდებ წინ. იხილე მოძღვრის გონიერება: ჯერ კიდევ საჯარო სიტყვის დაწყებამდე, მხოლოდ მოწოდებით, როგორ გამოიტანა სწავლების უდიდესი წესი. რადგან, როცა ყველანი ერთად მოუხმო, არც ის დაუშვა, რომ ერთს თავი აემაღლებინა, და არც ის, რომ მეორე დამცირებულიყო, არამედ აჩვენა, რომ არც სიმდიდრეა სიკეთე და არც სიღარიბეა ბოროტება; ისინი ზედმეტ და გარედან დართულ საგნებს ეკუთვნის. ამიტომ ჩემთვის არაფერს ცვლის, ეს ხარ თუ ის: რადგან არც მდიდრად ყოფნისას გხედავ მეტის მქონედ და არც გლახაკად ყოფნისას — ნაკლების. მაგრამ იქნებ ვინმემ თქვას: „რატომ, როცა ადამიანი ხარ და იმავე ბუნებაში მონაწილეობ, თავს იმდენად დიდად მიიჩნევ, რომ ფიქრობდე, თითქოს შესაფერისი ხარ, მთელ მსოფლიოს მოძღვარი გაუხდე და დედამიწის კიდეებიდან შეკრიბო ხალხი? ასეთი დიდი კრებულის ღირსი რა გაქვს სათქმელი?“ დიახ, ამბობს იგი. რადგან, რაკი მთელი მსოფლიო მოიხმო, თავის სიტყვას სანდოდ წარმოაჩენს; მოისმინე, რას ამბობს: „პირი ჩემი იტყოდის სიბრძნესა და ზრახვანი გულისა ჩემისანი გულისჴმის-ყოფასა“ (). სხვა ამბობს: „და ჩაიღიღინებს ჩემი გული გონიერებას“. ებრაულმა კი ეს „უაგით“-ით თქვა. ხედავ, როგორ უმალ მაღლა აიყვანა სიტყვა? ამბობს: ფულზე არ ვისაუბრებ, არც პატივებზე, არც ძალაუფლებაზე, არც სხეულის სიმტკიცეზე, არც სხვა რამ წარმავალთაგანზე; სიბრძნის თქმას ვაპირებ ზედმიწევნით, არა უბრალოდ იმას, რაც უცებ მომივიდა. „მივყო იგავსა ყური ჩემი“ (). სხვა ამბობს: „იგავს მივაპყრობ ჩემს ყურს“. ებრაული კი ამბობს: „ლამასალ“. „აღვაღო საგალობლითა იგავი ჩემი“ (). სხვა ამბობს: „ჩემი გამოცანა“. ებრაულმა კი ეს „იდათეი“-ით თქვა. და რა კავშირი აქვს ამას უკვე ნათქვამთან? რადგან ახლა მოძღვრის ნაცვლად მსმენელს ვხედავ. რადგან სასარგებლო რამის მოსასმენად მოგვიხმე; მაგრამ, როცა მოვედით, ყველანი შეკრიბე და ბრძნული რამის თქმას დაგვპირდი, ჯერ არაფერი წარმოგითქვამს, მოძღვრის ადგილს ტოვებ და მსმენელის მხარეს გადადიხარ. რადგან ამბობს: „მივყო იგავსა ყური ჩემი“ (). რისთვის აკეთებს ამას? მეტად გონივრულად და ნათქვამთან თანმიმდევრულად. რადგან, როცა თქვა: „სიბრძნეს ვიტყვი“, რათა ვინმეს ნათქვამი მხოლოდ ადამიანური არ ჰგონებოდა, და „გულის ზრახვას“, რათა არ ეფიქრა, თითქოს ეს მისი საკუთარი გამოგონება იყო, ამით აჩვენებს, რომ ნათქვამი საღმრთოა და რომ არაფერს თავისას არ წარმოთქვამს, არამედ რაც მოისმინა, იმას ამბობს. რადგან, ამბობს, ყური მივაპყარი ღმერთს, მისგან მოვისმინე და რაც ზემოდან ჩემს გონებაში ჩამოვიდა, იმას ვამბობ. ამიტომ ესაიაც ამბობდა: „უფალმან, უფალმან მცეს მე ენა სწავლულებისა ცნობად, ოდეს ჯერარს თქუმად სიტყჳსა“ და „შემძინა მე ყური სმენად“ (). და პავლეც კვლავ ამბობს: „აწ უკუე სარწმუნოებაჲ სამე სმენისაგან არს, ხოლო სმენაჲ - სიტყჳთა ღმრთისაჲთა“ (). ხედავ, ისიც ჯერ მსმენელი ხდება და მხოლოდ შემდეგ - მოძღვარი? ამიტომ სხვა განმმარტებელიც ამბობდა: „და ჩაიღიღინებს ჩემი გული“. რას ნიშნავს „ჩაიღიღინებს“? იგალობებს, სულიერ ფსალმუნს იტყვის. ხოლო თუ „ზრახვას“ ამბობს, ნუ შეშფოთდები: რაც სულიწმინდისგან მიიღო, იმას განუწყვეტლივ იმარხავდა გონებაში და თავის თავში აღძრავდა; შემდეგ კი, აღძრულს, სხვებისთვის გამოჰქონდა.
და რას ნიშნავს აქ „იგავი“? ეს სახელი მრავალმნიშვნელოვანია. რადგან „იგავი“ ნიშნავს სიტყვასაც, მაგალითსაც და საყვედურსაც, როგორც მაშინ, როცა ამბობს: „მყვენ ჩუენ იგავ წარმართთა შორის და თავის სახრელად ერთა შორის“ (). „იგავი“ არის აგრეთვე გამოცანური სიტყვა, რომელსაც მრავალი „საკითხს“ უწოდებს: იგი რაღაცას მიანიშნებს, მაგრამ თვით სიტყვებიდან პირდაპირ ცხადი არ არის, არამედ შიგნით დაფარულ აზრს შეიცავს, როგორც სამსონის სიტყვები, როცა ამბობდა: „მჭამელისაგან გამოჴდა ჭამადი და ძლიერისგან გამოჴდა ტკბილი“ (); და სოლომონიც ამბობს: „ცნას იგავი და დაფარული სიტყუაჲ“ (). „იგავი“ მსგავსებასაც ეწოდება: „სხუაჲ იგავი დაუდგა მათ და ჰრქუა: ემსგავსა სასუფეველი ღმრთისაჲ კაცსა, რომელმან დასთესა თესლი კეთილი აგარაკსა თჳსსა“ (). „იგავი“ ტროპოლოგიასაც ეწოდება: „ძეო კაცისაო, მიუთხარ მითხრობაჲ და თქუ იგავი სახლისა მიმართ ისრაჱლისა“ (). „არწივი დიდი, ქველნაბრდღუენი, ფრთადიდი“ (), ხოლო „არწივში“ მეფეს გულისხმობს. „იგავი“ ტიპსაც და ხატსაც ეწოდება, როგორც პავლეც აჩვენებს, როცა ამბობს: „სარწმუნოებით შეწირა აბრაჰამ ისაკი გამოცდასა მას და მხოლოდშობილსა მას შესწირვიდა, რომელმან აღთქუმაჲ იგი მოიღო“ (); „რომლისათჳსცა იგავით მოიყვანა იგი“ (); ესე იგი - ტიპითა და ხატით.
3. ცოდვის შიში და ამაო შიშები
მაშ, აქ რას გულისხმობს სიტყვა „იგავი“? ჩემი აზრით, იგი თხრობას გულისხმობს. თუ სიტყვას გამოცანურად ხდის და დიდ სირთულეს ანიჭებს, მაინც ნუ შეშფოთდები; ამას იმისთვის აკეთებს, რომ მსმენელი გამოაფხიზლოს; და კიდევ იმიტომაც, რომ სიმარტივეს ბევრი დაუდევრობისკენ მიჰყავს, ამიტომ იგავით მეტყველებს. რადგან ქრისტეც ბევრს იგავებით ამბობდა, ამ იგავებს კი მოწაფეებს ცალკე განუმარტავდა. იგავი ხომ ღირსეულსა და უღირსს განარჩევს: ღირსეული ცდილობს, ნათქვამის აზრი იპოვოს, უღირსი კი გვერდს ჩაუვლის; სწორედ ეს ხდებოდა მაშინაც. იუდეველებს ხომ თვით სირთულეც ვერ აფხიზლებდა და კითხვის დასმისკენ ვერ მიიზიდავდა; ასე სრულიად არ აქცევდნენ ყურადღებას ნათქვამს. როცა რამე დაფარულია, ეს საკმარისია, რათა მსმენელი ძიებისთვის გამოაფხიზლოს. ამიტომაც აკეთებდა ამას ქრისტე მაშინ და იგავებით მეტყველებდა: მოსმენის სურვილისკენ აღძრავდა და აფხიზლებდა მათ, რაკი მოდუნებულნი და მძინარენი იყვნენ; მაგრამ ისინი არც ასე აქცევდნენ ყურადღებას. მოწაფეები კი სიტყვას ეკვროდნენ და, თუმცა არ ესმოდათ, სწორედ იმიტომ რჩებოდნენ, რომ არ ესმოდათ. ამიტომაც ცალკე უხსნიდა მათ იგავებს.
ამიტომ ამბობს ესეც: „მივყო იგავსა ყური ჩემი და აღვაღო საგალობლითა იგავი ჩემი“ (). ამოცანა კი მიბურული და გამოცანური სიტყვაა; ამიტომ სხვა ადგილასაც ამბობს: „ვიტყოდე მე იგავთა დასაბამისათა“ (). ამიტომ გაბედა მისთვის სიბრძნის დარქმევაც, რადგან საღვთო გამოცხადებას იყო მინდობილი; ამიტომ ამბობს: „საგალობლითა“ (), რითაც სწავლების სულიერობასა და მის ზეგარდამო შთაგონებას აჩვენებს, და შეგონებას გალობის სახით წარმართავს, რათა სიტყვა დაატკბოს. ხედავ, როგორი შესავალი მოამზადა? მან მოიწვია მთელი მსოფლიო, განდევნა ცხოვრებაში არსებული უთანასწორობა, ბუნება გაახსენა, ზრახვები დააცხრო, დაგვპირდა, რომ დიდსა და კეთილშობილ რამეს იტყოდა, თქვა, რომ არაფერს თავისგან იტყოდა, არამედ იმას, რაც ღმერთისგან მოისმინა; მიუთითა, რომ სიტყვაში დიდი ბუნდოვანება იქნებოდა და ამით უფრო ყურადღებით განგვაწყობდა; დაგვპირდა, რომ სულიერ სიბრძნეს გვასწავლიდა, რომელსაც განუწყვეტლივ იმარხავდა გონებაში. მაშ, ყურადღებით ვიყოთ და გვერდი არ ავუაროთ. რადგან თუ სიტყვა ბრძნულია, იგავია და ამოცანაა, მას გამოფხიზლებული გონება სჭირდება.
