📋 სარჩევი
„ღმერთი ღმერთთა უფალი იტყოდა და უწოდა ქუეყანასა აღმოსავალითგან მზისათ ვიდრე დასავალადმდე.“ ().
1. ღმრთის მეუფება და სიონის მშვენიერება
იგივე სხვაგანაც ამბობს: „ღმერთი დადგა შესაკრებელსა ღმერთთასა“ (). და კვლავ: „მე ვთქუ: ღმერთნი სამე ხართ“ (). პავლეც ამბობს: „რამეთუ დაღაცათუ არიან რაჲმე სახელ-დებულ ღმერთნი“ () და „ვითარცა არიან ღმერთნი მრავალ და უფალნი მრავალ“ (). მოსეც ამბობს: „ღმერთთათჳს ძჳრი არა სთქუა“ (). და სხვაგანაც: „ხოლო იხილნეს რაჲ ძეთა ღმრთისათა ასულნი კაცთანი“ (). და კვლავ იგივე ამბობს: „კაცმან, რომელმან სწყეოს ღმერთსა, ცოდვაჲ მოიღო მან.“ (); ხოლო „რომელმან სახელ-სდვას სახელსა უფლისასა, აგრეთვე სიკუდილით მოკუედინ, ქვითა განტჳნენ იგი“ (). და კვლავ: „ღმერთთა რომელთა ცაჲ და ქუეყანაჲ არ შექმნეს, წარწყმდედ ქუეყანისაგან და ქუეშე კერძოსაგან ცისა ამის.“ (). მაშ, ვის მოასწავებს ამ სახელით იმ მოწმობებში და ვის უწოდებს აქ ღმერთებს? მთავრებს. ამიტომაც ურთავს: „ღმერთთათჳს ძჳრი არა სთქუა და მთავარსა ერისა შენისასა არა ჰრქუა ძჳრი.“ ().
სათნო წინაპრისგან წარმოშობილთაც გულისხმობს. რადგან ენოსმა დიდი სათნოება გამოავლინა და ღვთის სახელით იწოდა; ხოლო მისგან წარმოშობილნი ყველანი და მისი ძმის შთამომავალნიც ერთმანეთს შეერიენ, ამიტომ ღვთის ძეებს სათნო კაცის შთამომავლებს უწოდებს. რადგან ამბობს: „ესე ესვიდა ხადად სახელსა უფლისა ღმრთისასა“ (). იუდეველთა ერსაც გულისხმობს, ამ წოდებით პატივცემულს, როცა ამბობს: „მე ვთქუ: ღმერთნი სამე ხართ“ (), ანუ ისრაელის ძეებს. რადგან თავისი კაცთმოყვარეობის გამო მათ ერსაც ასე უწოდებდა. ასე განიმარტება ისიც: „კაცმან, რომელმან სწყეოს ღმერთსა, ცოდვაჲ მოიღო მან.“ (), ანუ: მთავრის ავადმეტყველი ცოდავს. ხოლო: „რომელმან სახელ-სდვას სახელსა უფლისასა, აგრეთვე სიკუდილით მოკუედინ, ქვითა განტჳნენ იგი“ (), ანუ ის, ვინც არარსებულთ არსებული ღვთის სახელს მიაწერს. რადგან დანაშაული შეუწყნარებელია და მისთვის სასჯელი უმძიმესი; ამიტომ ელინთა ღმერთებიც ასე იწოდებიან არა პატივისამებრ, არც წოდების მადლით, არამედ შეცდომილთა ცთომილების გამო, რომელთაც ისინი ასე უწოდეს. ამის გამო პავლეც ამბობს: „რამეთუ დაღაცათუ არიან რაჲმე სახელ-დებულ ღმერთნი“ (), რითაც ცხადყოფს, რომ ისინი, რადგან არ არსებობენ, პატივისმიერი წოდების დონემდეც კი ვერ აღწევენ. მაშ, აქ ვის შესახებ ამბობს: „ღმერთი ღმერთთა უფალი“ ()?
მე მგონია, ელინთა ღმერთებზე ამბობს — არა როგორც არსებულებზე, არამედ როგორც ისეთებზე, რომლებიც შეცდომილებს არსებულებად ჰგონიათ. რადგან იუდეველები ჯერ კიდევ უფრო უხეშნი იყვნენ და კერპთმსახურებისგან მთლიანად გათავისუფლებულნი არ იყვნენ, არამედ პირდაღებული შეჰყურებდნენ კერპებს და ურჯულოების მრავალი ნარჩენი ჰქონდათ; ამიტომ ამ გზითაც ანგრევს მათ ზრახვებს და აჩვენებს, რომ ღმერთი იმ კერპთა მეუფეც არის. რადგან დემონებისაც მეუფეა — თვით მათ არსებას ვგულისხმობ; მათი განზრახვები და ყოველი ბოროტება მათგანვეა შემოტანილი. მეჩვენება, ეს ფსალმუნიც წინას უკავშირდება. რადგან აქაც შეცოდებულთა მხილება და ბრალდება წერია; ოღონდ იქ მთელ მსოფლიოს მოუწოდებდა მოსასმენად, აქ კი — თვით სტიქიებს, მთელ მსოფლიოში განვრცობილთ. აქ სხვა სანახაობაა და სხვა მსმენელთა კრებული: იქ იყვნენ ერები, მიწისაგანნი, მდიდარი და გლახაკი; აქ კი ცა და დედამიწაა, და თვით ღმერთი გამოჰყავს სამსჯავროში მოპაექრედ, მისგან კი იუდეველთა ერის მიმართ ასეთ სიტყვებს წარმოთქმევინებს. ამიტომაც მეტი ყურადღება გვმართებს. ამას სხვა წინასწარმეტყველიც აკეთებს: ღმერთი სამსჯავროში მოპაექრედ გამოჰყავს და მსაჯულთა ადგილას ხევებსა და დედამიწის საფუძვლებს აყენებს. რადგან ამბობს: „ისმინეთ ბორცუთა მსჯავრი უფლისაჲ და ღელეთა საფუძველთა ქუეყანისათა, რამეთუ საშჯელ არს უფლისაჲ ერისა მიმართ მისისა და ისრაჱლისა თანა პაექრობა ყოს.“ (). და კვლავ: ღმერთი თქვენთან და თქვენს მამებთან სამსჯავროში შევა.
წერილთა მრავალ ადგილას შეიძლება კაცმა იხილოს ეს სახე, რომელიც მეტად შემძვრელია და ღვთის კაცთმოყვარეობის ღირსი. რადგან მის გამოუთქმელ სიკეთეს აჩვენებს: იგი იმდენად დამდაბლდება, რომ ადამიანებთან ერთად განისჯება. „სიონით გამო არს შუენიერებაჲ ჰაეროვნებისა მისისა.“ (). თქმულს ერთგვარი წინასწარმეტყველური მხარეც აქვს და ისტორიულიც; რადგან ძველი აღთქმის დროსაც მისი მშვენიერება იქიდან იყო. რადგან ტაძარი, წმიდათა წმიდა, მთელი ღვთისმსახურება და ძველი სჯულმდებლობის წესი, მღვდელთა სიმრავლე, მსხვერპლები, სრულადდასაწველნი, წმინდა საგალობლები და ფსალმუნებანი — ყოველივე იქიდან იყო, და მომავალთა სახეც იქიდან წინასწარ იყო გამოსახული. როცა ჭეშმარიტებაც მოვიდა, ისევ იქიდან მიიღო დასაწყისი. იქიდან გამობრწყინდა ჯვარი; იქიდან — ურიცხვი დიდებული საქმე. ამიტომაც ესაია, ახალი აღთქმის სჯულის შესახებ რომ წერს, ამბობს: „რამეთუ სიონით გამოვიდეს შჯული და სიტყვა უფლისაჲ იერუსალჱმით. და შჯიდეს შორის ნათესავთასა“ ().
რადგან აქ სიონად მთელ ადგილს მოიხსენიებს და მასთან მდებარე ქალაქსაც, იუდეველთა დედაქალაქს. იქიდან, როგორც სარბიელის საწყისი ზღუდიდან, მოციქულები, მარდი ცხენებივით, მთელ მსოფლიოსკენ გაეშვნენ; იქიდან დაიწყეს სასწაულთა ქმნა; იქ მოხდა აღდგომა, იქ — ამაღლება, იქ — ჩვენი ცხონების შესავალი და დასაწყისი; იქ დაიწყო გამოუთქმელ მოძღვრებათა ქადაგება. იქ პირველად გამოცხადდა მამა, შეიქნა ცნობილი მხოლოდშობილი და მიეცა სულიწმინდის ესოდენი მადლი. იქვე მოციქულები სიტყვას წარმართავდნენ უსხეულოთა, ნიჭების, ძალებისა და აღთქმის მომავალ სიკეთეთა შესახებ. ამ ყოველივეს გულისხმობდა წინასწარმეტყველი, როცა ყოველივე ამას მის მშვენიერებას უწოდებს. რადგან ღვთის სილამაზე და მშვენიერებაა სიკეთე, კაცთმოყვარეობა და ყველას მიმართ კეთილისყოფა. „ღმერთი ცხადად მოვიდეს, ღმერთი ჩუენი და არა დადუმნეს“ ().