მაშ, რა არის შეგონება, რა არის ამოცანა, რა არის იგავი და რა არის სიბრძნე, რომელიც მან ზემოდან მოისმინა? ამბობს: „რაჲსათჳს მეშინის მე დღესა ბოროტსა“ (). სხვა მთარგმნელი ამბობს: „ბოროტის დღეებში“; სხვა: „ბოროტისა“; სირიული: „რა“. „უსჯულოებამან სლვათა ჩემთამან გარემომიცვას მე“ (). სხვა: „ჩემს ნაკვალევთა“; ებრაული კი: „აონ აკუბბაეი ისუბბუნეი“. ხედავ, როგორ არის ეს ამოცანა და გამოცანა, როგორ ბნელია სიტყვა და როგორი დიდია ბუნდოვანება? მაგრამ, თუ გნებავთ, ჯერ გავიგოთ, რომელ ბოროტ დღეს გულისხმობს. მაშ, რომელ დღეს უწოდებს ჩვეულებრივ წერილი ბოროტ დღეს? უბედურებათა დღეს, სასჯელთა დღეს, განსაცდელთა დღეს. ამას სხვა ადგილასაც ამბობს: „ნეტარ არს, რომელმან გულისჴმა-ყოს გლახაკისა და დავრდომილისა, დღესა ბოროტსა იჴსნას იგი უფალმან“ (). ასეთია ცოდვილთათვის მომავალი ის საშინელი და აუტანელი დღე. ხედავ უმაღლესი სიბრძნის პირველ წესს და იმას, როგორ განგიმარტავს სიტყვა, რა არის შიშის ღირსი და რა — არად ჩასაგდები? რადგან თუ ვინმე ამ საუკეთესო გარჩევას არ გააკეთებს, თითქოს ღრმა ბნელში და საქმეთა არეულობაში დაეხეტებოდეს, დაიბნევა.
თუ არ განვასხვავებთ, რის უნდა გვეშინოდეს და რისი არად ჩაგდებაც გვმართებს, ცხოვრებაში დიდი ცდომილება და დიდი საფრთხე იქნება. რადგან უკიდურესი უგუნურებაა იმის შიში, რაც შიშის ღირსი არ არის, და დაცინვა იმისა, რის შიშიც სამართლიანია. ამით განსხვავდებიან კაცები ბავშვებისგან: ბავშვებს, რაკი არასრული გონება აქვთ, ნიღბებისა და ტომარაში გახვეული ადამიანების ეშინიათ; ხოლო მამის ან დედის შეურაცხყოფა არაფრად მიაჩნიათ; ცეცხლსა და ანთებულ სანათურებს კი აწყდებიან, მაგრამ ისეთ ხმებს უფრთხიან, რომლებშიც საშიში არაფერია; კაცები კი ამათგან არცერთს არ აქცევენ ყურადღებას. რაკი ბევრი ბავშვებზე უგუნურია, იგი ამ გარჩევას აკეთებს და ამბობს, რისი შიში გვმართებს: არა იმისა, რაც ბევრს საშიშად ეჩვენება, ვგულისხმობ სიღარიბეს, უპატიობას და ავადმყოფობას (რადგან ესენი მრავალთათვის არა მხოლოდ საშიშია, არამედ მძიმე და დამამძიმებელიც; მაგრამ ამათგან არაფერს ასახელებს), არამედ მხოლოდ ცოდვისა; სწორედ ამას ნიშნავს: „უსჯულოებამან სლვათა ჩემთამან გარემომიცვას მე“ (). ეს არის, მაშ, გამოცანური სიტყვა; ეს არის ახალი და საკვირველი სახე. რადგან მრავალთათვის მეტისმეტად ახალი და საკვირველი ჩანს იმის თქმა, რომ ცხოვრებისეულ მწუხარებათაგან არაფრის შიში არ გვმართებს.
მაშ, რისი მეშინია, ამბობს იგი, ბოროტ დღეს? მხოლოდ ერთისა: ვაითუ ჩემი გზისა და ცხოვრების ურჯულოებამ გარს შემომერტყას. წერილში „ქუსლი“ მოტყუების მნიშვნელობითაც ითქმის. რადგან ამბობს: „რომელი ჭამდა პურსა ჩემსა, მან განადიდა ჩემ ზედა შეტყუილი“ (). და კვლავ ესავი იაკობის შესახებ ამბობდა: „განმწიხნა მე, ესერა, მეორედ“ (). რადგან ასეთია ცოდვა: მომტყუებელია და შეუძლია წარიტაცოს. აი ამისი მეშინია, ამბობს იგი: იმ ცოდვისა, რომელიც მატყუებს და გარს მერტყმის.
4. სამსჯავროს მიუკერძოებლობა და სიმდიდრის უძლურება
ამიტომ პავლეც ცოდვას „ადვილად გარსშემომდგომს“ უწოდებს და ამით აჩვენებს, რომ ცოდვა მუდამ გვერტყმის გარს, თანაც იოლად და დაუბრკოლებლად. ამქვეყნიურ სამსჯავროებში ადამიანები ბევრ რამეს უფრთხიან: ფულის სიუხვეს, ძალაუფლებას, შევიწროებასა და მოტყუებას; იქ კი ამგვარი არაფერია საშიში, არამედ მხოლოდ ცოდვაა საშინელი: იგი ყველგან გარს ერტყმის მისგან შეპყრობილებს და ლაშქრებზე უფრო სასტიკია. ამიტომ ყველაფერი უნდა ვიღონოთ, რომ ცოდვამ ალყაში არ მოგვაქციოს; ხოლო როდესაც დავინახავთ, რომ გარს შემორტყმას გვიპირებს, მის მარწუხებს უნდა გავექცეთ, როგორც მამაცი მეომრები იქცევიან. და თუკი მაინც შევიპყრობით, სწრაფად უნდა გავარღვიოთ ეს ალყა, როგორც დავითმაც გააკეთა, როცა სინანულით ცოდვის ძალა გაკვეთა. რადგან დავითი ცოდვისგან ალყაში კი მოექცა, მაგრამ სწრაფად გაექცა მას. ვისაც ცოდვისა ეშინია, სხვა არაფრის აღარასოდეს შეეშინდება; იგი დღევანდელი ცხოვრების სიკეთეებზე გაიცინებს და მწუხარებებს ზემოდან დახედავს, რადგან მხოლოდ ეს შიში შეძრავს მის გონებას.
რადგან სხვა არაფერი, არაფერია საშიში მისთვის, ვინც ამ შიშს ფლობს — თვით საშინელებათა მწვერვალი, სიკვდილიც კი არა; საშიში მხოლოდ ცოდვაა. როგორ? იმიტომ, რომ ცოდვა კაცს გეენას გადასცემს და უკვდავ სასჯელებში გზავნის. ხოლო როცა ეს შიში სწორად დამკვიდრდება, იგი მთელ სათნოებას შემოიყვანს. რადგან დაფიქრდი, რა დიდი საქმეა, კეთილდღეობით არ იბერებოდე, მწუხარებით არ იდრიკებოდე, ახლანდელთაგან არაფერს ანიჭებდე მნიშვნელობას, მომავალს უყურებდე, იმ დღეს ელოდე და ასეთ შიშში ცხოვრობდე. ასეთი ადამიანი ანგელოზი იქნება: მხოლოდ ცოდვისა ეშინოდეს და სხვა არაფრის. რადგან სხვა რამ არ შეაშინებს, თუ ცოდვისა ისე ეშინია, როგორც უნდა ეშინოდეს; ხოლო ვინც ამ შიშს არ ფლობს, მრავალი საშინელების ქვეშ მოექცევა.
„რომელნი ესვენ ძალსა თჳსსა და სიმრავლესა ზედა სიმდიდრისა თჳსისასა იქადიან,“ (). სხვა მთარგმნელი ამბობს: „ქედმაღლობენ“. „ძმამან ვერ იჴსნას, იჴსნეს კაცმან?“ (). „არა მისცეს ღმერთსა საჴსარი თავისა თჳსისა“ (), და „სასყიდელი საჴსრად სულისა თჳსისა“ (). და რა კავშირია აქ? იტყოდა ვინმე. კავშირი დიდია, უწყვეტი და წინათქმულზე მეტად მჭიდროდ დამოკიდებული. რადგან მისი სიტყვა სამსჯავროს, იმ საშინელ ანგარიშგებებსა და მიუკერძოებელ განაჩენს ეხება; აქაურ სამსჯავროებში კი ბევრმა სიმართლე შერყვნა, მსაჯულები მოისყიდა და სასჯელს გაექცა. ამიტომ, იმ განაჩენის მიუკერძოებლობას რომ აცხადებს და ადრე ხსენებულ შიშს აძლიერებს, ეს სიტყვები დაურთო, რათა ეჩვენებინა: სწორად თქვა, რომ ერთი რამის — ცოდვისაგან მომავალი შიშის — უნდა გვეშინოდეს და სხვა არაფრის. რადგან იქ შეუძლებელია ფულით სიმართლის შერყვნა ან ძღვენის გადახდით საკუთარი თავის გეენისგან გამოხსნა; არც მფარველობა გადაარჩენს კაცს, არც შუამდგომლობა და არც სხვა რამ ამგვარი. რადგან თუნდაც მდიდარი იყო, თუნდაც ძალაუფლების მქონე, თუნდაც ვინმესთვის ნაცნობი, ყოველივე ეს ფუჭი და ამაოა; იქ თითოეული საკუთარი საქმეების მიხედვით ისჯება და გვირგვინდება. რადგან ლაზარეს იგავში მდიდარი კაცი ძალიან მდიდარი იყო, მაგრამ სიმდიდრემ მას ვერაფერი არგო; ქალწულებსაც სხვა ქალწულები ჰყავდათ ნაცნობებად, მაგრამ სიახლოვემ მათ ვერაფერი უშველა, რადგან იქ მხოლოდ ერთი რამ მოითხოვება.