ხედავ, როგორ თანდათან განაშიშვლებს სიტყვას, გამოაჩენს საუნჯეს და უფრო ნათელ სხივს გამოსცემს, როცა ამბობს: „ღმერთი ცხადად მოვიდეს“ (). როდის არ მოსულა ცხადად? როდის? პირველი მოსვლისას; რადგან ხმაურის გარეშე მოვიდა, ბევრთათვის დაფარულად და დიდხანს უცნობად. რა ვთქვა მრავალზე, როცა თვით იმ ქალწულმაც, რომელმაც იგი მუცლად იტვირთა, საიდუმლოს გამოუთქმელი არსი არ იცოდა; არც მის ძმებს სწამდათ მისი და არც ის, ვინც მამად ეგონათ, რაიმე დიდს წარმოიდგენდა მის შესახებ?
2. დაფარული მოსვლა და ცხადი სამსჯავრო
და რას ვამბობ ადამიანებზე? თვით ეშმაკისთვისაც კი დაფარული იყო იგი; რადგან რომ სცოდნოდა, ამდენი ხნის შემდეგ მთაზე არ ჰკითხავდა: „უკუეთუ ძე ხარ ღმრთისაჲ“ (), და ამას არც ერთხელ, არც მეორედ და არც მესამედ გააკეთებდა. ამიტომ, როცა იოანე ქრისტეს გამოცხადებას იწყებდა, ქრისტე მასაც ეუბნებოდა: „აცადე აწ“ (), ანუ: „დუმე ახლა; ჯერ არ არის ჟამი განგებულების გამოუთქმელი საიდუმლოს გამოცხადებისა; ჯერ კიდევ მინდა, ეშმაკისთვის დაფარული ვიყო; ამიტომ დუმე“, ამბობს; „რამეთუ ესრეთ შუენის ჩუენდა“ (). და მთიდან ჩამოსვლის შემდეგ უბრძანა, არავისთვის ეთქვათ: „რაჲთა არავის უთხრან, ვითარმედ იგი არს იესუ ქრისტე“ (). მაშინ ხომ მოვიდა როგორც მწყემსი, გზააბნეული ცხვრის საძებნელად და, რადგან გაქცეული ნადავლის დაჭერა სურდა, საკუთარ თავს ჩრდილით ფარავდა. რადგან როგორც ექიმი სნეულს მაშინვე დამაფრთხობელი სახით არ ეჩვენება, ასევე მანაც დასაწყისშივე არ ისურვა საკუთარი თავის ცხადად ჩვენება, არამედ ნელა და თანდათან. ამიტომ მისი ამ უხმაურო მოსვლის საჩვენებლად სწორედ ეს წინასწარმეტყველი შემდეგ ამბობს: „გარდამოჴდეს ვითარცა წჳმაჲ საწმისსა ზედა და ვითარცა ცუარი რა ცურინ ქუეყანასა ზედა“ (). რადგან არც ხმაურით მოსულა, არც შეძრწუნებით, არც დედამიწის შერყევით; არც ელვებს უშვებდა, არც ცას არყევდა, არც ანგელოზთა დასები მოჰყავდა, არც ცის სივრცეს შუაზე აპობდა და ასე ჩამოდიოდა ღრუბლებზე. არამედ უხმაუროდ, ქალწულის საშოდან, ცხრა თვის განმავლობაში მუცლად ტარებული, როგორც ხუროს ძე, ბაგაში იშვა; უბრალო სახვევებში გახვეულიც კი ბოროტი განზრახვის საგანი გახდა და დედასთან ერთად ეგვიპტეში გაიქცა. შემდეგ, როდესაც ამგვარი ურჯულოების ჩამდენი მოკვდა, მაშინ დაბრუნდა და გარეგნობით ერთ-ერთ მრავალთაგანივით დადიოდა; უბრალო სამოსელი ჰქონდა, კიდევ უფრო უბრალო ტრაპეზი, და გამუდმებით დადიოდა — იმდენად გამუდმებით, რომ სიარულისგან იღლებოდა კიდეც. მაგრამ მაშინ ასე აღარ მოვა, არამედ ისე ცხადად, რომ მისი მოსვლის წინასწარმაუწყებელიც აღარ დასჭირდება.