მაშ, ამბობს იგი, თქვენ, სიმდიდრეს მინდობილნი და ძალაუფლებით შემოსილნი, ფუჭად და ამაოდ იბერებით; რადგან თქვენთან ერთად იმ სამსჯავროში არც ფულის სიუხვე გადავა, არც ძალაუფლების სიმტკიცე; არც სიახლოვე, არც ნათესაობა და არც სხვა ამგვარი რამ გამოგიხსნით. იქ შეუძლებელია, ფული, გამოსასყიდი ან სულის საფასური გაიღო და ოდესმე ცხონდე. მაშ რას ნიშნავს, რომ წერილი ამბობს: „ისხენით თავისა თქუენისა მეგობარნი მამონაჲსა მისგან სიცრუვისა“, რათა „შეგიწყნარნენ თქუენ საუკუნეთა მათ საყოფელთა“ (შდრ. ლკ 16:9)? მაშ რაღას ნიშნავს ნათქვამი? არაფერ საწინააღმდეგოს, არაფერს, რაც წინათქმულს ებრძვის; პირიქით, მასთან მეტად თანხმობაშია. რადგან მეგობრები აქ, ამჟამინდელ ცხოვრებაში უნდა შევიძინოთ: ფული გავიღოთ და რაც გვაქვს, საჭიროებაში მყოფთათვის დავხარჯოთ. მაშ აქ სხვა არაფერზე მიანიშნებს, თუ არა უხვ მოწყალებაზე. რადგან თუ იქ წახვალ და ამ კეთილ საქმეთაგან არაფერი გექნება გაკეთებული, არავინ დაგიდგება მფარველად. რადგან ჩვენ წინაშე მათი მეგობრობა კი არ გამოდის მფარველად, არამედ ის, რომ მამონასგან მეგობრები შევიძინეთ; ამიტომ დაურთო: „მეგობარნი მამონაჲსა მისგან“ (შდრ. ლკ 16:9), რათა იცოდე, რომ შენივე საქმეები დაგინდობს: მოწყალება, კაცთმოყვარეობა და საჭიროებაში მყოფთა მიმართ გულმოდგინება.
ხოლო იმის საჩვენებლად, რომ საქმეების გარეშე ვერც ნათესაობა და ვერც სიახლოვე რაიმეს გვარგებს, მოისმინე, რას ამბობს წინასწარმეტყველი: „უკეთუ იყვნენ სამნი ესე კაცნი შორის მისსა: ნოე, იობ და დანიილ“ (), მაინც „ვერ განარინნენ ძენი მათნი, ანუ ასულნი“ (). და რატომ ვამბობ მომავალზე, როცა ამჟამინდელ ცხოვრებაშიც მეგობრობამ ვერაფერი არგო? რამდენი იგლოვა და იტირა სამუელმა, მაგრამ საული ვერ გამოიტაცა? რამდენი ილოცა იერემიამ, მაგრამ იუდეველებს ვერაფერი არგო, არამედ ლოცვისას მხილებაც მიიღო? და რა გიკვირს, თუ იერემია ვერაფერს არგებს, როცა ამბობს, რომ იმ დროს მოსეც რომ ყოფილიყო, მაშინდელ იუდეველთა გადარჩენას ვერ შეძლებდა, რადგან ბოროტება გაბატონდა და თვითონ მათაც საკუთარი მხრიდან არაფერი მოუტანიათ?
5. სულის ფასი და სიკვდილის ძლევა
როგორ ძლიერ დასტიროდა პავლე იუდეველებს, როცა ამბობდა: „ძმანო, ნებაჲ გულისა ჩემისაჲ და ვედრებაჲ ჩემი ღმრთისა მიმართ ისრაჱლისათჳს არს საცხორებელად.“ ()? მაშ, რა ძალა ჰქონდა მის ვედრებას? არავითარი. და ვედრებას რატომ ვამბობ, როცა მათთვის ანათემად ყოფნასაც კი ისურვებდა? მაშ, რა? ნუთუ ზედმეტია წმინდანთა ლოცვები? არაფრით; პირიქით, მეტად დიდი ძალა აქვთ, როცა შენც შენი საქმით შეეწევი ამ ლოცვებს. ასე აღადგინა პეტრემ ტაბითა არა მხოლოდ ლოცვით, არამედ ტაბითას მოწყალებითაც; ასე შეეწეოდნენ წმინდანები სხვებს, როცა ლოცულობდნენ. ეს კი აქ ხდება, სადაც სარბიელი და ჭიდილია; იქ კი ამათგან არაფერია, არამედ ცხონება მხოლოდ საქმეებისაგანაა.
აქ, ვფიქრობ, იგი მეტად დასცინის მდიდრებსა და ამპარტავნებით გაბერილებს. რადგან არც უთქვამს: „ფულის მქონენი“, არც: „ძალაუფლების მფლობელნი“, არამედ: „რომელნი ესვენ ძალსა თჳსსა და სიმრავლესა ზედა სიმდიდრისა თჳსისასა იქადიან“ (), რითაც დასცინის მათ და კიცხავს, რადგან ჩრდილებს ენდობიან და კვამლზე ქედმაღლობენ. და კარგად თქვა: „და სასყიდელი საჴსრად სულისა თჳსისა“ (), რადგან სულის საფასურად მთელი სოფელიც კი არ იკმარებს. ამიტომაც ამბობდა: „რამეთუ რაჲ სარგებელ ეყოს კაცსა, უკუეთუ სოფელი ყოველი შეიძინოს და სული თჳსი იზღვიოს?“ () ხოლო რათა ისწავლო, რომ მთელი სოფელიც კი არ არის სულის საფასური, მოისმინე, რას ამბობს პავლე სხვა წმინდანებზე: „იქცეოდეს ხალენებითა და თხის ტყავებითა ნაკლულევანნი, ჭირვეულნი, ძჳრ-ხილულნი, რომელთა ღირსვე არა იყო სოფელი ესე“ (). რადგან სოფელიც სულისათვის არის. როგორც მამა არ აირჩევდა სახლს შვილის ნაცვლად, ასევე არც ღმერთი აირჩევდა სოფელს სულის ნაცვლად; არამედ საქმეები და კეთილი ღვაწლი გვჭირდება. გსურს გაიგო, რა დიდია ჩვენი სულების ფასი? როცა მხოლოდშობილი სულის გამოხსნას აპირებდა, ფასად არც სოფელი დადო, არც ადამიანი, არც მიწა, არც ზღვა, არამედ თავისი პატიოსანი სისხლი.
ამიტომ პავლეც ამბობდა: „სასყიდლით საყიდულ ხართ, ნუ იქმნებით მონა კაცთა.“ () ხედავ საფასურის სიდიადეს? მაშ, როცა ასეთი საფასურით ნაყიდ სულს დაღუპავ, შემდეგ შენ როგორ შეძლებ მის კვლავ შეძენას? „ქრისტე აღდგა მკუდრეთით, არღარა მოკუდეს“ (). ხედავ, რა ძვირფასია ეს საფასური? ხედავ სულის ღირსებას? მაშ, ნუ უგულებელყოფ მას და ნურც ტყვედ აქცევ. „და შურებოდა იგი უკუნისამდე, და ცხოვნდეს სრულიად“ (). სხვა მთარგმნელი ამბობს: „და შეჩერდა უკუნისამდე“. სხვა კი: „ამ საუკუნეში დასვენებული, საუკუნოდ ცოცხალი დარჩება“. რადგან მდიდრებზე თქვა, ძლიერებზეც თქვა და აჩვენა, რომ იქიდან არავითარი სარგებელი არ არის; შემდეგ უკვე საუბრობს სათნოებით, შრომასა და გაჭირვებაში მცხოვრებებზე და სულიერი სიბრძნის მოღვაწეებს ასპარეზისთვის სცხებს. ნუ მეტყვი, ამბობს იგი, რომ მას შრომა და ჭაპანი ჰქონდა; არამედ ნაყოფს შეხედე: რომ იგი უკვდავი ხდება, რომ მას უკვდავი ცხოვრება მოსდევს, ცხოვრება, რომელსაც ბოლო არა აქვს. მაშ, რამდენად უმჯობესია, აქ მცირედ ვიშრომოთ და საუკუნო შვება მოვიმკოთ, ვიდრე მცირე სიამე მივანიჭოთ საკუთარ თავს და მარად ტკივილებში ვიყოთ?
შემდეგ, როცა აჩვენებს, რომ ჯილდოები და გვირგვინები მხოლოდ იქ კი არ გველის, არამედ მისაგებელთა დასაწყისი აქედანვეა, ამატებს და ამბობს: „არა იხილოს მან განსახრწნელი, რაჟამს იხილნეს ბრძენნი სიკუდილად“ (). ნუ მეუბნები: „მხოლოდ მომავალზე ლაპარაკობ“. აქვე გაძლევ გვირგვინების საწინდრებს, უფრო კი თავად წინდსა და მისაგებლებს. როგორ და რა გზით? იმით, რომ სულიერი სიბრძნით მცხოვრები და მომავლის სასოებებით გამართული სიკვდილსაც კი სიკვდილად არ მიიჩნევს; არამედ, როცა თვალწინ მდებარე მიცვალებულს ხედავს, ასეთი კაცი არ განიცდის იმას, რასაც მრავალნი, რადგან გვირგვინებს, ჯილდოებს, გამოუთქმელ სიკეთეებს, „რომელი თუალმან არა იხილა, და ყურსა არა ესმა“ (), იმ ცხოვრებასა და ანგელოზებთან ზეციურ დასს მოიაზრებს. როგორც მიწათმოქმედი, როცა ხორბლის მარცვალს დაშლილად ხედავს, არ ეცემა და არ მოიღუშება; პირიქით, მაშინ ყველაზე მეტად ხარობს და მხიარულობს, რადგან იცის, რომ ეს დაშლა უკეთესი აღმოცენების დასაწყისი და უფრო დიდი ნაყოფის საფუძველი ხდება. ასევე მართალი, კეთილი ღვაწლით შემკული და სასუფევლის ყოველდღე მომლოდინე, როცა სიკვდილს თვალწინ დაინახავს, არ წუხს, როგორც მრავალნი, არც აღელდება და აირევა; რადგან იცის, რომ სიკვდილი სწორად მცხოვრებთათვის უკეთესზე გადასვლაა, უმჯობესისკენ გამგზავრება და გვირგვინებისკენ სრბოლა.
მაგრამ რომელ ბრძენებს გულისხმობს? არა ჭეშმარიტად ბრძენებს, არამედ იმათ, ვისაც ბრძენებად მიიჩნევენ. მე კი მგონია, გარეგან ბრძენებს გულისხმობს და აქედანაც დასცინის მათ, რადგან, ბრძენებად რომ ჩანდნენ, უგუნურნი აღმოჩნდნენ, რაკი აღდგომის შესახებ გონივრულად არაფერი განუსჯიათ. ამიტომ, როცა იმ ფილოსოფოსებს იხილავს დაღუპულებს, დატირებულებს, ცრემლებით გაცილებულებს და გოდებით გაშვებულებს, თვითონ მსგავსს არაფერს განიცდის, არამედ ასეთ ისრებზე მაღლა დადგება, კეთილი სასოებებით გამართული; და იცის, რომ ეს ხრწნა არსების მოსპობა კი არ არის, არამედ მოკვდავობის დახარჯვა და ხრწნილების განლევა. რადგან ეს სიკვდილი სხეულს კი არ ღუპავს, არამედ ხრწნილებას განლევს: არსება რჩება და უფრო დიდი დიდებით აღდგება, თუმცა დიდებით აღდგომა ყველას არ ერგება. რადგან აღდგომა ყველასთვის საერთო იქნება, ხოლო დიდებით აღდგომა მათთვისაა, ვინც სწორად იცხოვრა. „ერთბამად უგუნური და უცნობო წარწყმდენ და დაუტეონ უცხოთა სიმდიდრე მათი. და სამარენი მათნი სახლ მათდა იყუნენ უკუნისამდე და საყოფელ მათდა თესლითი თესლადმდე; სახელები მათი უწოდეს მიწასა მათსა.“ () სხვა ამბობს: „მათი სახლების შიგნით მყოფნი უკუნისამდე“. სხვა კი: „მათი საცხოვრებლები თაობამდე, მიწებს კი თავიანთი სახელებით უწოდეს“; ხოლო ებრაელმა ეს თქვა: „ალეადამოთ“.
6. ამაო ხსოვნა და სათნოების უკვდავება
ხედავ, როგორ აშორებს იგი ადამიანს ბოროტებასა და ანგარებას არა მხოლოდ მომავლით, არამედ აქვე მომხდარი ამბებითაც; როგორ მიუძღვის სათნოებისკენ, არღვევს ფულისადმი მძვინვარებას, აწმყო საგნებით შეპყრობილებს უგუნურებს უწოდებს და ამას თვით საქმეებით ამტკიცებს? რა არის, მითხარი, იმ ადამიანზე უფრო უგუნური, რომელიც შრომობს, იტანჯება და იმდენს აგროვებს, რომ სხვები მისი შრომით განცხრომას მიეცნენ? ან რა არის ამ ამაო შრომაზე უარესი, როდესაც თვითონ, ოფლისა და ჯაფის ატანის შემდეგ, წარვალს, ხოლო ტკბობას სხვებს უტოვებს, და არა რომელიმე ახლობელსა და ნაცნობს, არამედ ხშირად მტრებსა და მოწინააღმდეგეებსაც? ამიტომაც არ თქვა: „სხვებს“, არამედ: „დაუტეონ უცხოთა სიმდიდრე მათი“ (). რას ნიშნავს: „ერთბამად უგუნური და უცნობო წარწყმდენ“ ()? იგი ამბობს, რომ ეს წინათქმულებთან ერთად უნდა გავიგოთ.
აქ, ვფიქრობ, იგი უკეთურთა შესახებ იწყებს სიტყვას — მათზე, ვინც აწმყო საგნებით არიან შეპყრობილნი და მომავლის შესახებ არაფერს სიბრძნით არ განსჯიან; ამ მიზეზითაც უგუნურებს უწოდებს მათ. თუ გგონია, რომ ამის შემდეგ აღარაფერია, რაღატომ იტანჯავ თავს და წვალობ, ყოველი მხრიდან უთვალავ ფულს აგროვებ, შენ კი შრომას იტან და ტკბობაში წილი არ გაქვს? ხოლო ნათქვამია: „და სამარენი მათნი სახლ მათდა იყუნენ უკუნისამდე“ (). ამას იგი მათი წარმოდგენის მიხედვით ამბობს. და კიდევ: „და საყოფელ მათდა თესლითი თესლადმდე; სახელები მათი უწოდეს მიწასა მათსა“ (). რა შეიძლება იყოს ამ უგუნურებაზე უარესი: სამარხების მარადიულ სახლად მიჩნევა და ასეთ საქმეებში პატივის ძიება? ბევრმა ხომ ხშირად სამარხები სახლებზე უფრო ბრწყინვალედ ააგო. რადგან ან მტრებისთვის შრომობენ და წვალობენ, ან მატლისა და მტვრისთვის, როცა ამ ყველაფერს სრულიად უსარგებლოში ხარჯავენ. ასეთია აზროვნება იმათი, ვისაც მომავლის შესახებ არაფრის სასოება არა აქვს.
მაგრამ აქ ოხვრა მინდება, რადგან ბევრნი მათგანაც, ვისაც მომავლის სასოება აქვს, ამაში იმათ ჰბაძავენ, რომელთაც მომავლის არანაირი სასოება არ გააჩნიათ: სამარხებს აშენებენ, ბრწყინვალე ძეგლებს აკეთებენ, ოქროს მარხავენ და ქონებას სხვებს გადასცემენ; ამით კი მათზე უარესნი არიან. ის, ვინც ამის შემდეგ არაფერს მოელის, თუნდაც თვითონაც უგუნურად იქცეოდეს, მაინც, რადგან არაფერს მოელის, აწმყოზე ირჯება; შენ კი, ადამიანო, რომელმაც იცი მომავალი ცხოვრება, ის გამოუთქმელი სიკეთეები და სახარებისეული სიტყვა — „მაშინ მართალნი გამობრწყინდენ ვითარცა მზე“ () — რა საპატიებელი შეიძლება გქონდეს? რა გამართლება? და რომელ სასჯელს არ დაითმენდი სამართლიანად, როცა აქ ყველაფერს მტვერზე, ფერფლზე, ძეგლებზე, მოწინააღმდეგეებსა და მტრებზე ფლანგავ? ნათქვამია: „სახელები მათი უწოდეს მიწასა მათსა“ (). აჰა, კიდევ ერთი სახე უგუნურებისა: თავიანთი სახელების დარქმევა ნაგებობებისთვის, მინდვრებისთვისა და აბანოებისთვის, იმის ფიქრი, თითქოს აქედან უდიდეს ნუგეშს მოიმკიან, და ჭეშმარიტების ნაცვლად ჩრდილის დევნა. თუ უწყვეტი ხსოვნა გიყვარს, შენს სახელს ნუ მიაკუთვნებ ნაგებობებს, ადამიანო, არამედ კეთილი ღვაწლის სატრიუმფო ნიშნები აღმართე; ისინი ამ ცხოვრებაშიც შეგინარჩუნებენ სახელს და მომავალი ცხოვრებისთვის უკვდავ განსვენებას მოგიმზადებენ.
თუ ხსოვნა გიყვარს და გსურს, მე გასწავლი ჭეშმარიტ და ყველაზე ნათელ გზას: სათნოებაზე იზრუნე. რადგან არაფერს შეუძლია სახელი ისე უკვდავყოს, როგორც სათნოებას თავისი ბუნებით. ამას ცხადყოფს მოციქულთა სახელგანთქმული ნეშტებიც და სათნოებით მცხოვრებთა ხსოვნაც. რამდენმა მეფემ აღაშენა ქალაქები, მოაწყო ნავსადგურები და, მათთვის სახელების დარქმევის შემდეგ, ამქვეყნიდან გავიდა? მაგრამ ვერაფერი იხეირეს; დადუმდნენ და დავიწყებას მიეცნენ. ხოლო მეთევზე პეტრე, რომელსაც ასეთი არაფერი გაუკეთებია, რადგან სათნოებას მისდია და ყველაზე სამეფო ქალაქი დაიკავა, აღსასრულის შემდეგაც მზეზე მეტად ბრწყინავს.
ხოლო ის, რასაც შენ აკეთებ, სასაცილოა და სირცხვილით სავსე. რადგან ეს ძეგლები არა მხოლოდ არ გაგხდის ბრწყინვალეს, არამედ სასაცილოდაც გაგხდის და ყველას პირს გახსნის. რადგან შენი ანგარება დროთა განმავლობაში შესაძლოა დავიწყებას მისცემოდა; ეს ნაგებობები კი ყველგან დგას, როგორც სვეტები და შენი ანგარების სატრიუმფო ნიშნები. ნათქვამია: „კაცი პატივსა შინა იყო და არა გულისჴმა-ყო; ჰბაძვიდა იგი პირუტყუთა უგუნურთა და მიემსგავსა მათ“ (). აქ, ვფიქრობ, წინასწარმეტყველი უკვე დასტირის იმას, რომ გონიერი არსება, რომელსაც მიწაზე მეფობაც ჰქონდა მინდობილი, პირუტყვთა მდაბალი მდგომარეობისკენ გადაიხარა: ამაოდ შრომობს, საკუთარი ცხონების საწინააღმდეგო საქმეს ამზადებს, დიდებისმოყვარეობას მისდევს, ანგარებას ეწევა და უშედეგოდ ირჯება. რადგან ადამიანის პატივი სათნოებაა: მომავლის შესახებ სიბრძნით განსჯა, ყოველივეს იმ ცხოვრებისკენ წარმართვა და აწმყოს უგულებელყოფა. პირუტყვთა ცხოვრება ხომ მხოლოდ ამჟამინდელი ცხოვრებითაა შემოზღუდული; ჩვენი კი სხვა, უკეთესი და დაუსრულებელი ცხოვრებისკენ მიდის. მაგრამ ესენი, რომელთაც მომავლის შესახებ არაფერი იციან, პირუტყვებზე უარესნი არიან; და არა მხოლოდ ესენი, არამედ ისინიც, ვინც გახრწნილი ცხოვრებით ცხოვრობს: ბოროტებით გველებად, მორიელებად და მგლებად იქცევიან, უგუნურებით — ხარებად, ურცხვობით კი — ძაღლებად.
7. ადამიანის პატივი და უგუნური დაცემა
რა არის, მითხარი, უფრო უგუნური იმათზე, ვინც საფლავებითა და სამარხებით არის დაკავებული და სხვა საგნებზე საკუთარი სახელების დარქმევის სურვილით პირდაღებული მისჩერებია? რადგან ხსოვნას მხოლოდ სათნოება ქმნის — არც სახლი, არც ქანდაკება, არც შვილები და არც სხვა რამ ამგვარი. სახლი ხომ ხუროს ხელოვნების საქმეა, ქანდაკება — მოქანდაკისა, შვილი კი ბუნების საქმე; შენზე ხსოვნა კი არსად არის. ამიტომაც უწოდებს მას წინასწარმეტყველი უგუნურს: რადგან მან თავი უგუნურების უღელქვეშ დაიყენა და პირუტყვზე უარესად მიექანება. პირუტყვი ხომ სასარგებლოა და მიწათმოქმედებისთვის გამოსადეგი; ეს კაცი კი, რომელმაც თავი უგუნურებას დაუმორჩილა, ამ მხრივ პირუტყვზეც უარესი გახდა. რადგან ზემოთ მათი გონების სიმძიმე, მიწიერება, დაბლა მიჯაჭვულობა და ფულისთვის უსარგებლო შრომა თქვა, ახლა კი, ამგვართა მხილების გასაძლიერებლად, ღვთისაგან მოცემულ კეთილმოქმედებებსაც წარმოაჩენს; ამას წინასწარმეტყველნი მრავალ ადგილას ჩვეულებრივ აკეთებენ. რადგან ესაიაც, როცა მათ მხილებას აპირებს, ჯერ იმ პატივს ახსენებს, რომელიც ღმერთმა იუდეველებს მიანიჭა, და ასე წერს: „ძენი ვშვენ და აღვამაღლენ, ხოლო მათ შეურაცხ-მყვეს მე“ (). ასევე აქაც, ერთი გამოთქმით რომ ცხადყოს ღმრთისაგან ადამიანთა მოდგმისთვის მონიჭებული ყოველივე, ამბობს: „კაცი პატივსა შინა იყო და არა გულისჴმა-ყო“ ().