ამიტომ თავადაც, თავისი მოსვლის თვალსაჩინოების გამოსაჩენად, ამბობდა: „უკუეთუ გრქუან თქუენ: აჰა უდაბნოსა არს, ნუ განხუალთ; აჰა ესერა საუნჯეთა შინა არს, ნუ გრწამნ“ (). „რამეთუ, ვითარცა ელვაჲ რაჲ გამობრწყინდის მზისა-აღმოსავალით და ჩანნ ვიდრე დასავალადმდე, ეგრეთ იყოს მოსლვაჲ ძისა კაცისაჲ“ (), რადგან ეს მოსვლა თავის თავს თვითონვე წარმოაჩენს და აცხადებს. ეს ელვის შემთხვევაშიც ასე ხდება: მაუწყებელი არ გვჭირდება; როგორც კი გამოჩნდა, ყველასთვის ერთდროულად ცნობილი გახდა. ასევე პავლეც ამბობს: „რამეთუ თავადი უფალი ბრძანებითა და ჴმითა ანგელოზთ მთავრისაჲთა და საყჳრითა ღმრთისაჲთა გარდამოჴდეს ზეცით“ (). წინასწარმეტყველმაც ასე იხილა იგი: ღრუბლებზე მავალი, მის წინ წამომდინარე მდინარე, საშინელი სამსჯავრო და გარდაუვალი ანგარიშგებანი. მაშინ, სწორედ მაშინ არის სამსჯავროსა და განკითხვის ჟამი; ამიტომ იგი უკვე არა როგორც ექიმი, არამედ როგორც მსაჯული ჩანს. ამიტომ დანიელიც ხედავს მის ტახტს, სამსჯავროს წინ წამომდინარე მდინარეს, და ყოველივე ცეცხლისაგან ეჩვენება მას: ეტლი და ბორბლები. მაგრამ დასაწყისში, პირველი მოსვლისას, მსგავსი არაფერი უჩვენებია: არც ცეცხლი, არც მდინარე, არც სხვა რამ ამგვარი; არამედ ბაგა, სასტუმრო, ქოხი და ღარიბი დედა.
სხვაგვარადაც, აქედან აჩვენებს მის უცვალებლობასა და შეუცვლელობას. რადგან როცა თქვა, რომ ტახტზე მჯდომს თმა ჰქონდა თეთრი, როგორც მატყლი, და სამოსელი, როგორც თოვლი, რათა თმად ან სამოსლად არ ჩაგეთვალა, არამედ ყველგან წმინდა და ელვარე ცეცხლი გეგულისხმა, ამბობს: „ცეცხლი მის წინაშე აღატყდეს და გარემოს მისსა ნიავქარი ფრიად“ (). ასე ეს წინასწარმეტყველიც ამ სახეებით ერთდროულად წარმოაჩენს მის შეუცვლელობას, უცვალებლობას, ბრწყინვალებასა და მიუწვდომლობას. და ცეცხლზე არ ჩერდება, არამედ, სასჯელის სიმძაფრის წარმოსაჩენად, უმატებს და ამბობს: „ნიავქარი ფრიად“ (). ნიავქარი კი ეწოდება ან თოვლის აუტანელ ზვავს, რომელიც ყველაფერს, რასაც გადაეყრება, თან მიათრევს და ანადგურებს, ან ქართა მძაფრ ქროლას, რომელიც იმავეს მოქმედებს და აუტანელია შემხვედრთათვის. ამიტომ, როცა იმ სასჯელის აუტანლობის ჩვენება სურდა, ეს სახეები შემოიტანა. „მოუწოდოს ზეცას ზეგარდამო და ქუეყანასა განრჩევად ერისა თჳსისა“ ().