და რომელ პატივს გულისხმობს? მოისმინე, როგორ ამბობს იგი სხვა ფსალმუნში: „დააკლე იგი მცირედ რაჲმე ანგელოზთა, დიდებითა და პატივითა გჳრგჳნოსან-ჰყავ იგი“ (). შემდეგ კი, როცა ამ პატივს განმარტავს, დასძენს: „ყოველივე დაამორჩილე ქუეშე ფერჴთა მისთა. ცხოვარი და ზროხაჲ ყოველივე, მერმეცა და პირუტყუნი ველისანი, მფრინველნი ცისანი და თევზნი ზღჳსანი, რაოდენნი ვლენან ალაგებსა მას ზღუათასა“ (). რადგან უდიდესი პატივია ეს: ყველა ხილულზე ხელმწიფების კვერთხები მას მიანდო, თანაც მაშინ, როცა ჯერ არაფერი ჰქონდა აღსრულებული. რადგან ჯერ არც შეექმნა იგი, როცა ამბობდა: „ვქმნეთ კაცი ხატებისაებრ ჩვენისა და მსგავსებისაებრ“ (). შემდეგ, როცა სიტყვებს „ხატებისაებრ“ განმარტავდა, დასძინა: „და მთავრობდეს თევზთა ზღჳსასა და მფრინველთა ცისათა და პირუტყუთა და მჴეცთა ყოვლისა ქუეყანისა“ (). და ეს მცირე, სამწყრთიანი და სხეულის ძალით პირუტყვებზე ასე მეტად ნაკლები არსება, სიტყვიერ ბუნებასთან ნათესაობით, ყველაზე მაღლა დააყენა, როცა სიტყვიერი სული მიანიჭა; სწორედ ეს არის პატივის უმთავრესი ნიშანი. რადგან ამ სიტყვიერი სულის წყალობით ქალაქებიც ააშენა, ზღვაც გაკვეთა, მიწაც დაამშვენა, უთვალავი ხელოვნება გამოიგონა, ყველაზე მძვინვარე პირუტყვებსაც სძლია და, რაც ყოველივეზე უდიდესი და პირველია, შეიცნო ღმერთი, რომელმაც შექმნა იგი; სათნოებისკენაც იქნა წარმართული და იცნო, რა არის კეთილი და რა არა.
ხილულთა შორის მხოლოდ ის ლოცულობს ღმრთისადმი; გამოცხადებებსაც მხოლოდ ის ეზიარა; გამოუთქმელთაგან ბევრი შეიცნო და ზეციურ საგნებში განისწავლა. მისთვის არის მიწა, მისთვის — ცა, მისთვის — მზე და ვარსკვლავები; მისთვის — მთვარის სვლანი და ჟამთა და მოქცევათა სხვადასხვაობანი; მისთვის — ნაყოფთა წარმოშობა, მცენარეები და პირუტყვთა ამდენი გვარი; მისთვის — დღე და ღამე; მისთვის მოივლინნენ მოციქულნი და წინასწარმეტყველნი, მისთვის ანგელოზებიც ხშირად იქნენ წარმოგზავნილნი. რაღა საჭიროა ბევრი ლაპარაკი? რადგან ყველაფრის ჩამოთვლაც შეუძლებელია. მისთვის ღვთის მხოლოდშობილი ძე განკაცდა, ჯვარს ეცვა და დაიფლა; აღდგომის შემდეგ ის შემაძრწუნებელი სასწაულებიც მისთვის მოხდა. მისთვის იყო რჯული, მისთვის — სამოთხე, მისთვის — წარღვნა. რადგან ესეც უდიდესი სახეა პატივისა: კეთილმოქმედებითაც და სასჯელითაც ადამიანის გამოსწორება. უწინდელ დროში მისთვის აღსრულდა უთვალავი განგებულება. და თვით მომავალი განკითხვაც მისდამი პატივის გამო იქნება.
ამიტომ იობიც ამბობს: „ანუ არა მისთჳსცა სიტყუაჲვე ჰყავ და ესე შეიყვანე წინაშე სასჯელსა შენსა?“ (), როგორც სხვაგან ესვე ფსალმუნთმგალობელი ამბობს: „რაჲ არს კაცი, რამეთუ მოიჴსენე მისი“ ()? მისთვისვე კვლავ მოვა მხოლოდშობილი, უთვალავ სიკეთეთა მომნიჭებელი. რადგან ზოგი სიკეთე უკვე მისცა ნათლისღებით, საიდუმლოებებითა და სხვა საიდუმლოებრივი წინამძღვრობით, და ქვეყანა სხვა სასწაულებითაც აავსო; ზოგის მოცემას კი დაჰპირდა: ცათა სასუფეველს, საუკუნო ცხოვრებას, თავის მემკვიდრეებად ქცევას და მასთან ერთად თანამეფობისთვის მომზადებას. ამიტომ პავლეც ამბობდა: „უკუეთუ დავითმინოთ, მის თანა ვსუფევდეთ“ (). ამ ყოველივეს რომ განიხილავს წინასწარმეტყველი, სამართლიანად ადარებს პირუტყვებს იმათ, ვინც ასეთი დიდი კეთილშობილება ბოროტებას გადასცა და იმ პირუტყვთა ვნებებისკენ ნებაყოფლობით გადავიდა. ასევე იქცევიან სხვა წინასწარმეტყველნიც, როცა შედარების გზით ურცხვი მსმენლის შერცხვენა სურთ. ერთი ამბობს: „ცხენებ დედალთმბორგელ იქმნენ“ (); მეორე კი: „იცნა ჴარმან მომგებელი, და ვირმან ბაგა უფლისა თვისისა“ (), და ასე დავითზე უფრო მკაცრად ლაპარაკობს. დავითი ხომ ამბობს: „ჰბაძვიდა იგი პირუტყუთა უგუნურთა და მიემსგავსა მათ“ (); ის კი ამბობს, რომ ამათზე უგუნურნიც გახდნენ: რადგან იმ პირუტყვებმა იცნეს მომგებელი, ხოლო „ისრაჱლმან მე არა მიცნა“ (), ამბობს იგი.
8. ბოროტი გზის საცთური და თვითქება
სხვაგანაც კიდევ ერთი ბრძენი კაცი ზარმაც, მოდუნებულ და უქმობით გახრწნილ ადამიანს ჭიანჭველებზეც უარესად წარმოაჩენს; შრომისმოყვარეობის სასწავლად მას ჭიანჭველასთან აგზავნის და ეუბნება: „იქმენ, ვითარცა ჯინჭველი, ჵ, მცონარო, და ჰბაძევდ გზათა მისთა“ (). რადგან მას „ქუეყანაჲ არა უც, არცა მაწუეველი უვის და არცა უფლისა ვის ქუეშე არს, რომელმან განჰმზადის საზრდელი ზაფხულის და ფრიადი უნჯი შეიკრიბის კალოთა ზედა“ (). და კვლავ ფუტკართან მისვლას უბრძანებს: „ანუ მივედ ფუტკრისა და ისწავე, ვითარ-იგი მოქმედ არს და ნაშრომი იგი მისი ვითარ კეთილად ქმნის, რომლისა ნაშრომსა მეფენი და გლახაკნი სიცოცხლედ მიიღებენ“ (). სხვა კი ამბობს: „მსაჯულნი მისნი, ვითარცა მგელნი არაბიაჲსნი“ (). სხვა კი ამბობს: „გზათა ზედა დასჯდე მათ თანა, ვითარცა ყუავი მოოჴრებული მარტო“ (). ზაქარიას ძე კი ამბობს: „გუელნო, ნაშობნო იქედნეთანო“ (), „ვინ გიჩუენა თქუენ სივლტოლაჲ მერმისა მისგან რისხვისა?“ (). სხვა კი კვლავ ამბობს: „კუერცხნი ასპიტთანი განტეხნეს და ქსელსა დედაზარდლისასა ქსოენ“ (). სხვაგან კი იგივე ეს წინასწარმეტყველი ამბობს: „გესლი ასპიტთა ბაგეთა მათთა“ (). და კვლავ: „გულისწყრომა მათი მსგავს არს გუელისასა“ ().
რადგან ასეთია ბოროტება: ესოდენ დიდსა და ამდენი გვირგვინით შემკულ ადამიანს უგუნო არსებათა უღირსობამდე ჩამოაგდებს. ამიტომ ამ ფსალმუნშიც ბოროტების ორი სახე ამოირჩია, დანარჩენის განსჯა მსმენელებს დაუტოვა და ასე ნიშანს ადებს ამ ბოროტებებით შეპყრობილებს. რა იქნებოდა ადამიანზე უფრო უგუნური, რომელიც უაზროდ, ამაოდ და საკუთარი თავის საზიანოდ მთელ ქვეყნიერებას შემოურბენს და უსაზღვრო სიმდიდრეს აგროვებს არა თავისთვის, არამედ უცნობი სხვებისთვის, ხშირად კი მტრებისა და მზაკვრებისთვისაც? და კარგად თქვა: „დაუტეონ უცხოთა სიმდიდრე მათი“ (). რა არის უფრო უგუნური, ვიდრე ის, რომ თვითონ იტანენ სიმდიდრის დაგროვებით გამოწვეულ შრომასა და ცოდვებს, სარგებლობას კი სხვებს უთმობენ? შემდეგ ფულისმოყვარეობასთან ერთად დიდებისმოყვარეობასაც წინ წამოსწევს და დიდი სიმძაფრით ადებს ნიშანს, როცა ამბობს: „სახელები მათი უწოდეს მიწასა მათსა“ (). კვლავ, რა არის ამათზე უფრო უგუნური, რომლებიც საკუთარ ხსოვნას ქვებს, ხეებსა და უსულო მასალას აბარებენ და საკუთარ დიდებას მათ ანდობენ? რადგან მთელი ქონებები დააქციეს, ქვრივები გააშიშვლეს და ობლები გაძარცვეს, რათა მატლისთვის ბრწყინვალე სახლი გაეკეთებინათ და ჩრჩილისა და ხრწნილებისთვის ბრწყინვალე ზღუდეები აეგოთ; ეგონათ, რომ ამ ნივთების მეშვეობით მათი ხსოვნა უკვდავი იქნებოდა, თუმცა ამ ნივთებს თვით მათი სხეულების დროის უმცირესი წამითაც კი შენარჩუნება არ შეუძლიათ.
წერილი ამბობს: „ესე გზაჲ არს საცთურებისა მათისა მათდა მიმართ“ (). რომელი გზაა ეს, მითხარი? ამგვარი საქმეებისადმი ზრუნვა, ამაო შრომა, ფულისადმი დიდი მძვინვარება, დიდების გაუმაძღარი სიმთვრალე; მომავალ სასჯელამდეც კი, ამბობს, ეს გზა აქვე ექცევა მათთვის საცდურად და დაბრკოლებად. ამრიგად, ეს გზა მცირე საცდური არ არის, მცირე დაბრკოლება არ არის, მცირე შემაფერხებელი არ არის სათნოების აღსრულებისთვის. ამიტომ ამბობს: „ესე გზაჲ არს საცთურებისა მათისა მათდა მიმართ“ (). და კარგად უწოდა ამ გზას მათთვის საცდური. თავიანთ თავსვე ბორკავენ, თავიანთ ფეხებსვე უბორკავენ.
და კიდევ ამბობს: „და ამისსა შემდგომად პირითა მათითა სათნო-იყონ“ (). ყველაზე მძიმე და დანარჩენი ბოროტებების მიზეზი სწორედ ის არის, რაც თქვა. რადგან ისინი, ვინც ასეთ ცოდვებსა და შეცოდებებს ჩადიან და ასე უგუნურდებიან, თავიანთ თავს ნეტარად მიიჩნევენ, საკუთარი თავით აღტაცებულნი არიან, ამბობენ, რომ შესაშურნი არიან, და მოსწონთ ის, რასაც აკეთებენ. ხოლო დაფიქრდი, რამხელა დამატებით ძლიერდება ბოროტი სურვილი, როცა ბოროტებას თვით მისი მოქმედნიც აქებენ. თუ ბოროტება მაშინაც კი, როცა მას გაკიცხავენ, შეურაცხყოფენ, ამხელენ, და რაღაც ზომით მაინც ფხიზელთა სინდისისგან იგვემება, იგლიჯება და საძულველი ხდება, მაინც ასე ურცხვად ყვავის და ყოველდღე იზრდება, მაშ, როდესაც არა მხოლოდ მისი შემაკავებლები არ იქნება — მაგალითად, ბრალდება, სინდისის მხილება, მომხდარის განსჯა, ჩადენილ საქმეებზე სინანული, თავის დამალვა, დაფარვა, კვნესა და გლოვა — არამედ ყველაფერი საწინააღმდეგოდ იქნება: მოქმედნი საკუთარ თავს აქებენ, თავიანთ ქება-დიდებას ქსოვენ, სწორედ ამის გამო სხვებზე უკეთესებად მიიჩნევენ თავს და საქმის ჩადენის შემდეგ მომხდარსაც აქებენ, რადგან ამას ნიშნავს სიტყვები: „და ამისსა შემდგომად პირითა მათითა სათნო-იყონ“ (), სად აღარ გადაიხრებოდნენ? რადგან ისე არიან გონებადაბნეულნი, ისე ბარბაცებენ, რომ სურვილის აღსრულების შემდეგაც კი, როცა ყველაზე მეტად უნდა შერცხვეთ, რადგან ურჯულოებას ხედავენ, ისინი ქედმაღლობენ, თავს მაღლა სწევენ და მომხდარით კმაყოფილდებიან. რადგან ასეთია ცოდვა: ვიდრე აღსრულდება, თავის სიმახინჯეს ჩრდილავს და სიამოვნების სიმთვრალით თავის სიბილწეს ფარავს; ხოლო როდესაც აღსრულდება და სურვილის სიამოვნება ნელ-ნელა განშორდება, სინდისის ბრალდება კი მოვა და შიშველ ზრახვებს გვემს, მაშინ ყველაზე მეტად ჩანს მისი მავნებლობა. ესენი კი არც აღსრულების შემდეგ მოდიან გონს; არამედ როცა იხილავენ გაზრდილ სიმდიდრეს, აღმართულ სამარხებსა და დასრულებულ ამაო ნაგებობებს, მაშინ მაინც უნდა შეიმუსრონ და ამოიკვნესონ, მაგრამ ისინი ამის შემდეგაც, საქმის შემდეგაც, აღსრულების შემდეგაც, მაშინ კიდევ უფრო მეტად სნეულობენ. მაშ, რაკი მათი მხრიდან ყველაფერი უკვე ამოიწურა, ახლა ღმრთისგან მომავალი მოსდევს.
9. ბოროტთა წარწყმედა და მართალთა ძლევა
რადგან როგორც ისინი, ვინც საკუთარ თავს განიკითხავენ იმაში, რაშიც სცოდავენ, წინასწარ იცილებენ ღმრთისგან მომავალ განაჩენს, როგორც პავლემაც თქვა: „რამეთუ უკუეთუმცა თავთა თჳსთა განვიკითხევდით, არამცა განვიკითხენით.“ (), ასევე ისინი, ვინც მოუნანიებლად სნეულობენ და სცოდავენ, მაგრამ საკუთარ თავს არ კიცხავენ იმის გამო, რაშიც შეცდნენ, დიდი სიმძაფრით მოიზიდავენ საკუთარ თავზე ღმრთისგან სასჯელს. რაკი ესენიც ან სხვისას იტაცებენ, ან საკუთარს ამაოდ და უმიზნოდ ხარჯავენ — იმას, რაც ღარიბებისთვის უნდა დაეხარჯათ, სამარხებზე, ჭიებსა და ჩრჩილებზე ხარჯავენ — მომხდარზე კი არ ინანიებენ, არამედ უკურნებელ სნეულებაში რჩებიან, მოისმინე, ამის შემდეგ რა ხდება. მაშ, რა ხდება? ღმრთისგან მომავალ სასჯელს მიეცემიან; ამიტომაც დაურთო: „ვითარცა საცხოვარნი, ჯოჯოხეთსა მიეცნენ და სიკუდილი ჰმწყსიდეს მათ;“ (). აქ ცხვრების სახელით სიმშვიდეს კი არ აღნიშნავს — რადგან რა შეიძლება იყოს მათზე უფრო ველური, ვინც ღარიბთა შიშველ სხეულებსა და შიმშილით დადნობილ მუცლებს გვერდს უვლის, სახლებს კი ხრწნილებისთვის, ჭიისა და ჩრჩილისთვის ალამაზებს? — არამედ იმას აჩვენებს, რამდენად ადვილია მათი წარწყმედა, როგორ მოდის მათზე უეცარი სრული დაღუპვა და როგორ ადვილად ექცევიან მათ წინააღმდეგ მზაკვრულად განწყობილთა ხელში.
რადგან არაფერია ბოროტებასთან მცხოვრებ ადამიანზე უფრო უძლური. ამასვე ესენიც განიცდიან: ასე გაიჩეხებიან, ასე მთლიანად წარწყმდებიან და ჯოჯოხეთში წავლენ ადვილად, იოლად, სწრაფად, უშრომელად, თითქოს დაკლული ცხვრები იყვნენ. ეს სიკვდილია, უფრო სწორად კი სიკვდილზე ბევრად უფრო მძიმე რამ. რადგან ასეთი აღსასრულის შემდეგ მათ უკვდავი სიკვდილი დახვდებათ; ამიტომაც არ ჩანს, რომ ისინი აბრაამის წიაღში ან სხვა რომელიმე ადგილას მიდიოდნენ, არამედ მიდიან ჯოჯოხეთში, რაც დასჯის, ტანჯვისა და სრული წარწყმედის სახელია. აქაური მათი აღსასრულიც უღირსი და დასაკნინებელია, ხოლო იქაური ყოფნა სასჯელით არის სავსე. ჩვენც ასე გვჩვევია თქმა მათზე, ვინც ადვილად იღუპება: „ესა და ეს კაცი ცხვარივით დაიკლა“. რადგან როგორც პირუტყვები ცხოვრობდნენ, ასევე პირუტყვებივით იღუპებიან, მომავლის შესახებ კეთილი სასოება არ აქვთ; და არა მხოლოდ ეს: ეს მათთვის ბოროტადაც სრულდება, რადგან ნათქვამია: „სიკუდილი ჰმწყსიდეს მათ“ (). აქ, ვფიქრობ, სიკვდილით იქაურ წარწყმედასა და სასჯელს გულისხმობს, როგორც სხვაგანაც ამბობს: „და სული მცოდველი იგი მოკუდეს.“ (). ამით არსებობის გაუქმებას კი არ მიანიშნებს, არამედ სასჯელს.
და ამ სიტყვის მეტაფორას განაგრძობს. რადგან როცა ცხვრები ახსენა, მათი მწყემსიც აჩვენა. ვინ არის ეს მწყემსი? შხამიანი მატლი, დაუსრულებელი სიბნელე, უხსნელი ბორკილები, კბილთა ღრჭენა. მაშ, ნახე, ისინი ყოველი მხრიდან როგორ ისჯებიან. სიცოცხლეში — იმიტომ, რომ სათნოებისკენ სვლაში დაბრკოლდნენ, ბოროტების მონები და ტყვეები გახდნენ და ზედმეტი, სასაცილო ჯაფა გასწიეს; აღსასრულისას — იმიტომ, რომ უბრალოდ და როგორც მოხვდათ, ისე დაიღუპნენ; აღსასრულის შემდგომ ჟამს კი — იმიტომ, რომ მუდამ წარწყმედის ხელში არიან. „და ეუფლნენ მათ წრფელნი განთიად“ (). რადგან ბევრს, ვინც გაუხეშებულია და უგრძნობელობაში ქვებსაც კი გადააჭარბა, მომავლის შესახებ მკაფიო და ნათლად გამოკვეთილი სასოება არა აქვს, არამედ აწმყოსა და ხილულს პირდაღებული შეჰყურებს, ასეთებს იგი მინიშნებით აძრწუნებს.
შემდეგ, როცა მოკლედ მიანიშნებს მომავალზე, სიტყვას კვლავ იმ უღირსობასა და სასჯელზე აბრუნებს, რაც მათ აწმყო ცხოვრებაში ემართებათ; აჩვენებს მათ უძლურებას, უღირსობასა და დასაკნინებლობას, და იმასაც, რომ თუნდაც უთვალავჯერ მდიდრები იყვნენ და ძალაუფლებით იყვნენ შემოსილნი, სათნოების მიმდევართათვის მონებისა და ტყვე-მონების რიგში დგანან. ამიტომაც ამბობს: „და ეუფლნენ მათ წრფელნი განთიად“ (), ანუ სწრაფად, განუწყვეტლივ; მათ არც დრო დასჭირდებათ, არც შრომა და არც რაიმე დაყოვნება. რადგან ასეთია საგანთა ბუნება: ბოროტება სათნოებას ემონება, მის წინაშე ძრწის და ეშინია, თუნდაც ბოროტებას უთვალავი მოსართავი და მრავალი გარეგნული სახე ჰქონდეს, ხოლო სათნოება შიშველი იყოს და თავისთავად იბრძოდეს. მაგრამ, იტყვის ვინმე, პირიქით ვხედავთ: ისინი იმათ სძლევენ. მაგრამ ნუ შევხედავთ მრავალთა გონების შეცდომას, რადგან ეს გზააბნეული წარმოდგენის განაჩენია; არამედ თვით საგანთა სწორი მსჯავრი გავარკვიოთ და დაინახავ, რომ ეს მსჯელობა იმარჯვებს.
ვთქვათ, არის ვინმე ბოროტი ბატონი და კეთილი მონა; უფრო მეტიც, თუ გსურს, სიტყვა სხვა, უფრო დიდ მაგალითზე ავიყვანოთ: ვთქვათ, არის ბოროტი მეფე და კეთილი კერძო პირი; ვნახოთ, ვინ ვისი ბატონია, სად ბრწყინავს ბატონობის ნიშნები, ვინ არის მბრძანებელი და ვინ მორჩილებაში მყოფი. როგორ შევიტყობთ ამას? უბრძანოს მეფემ კერძო პირს რაიმე ბოროტი და შეცოდებით სავსე საქმე; მაშ, რას იზამს კეთილი კერძო პირი და ქვეშევრდომი? ის არათუ არ დაუთმობს და არ დაემორჩილება, არამედ ეცდება, თვით ბრძანების გამცემიც განზრახულისგან მოაბრუნოს, თუნდაც ამისთვის სიკვდილი დასჭირდეს. მაშ, ვინ არის თავისუფალი: ის, ვინც იმას აკეთებს, რაც სურს, და მეფისაც კი არ ეშინია, თუ ის, ვისაც საკუთარი ქვეშევრდომი არად აგდებს?
და რათა სიტყვა გაურკვეველ მაგალითზე არ წარვმართოთ: განა პენტეფრეს ცოლი, ეგვიპტელი ქალი, დედოფალი არ იყო? განა მთელ ეგვიპტეზე არ მბრძანებლობდა? განა მეფე არ ჰყავდა თანამეცხოვრედ? განა დიდი ძალაუფლებით არ იყო გარემოცული? იოსები კი რა იყო? განა მონა არ იყო? განა ტყვე არ იყო? განა ვერცხლით ნაყიდი მსახური არ იყო? განა ეს ქალი მთელი თავისი საბრძოლო წყობით არ შეიარაღდა ამ ჭაბუკის წინააღმდეგ, ომი სხვას კი არ ჩააბარა, არამედ თვითონ გამოვიდა საბრძოლო წყობაში? მაშ, ვინ იყო მაშინ მონობაში და ვინ თავისუფლებაში: ქალი, რომელიც სთხოვდა, ევედრებოდა და ემუდარებოდა და ადამიანის კი არა, ყველაზე ბოროტი ვნების ტყვე გამხდარი იყო, თუ იოსები, ვინც დიადემას, სამეფო კვერთხს, პორფირსა და მთელ იმ მოჩვენებით დიდებას არად აგდებდა და იმ ქალის მანქანებებს აღკვეთდა? განა ის ქალი დამარცხებული არ წავიდა და კვლავ სხვა ვნების, უგუნური რისხვისა და კაცისმკვლელი ზრახვის მონა არ გახდა, ხოლო იოსები თავზე უთვალავი გვირგვინით არ გამოვიდა და თვით მონობაშიც უფრო ბრწყინვალედ არ აჩვენა თავისუფლება?
10. სათნოების თავისუფლება და სულის ხსნა
რადგან არაფერია ისე თავისუფალი, როგორც სათნოება, და არაფერია ისე მონური, როგორც ბოროტება. ამიტომაც სხვაგანაც ამბობს ვინმე: „მონა ბრძენი დაიპყრობს უფალსა უგულისხმოსა“ (), რადგან როგორც ტყვე, თუნდაც ურიცხვი სიმდიდრე ჰქონდეს, სწორედ ამის გამო ხდება ყველასთვის მეტად ადვილად ხელში ჩასაგდები, ასევე ვნებებით შეპყრობილი კაცი ობობის ქსელზე უფრო უსუსურია. რა ითქვას ომში? ნუთუ არ ვხედავთ, რომ სწორედ სათნო კაცნი იმარჯვებენ? რა ითქვას საქმეებსა და თათბირებში? განა მათი საქმე არ დგას მტკიცედ, თუნდაც არავინ ემორჩილებოდეს? რა ითქვას მომავალ ხვედრზე? ნუთუ მდიდარი, როგორც მათხოვარი, წვეთს ითხოვდა და ვერ იღებდა? ხოლო გლახაკი, რადგან გულმოდგინე და სათნო იყო, განა უდიდეს კეთილდღეობაში არ იმყოფებოდა, როდესაც აბრაამისავე ხვედრს ეზიარებოდა?
რა ითქვას მოციქულებზე? ნუთუ შეკრულნი, გვემულნი და ურიცხვ საშინელებას დათმენილნი არ სძლევდნენ მათ, ვინც ამას აკეთებდა? მაშ, გაიაზრე, რაოდენ დიდ საგონებელში ჩააგდეს მოციქულებმა ისინი, ისე რომ მათ ეთქვათ: „რაჲ-მე უყოთ კაცთა ამათ“ ()? თუმცა მოციქულები შეკრულნი და სამსჯავროების შუაგულში დაჭერილნი ჰყავდათ; ერთნი მსაჯულებისა და მთავრების ადგილზე იდგნენ, ხოლო მეორენი განსასჯელთა ადგილზე, მაგრამ მაინც განსასჯელებმა სძლიეს მსაჯულებსა და მთავრებს. და ყველგან, თუ ვინმე სიტყვას სიზუსტით მიჰყვება, დაინახავს, რომ სათნო კაცი ბოროტ კაცს სძლევს ნამდვილი ძლევით — არა იმ ცრუ ძლევით, რომელსაც მრავალნი ძლევად მიიჩნევენ და რომელიც მცდარი და ადვილად სამხილებელია, არამედ იმით, რომელიც მტკიცე და ურყევია.
„და შეწევნა მათი განკფდეს ჯოჯოხეთს“ (), ანუ დაუძლურდება. ხოლო რასაც ამბობს, ეს არის: არა მხოლოდ აქ იქნებიან ადვილად დასაძლევნი, როცა არავინ დაიცავს, არავინ გაუწვდის ხელს და ყველას წინაშე უმწეოდ იქნებიან დატოვებულნი, არამედ, რაც უფრო მძიმეა, არც იქ ეყოლებათ ვინმე გვერდით მდგომი, დამხმარე, ხელის გამწვდელი და მათი სასჯელის შემამსუბუქებელი. ასე ვერც ბრძენმა ქალწულებმა შეძლეს უგუნურთა დახმარება, ვერც აბრაამმა — მდიდრისა, ვერც ნოემ, იობმა და დანიელმა — ძეთა და ასულთა. რადგან სიტყვა „დაძველდება“ ნიშნავს: დაუძლურდება, გაქრება; რამეთუ „დაძუელებადი იგი და დაბერებადი მახლობელ არს განრყუნისა“ (). „დიდებისა მათისაგან განვარდენ“ ().
იმას, რაც ყველაზე მეტად სურდათ და რის გამოც ყველაფერს აკეთებდნენ და საქმიანობდნენ, რათა სიკვდილის შემდეგაც დიდი დიდებით დამტკბარიყვნენ — სიმდიდრით, ნაგებობებით, საფლავებით და საფლავებზე წარწერილი სახელებით — ამასაც, ამბობს, დაკარგავენ; და სწორედ ეს აწუხებდა მათ ყველაზე მეტად, როცა ჯერ კიდევ ცოცხლები იყვნენ და ამას იგებდნენ. რადგან ასეთი ნაგებობები გარდაცვლილთა ბრალმდებლები არიან. რადგან თუნდაც სხეული მიწაში იმალებოდეს, ქვები მაინც ხმას გამოსცემენ: ყოველდღე ბრალს სდებენ მათ სისასტიკესა და ურცხვობაში, მათ საერთო მტრებად აცხადებენ, გამვლელებს კი მუდამ წყევლის, ბრალდებებისა და ცილისწამებისკენ აღძრავენ. მაშ, როგორი დიდებაა ეს — დატოვო ბრალმდებელი, რომელიც არ დუმს, არამედ თავისი ხილვით ყველას პირს ხსნის და ყოველს, ვინც ხედავს ან ჩაივლის, ნაგებობათა ამშენებელთა წინააღმდეგ მძაფრად ალაპარაკებს? რა შეიძლება გაუტოლდეს ამ უგუნურებას, როდესაც აკეთებენ იმას, რის გამოც ისჯებიან, რის გამოც რცხვენიათ, რის გამოც ბრალი ედებათ, რის გამოც სიკვდილის შემდეგაც მრავალთაგან ხელახლა ამოთხრილნი არიან; რისგანაც მათზე მოდის წყევლა, ცილისწამება და ურიცხვი ბრალდება როგორც დაჩაგრულთაგან, ისე მათგანაც, ვინც არ დაუჩაგრავთ?
„ხოლო ღმერთმან იჴსნეს სული ჩემი ჴელთაგან ჯოჯოხეთისათა, რაჟამს შემიწყნარებდეს მე“ (). როცა ბოროტთა საზღაური და ცოდვის ჯამაგირი თქვა, კეთილთა ჯილდოებსაც ამბობს; ეს მასაც და სხვა წინასწარმეტყველებსაც ჩვევად აქვთ, რათა მსმენელი ორივე მხრიდან შეაგონონ — ცოდვათა სასჯელითაც და სათნოების ჯილდოებითაც. მათი ხვედრი, ამბობს, ასეთია: უპატიობა, ამაო შრომა, უგუნურება, დაცინვა, სირცხვილი, სრული წარწყმედა, სიკვდილი, სატანჯველი, დაუსრულებელი სასჯელი, ადვილად შეურაცხყოფადობა, დიდებისა და უსაფრთხოებისაგან განვარდნა როგორც სიცოცხლეში, ისე სიკვდილის შემდეგ, ცილისწამება, ბრალდება და ის, რომ უბედურებებში არავითარი ნუგეში არ იპოვონ. ხოლო ჩვენი ხვედრი სრულიად საპირისპიროა: სასჯელისაგან გათავისუფლება, სულის თავისუფლება, უსაფრთხოება, დიდება და პატივი. რადგან ეს ყველაფერი მიანიშნა, როცა თქვა: „ხოლო ღმერთმან იჴსნეს სული ჩემი ჴელთაგან ჯოჯოხეთისათა, რაჟამს შემიწყნარებდეს მე“ (), აქ „ჯოჯოხეთს“ სასჯელს უწოდებს, იმ აუტანელ სატანჯველებს. გაიაზრე ისიც, რაოდენ დიდია პატივი — არა მხოლოდ ამით, არამედ შემდეგ დამატებული სიტყვითაც. რადგან როდესაც მიმიღებს, ამბობს, მაშინ მას უფრო ნათლად ვიხილავ, ვიდრე ახლა. რადგან ახლა „სარწმუნოებით ვიქცევით და არა იჭჳთ“ (), მაშინ კი - „პირსა პირისპირ“ (). ხოლო როცა სული გამოხსნილი იქნება, სხეულიც ეზიარება სიკეთეებს.
„ნუ გეშინინ, რაჟამს განმდიდრდეს კაცი და რაჟამს განმრავლდეს პატივი სახლისა მისისა“ (). როცა ეს ყოველივე ასეა, ამბობს, რატომ გეშინია აწმყო საგნებისა? რატომ გაწუხებს სიღარიბე? რატომ გეშინია შეძლებულისა? ხომ მოისმინე აღდგომის, კეთილთა ხვედრისა და ბოროტთა სასჯელის შესახებ? მაშ, ამის შემდეგ რაღად გეშინია ჩრდილებისა? რადგან მუდმივი და მტკიცე ისინი არიან, ესენი კი ჭკნობად ყვავილებს ჰგვანან. ამიტომაც, ყველაფერი დანარჩენი გვერდზე გადადო და ბოროტებათა ციხესიმაგრეს — სიმდიდრის სურვილს — დაესხა თავს; რადგან როცა ეს დაემხობა, სხვა ბოროტებებიც მასთან ერთად ინგრევა.
11. მდიდრის დროებითი დიდება და დაცემა
„და როგორ არ შემეშინდეს, — ამბობს იგი, — როდესაც მათ ამდენი ძალა აქვთ?“ დროებითია ხელმწიფება, ერთი საათისაა ძალა, გაივლის კეთილდღეობა; ქონება, სიმდიდრე და ასეთი პატივი ჩრდილებსა და სიზმრებს ემსგავსება. ამიტომაც დაურთო: „რამეთუ არა სიკუდილსა მისსა წარიღოს მან ყოველი, არცა შთაჰყვეს დიდებაჲ მისი მის თანა“ (), რითაც აჩვენებს მიზეზს, რატომ არ უნდა გვეშინოდეს დროებითი საგნების. მოვიდა სიკვდილი, ამბობს იგი, ფესვი მოკვეთა, და მთელი ვარჯი ფოთლებთან ერთად ჩამოიშალა; სახლი კი ყველასთვის ადვილად ხელში ჩასაგდები გახდა. როგორც ცხვრები და თხები მიესევიან მოჭრის შემდეგ დაცემულ ხეს, ასევე ასეთ სიმდიდრეში მყოფთა შემთხვევაშიც ბევრი მტერი, ბევრი მეგობარი და ბევრიც მათგანი, ვისაც მათგან სიკეთე ჰქონდა მიღებული, მათი ქონების ამაოხრებლად აღმოჩნდება. და ის, ვინც ამდენი რამით იყო გარშემორტყმული, ვისაც ამდენი ღვინისმწდებელი, მზარეული, ვერცხლისა და ოქროს თასი, ამდენი და ამდენი საზომი მიწა, სახლები, მონები, ცხენები, ჯორები, აქლემები და მსახურთა ლაშქრები ჰქონდა, მარტო მიდის; არავინ მიდის მასთან ერთად და თვით სამოსსაც კი ვერ იღებს წასვლისას. რადგან რაც უფრო ბრწყინვალე სამოსით არის შემოსილი, მით უფრო უხვ სუფრას უმზადებს მატლს, მით უფრო აღძრავს სამარხთა მძარცველთა სურვილს და მით უფრო დიდ საფრთხეს უქმნის თავის უბედურ სხეულს. რადგან რითაც უფრო მეტად იკაზმება, სწორედ იმითვე ამზადებს თავს უფრო მძაფრი შეურაცხყოფისთვის: სამარხების ამომთხრელთა ხელებს თავის წინააღმდეგ აიარაღებს და უხმობს. და რა? — ამბობს იგი. — აქ, ამ ცხოვრებაში, დიდად ტრაბახობს და სიკვდილამდე ქედმაღლობს. თუმცა მრავალნი სიკვდილამდეც კი ვერ აღწევენ ასე: როდესაც მათ წინააღმდეგ ზოგიერთი შეთქმული აღდგება, ისინი უთვალავ მსჯავრდებულზე უფრო მძიმე რამეს ითმენენ, ქონებასაც ართმევენ, უპატიობითაც მოსავენ და საპყრობილეშიც ამყოფებენ. რადგან ვინც გუშინ ეტლში იჯდა, დღეს ჯაჭვშია; ვინც გუშინ მლიქვნელთაგან პატივცემული იყო, ახლა ჯალათებით არის გარშემორტყმული; ვინც ნელსაცხებელთა სურნელს აფრქვევდა, სისხლით არის დაფარული; ვინც რბილ სარეცელზე იწვა, მაგარ მიწაზეა დაგდებული; ვისაც ყველანი ემსახურებოდნენ, ყველასგან შეურაცხყოფილია. მაგრამ, იტყვის ვინმე, სიკვდილამდე მაინც მისი დაკრძალვის საქმეები ბრწყინვალე და თვალსაჩინოა. და რას არგებს ეს იმას, ვინც ვეღარაფერს გრძნობს? სიმყრალეც უფრო მეტია, საზიზღრობაც უფრო დიდია, შურიც უფრო მძაფრია; რადგან მისი სიკვდილის შემდეგაც შვილებისთვის უწყვეტი ბრძოლა წარმოიშობა იმ ფუფუნების გამო. და შეხედე სიტყვის სიზუსტესა და სიბრძნის სიმაღლეს. რადგან არა მხოლოდ იმით ამხელს მას, რომ სიმდიდრე მასთან ერთად არ მიემგზავრება, არამედ აქვე ყოველგვარი მოჩვენებითი ბრწყინვალებისგან აშიშვლებს და აჩვენებს, რომ ეს სიმდიდრეც კი არ არის, მაშინაც კი, როცა მფლობელი მისით ტკბება. რადგან არ თქვა: „როდესაც მისი დიდება გამრავლდება“, არამედ: „პატივი სახლისა მისისა“ (). რადგან ყოველივე ეს, რაც ჩამოვთვალე - წყაროები, სასეირნო ადგილები, აბანოები, ოქრო და ვერცხლი, ცხენები და ჯორები, ხალიჩები და სამოსი - სახლის დიდებაა და არა იმ ადამიანის, ვინც ამ სახლში ცხოვრობს. ადამიანის დიდება ხომ სათნოებაა, ამიტომ იგი მფლობელს თან მიჰყვება. ეს კი სახლის დიდებად რჩება; უფრო სწორად, არც რჩება, არამედ სახლთან ერთადვე იშლება და არაფერს არგებს მასში მცხოვრებს, რადგან მისი არც ყოფილა. „რამეთუ სული მისი ცხოვრებასა ოდენ მისსა იკურთხოს“ (). როცა მის სიმდიდრესა და დიდებაზე თქვა, ახლა ქებათა შესახებ სიტყვაზე გადადის. რადგან ესეც განსაკუთრებით სანატრელია მდიდრებისთვის: მოედანზე ლიქნი, ხალხისგან პატივისცემა, სახალხო ქება, თვალთმაქცობით სავსე შესხმები; დიდ რამედ მიაჩნიათ თეატრებშიც, ნადიმებშიც და სასამართლოებშიც ტაშის მიღება, ყველასგან ქებით გამოცხადება და შესაშურ ადამიანებად მიჩნევა. შეხედე, როგორ ანგრევს ამასაც კვლავ დროის მოწმობით. რადგან „მის ცხოვრებაში“, ამბობს იგი, ესე იგი, ეს პატივისცემანი და მის შესახებ კეთილად ლაპარაკი მხოლოდ ამჟამინდელი ცხოვრებით შემოიფარგლება; სხვა ყველაფერთან ერთად ესეც იშლება, როგორც დროებითი და წარმავალი. მაგრამ მაშინაც კი, როცა ეს ქება მაქებელთა მხრიდან მოდის, სიკვდილის შემდეგ საპირისპიროდ გარდაიქცევა, როცა შიშის ნიღაბი ჩამოეხსნება. „აღგიაროს შენ, რაჟამს კეთილი უყო მას“ (). შეხედე, როგორ ამხელს მათ კეთილმოქმედებებსაც. რადგან შენ მლიქვნელობ და ემსახურები, თითქოსდა დროებით პატივისცემას უწევ, რომელიც თვალთმაქცობითაა სავსე; ის კი, თუნდაც მადლობას გეუბნებოდეს, შენგან იმას ყიდულობს, რომ მისთვის მოსაწონი აკეთო, და ამას ძვირად ყიდულობს. სწორედ მაშინ გადაგიხდის მადლობასო, ამბობს იგი. რადგან „აღიარებს“ სწორედ ამას ნიშნავს: მადლობას გადაგიხდის, როცა მისთვის კეთილს გააკეთებ. არ უთქვამს: როცა რაიმე სასარგებლოს გააკეთებ, როცა კეთილს უყოფო, არამედ: როცა იმას ემსახურები, რაც მისთვის მოსაწონია, მის ნებასა და აზრს ეთანხმება. ამით აჩვენებს, რომ ზიანი ორივე მხრიდან მოდის: გამოგონილი ლიქნიდანაც და მავნე მსახურებიდანაც. „შევიდეს იგი ვიდრე ნათესავადმდე მამათა მისთა, ვიდრე უკუნისამდე ნათელი არა იხილოს. კაცი პატივსა შინა იყო და არა გულისჴმა-ყო, ჰბაძვიდა იგი პირუტყუთა უგუნურთა და მიემსგავსა მათ“ (). „შევიდეს“ ნიშნავს: მამათა მოშურნეობას მიბაძავს და, ბოროტთაგან წარმოშობილი, ბოროტებას დაიმკვიდრებს; ან კიდევ ამ აზრით: თუ რაიმე კეთილი არ გააკეთა, აღმოჩნდება, რომ სიმდიდრისგან არაფრით უსარგებლია; განკითხვის დღემდე მტვერში მწოლარე წინაპართა რიგში დარჩება და ბუნების კანონის მიხედვით ნათლის ხილვაც აღარ შეეძლება. შემდეგ კვლავ იმეორებს წინათქმულს და ამბობს: „კაცი პატივსა შინა იყო და არა გულისჴმა-ყო, ჰბაძვიდა იგი პირუტყუთა უგუნურთა და მიემსგავსა მათ“ (). ასეთი კაცი, ამბობს იგი, ვინც ასე მოკვდა და ფული ჯეროვნად არ განაგო, არაფრით განსხვავდება უგუნური არსებისგან, რადგან ვერ შეიცნო ის პატივი, რომელიც ღმერთისგან მიიღო; დაემსგავსა პირუტყვებს, რომელთათვის სიცოცხლის ბოლო მხოლოდ სიკვდილია; ამისგან დაგვიხსნას ჩვენ, ვისაც ამას ვსწავლობთ, და მათაც, ვინც ამას ასწავლიან.
ჩვენი უფლის იესო ქრისტეს მადლითა და კაცთმოყვარეობით, რომლის თანა მამასა, სულიწმიდითურთ, დიდება, ძალა, პატივი, აწ და მარადის და უკუნითი უკუნისამდე. ამინ.