კვლავ სტიქიებს ახსენებს, რომელთა მეშვეობით ადამიანთა მოდგმას ურიცხვი სიკეთე მიეცა, არა მხოლოდ სხეულის სიცოცხლისა და შემტკიცებისათვის, არამედ თვით ღვთის შემეცნების საფუძვლადაც. რადგან მშვენიერებანი და სიდიდენი, მდებარეობათა წესები და ნივთიერებები, რომელთაგანაც ეს სტიქიები შედგება, აგრეთვე მათგან წარმოქმნილი მოვლენები — ზოგნი საყოველთაოდ და მთელი დროის განმავლობაში, ზოგნი კი კერძოდ, ხშირად მომხდარნი — ყოველივე ეს სხეულებსაც კვებავს და განამტკიცებს, და შემოქმედის ცოდნისკენაც მიუძღვის. ამიტომ პავლეც ამბობდა: „რამეთუ უხილავი იგი მისი დაბადებითგან სოფლისაჲთ ქმნულთა მათ შინა საცნაურად იხილვების, და სამარადისოჲ იგი ძალი მისი და ღმრთეებაჲ“ (). და კვლავ: „რამეთუ ვინაჲთგან სიბრძნჲთა მით ღმრთისაჲთა ვერ იცნა სოფელმან სიბრძნითა თჳსითა ღმერთი“ (), ანუ იმ სიბრძნით, რომელიც ქმნილებებში ჩანს — სწავლებით, რომელიც მცირე კი არა, ფრიად დიდი და უაღრესად ნათელია. და ისიც, რაც ყოველდღიურად მათი მეშვეობით ხდება, თუმცა ბუნებრივი მიმდევრობის მიხედვით მომხდარად ჩანს, მაინც თვითონაც შემოქმედს ქადაგებს. რადგან შემოქმედი ბუნების მეუფეც არის.
3. სჯულის ერის მხილება და ქრისტეს მოწმობა
ნუ გაგიკვირდება, თუ საყოველთაო განკითხვაზე საუბრისას სიტყვას იუდეველებისკენ მიმართავს. ასევე პავლეც ამბობს: „რისხვაჲ და გულის წყრომაჲ. ჭირი და იწროებაჲ ყოველსა ზედა სულსა კაცისასა, მოქმედსა ბოროტისასა, ჰურიასა პირველად და მერმე წარმართსა!“ (). და კვლავ: „რამეთუ რომელთა-იგი უშჯულოდ შესცოდეს, უშჯულოდცა წარწყმდენ, და რომელთა შჯულსა შინა შესცოდეს, შჯულითაცა ისაჯნენ“ (). „და შემოკრიბენით მისა წმიდანი მისნი, აღმასრულებელნი აღთქმისა მისისანი საკუერთხთა ზედა“ (). რატომღა უწოდებს აქ „წმიდანებს“ მათ, ვისაც ბრალს დასდებს და მსჯავრს გამოუტანს? ამით ბრალდებას ამძიმებს და თავად პატივს სასჯელის უფრო დიდ ნიშნად აქცევს. ასევე ჩვენც, როცა ვხედავთ შეცდომილ ადამიანებს და გვინდა ისინი უფრო მკაცრად ვამხილოთ, მათივე ხარისხებით მოვიხმობთ, რათა ბრალდება უფრო მძიმე გავხადოთ, და ვამბობთ: „დიაკონი მოიხმე“, ან: „ხუცესი მოიხმე“. ამრიგად, რაკი ესენიც „სამეუფოჲ მღდელობაჲ“ () და „ერ საზეპურო“ () იწოდებოდნენ და ამით დიდად ამაყობდნენ, ბრალდების სიმძიმეს სწორედ ამ პატივიდან ქმნის.
„აღმასრულებელნი აღთქმისა მისისანი საკუერთხთა ზედა“ (). რადგან ისინი აურაცხელ ბოროტებას ბედავდნენ, ბოროტების ამდენ სახეს სჩადიოდნენ — იტაცებდნენ, ანგარობდნენ, კლავდნენ, მრუშობდნენ, სისხლს სისხლზე ურევდნენ — და მაინც ფიქრობდნენ, თითქოს დიდ საქმეს აღასრულებდნენ და სჯულსაც და აღთქმასაც ასრულებდნენ, თუ ცხვრებსა და ხბოებს შესწირავდნენ. ამიტომ მათ ამით ჰკიცხავს, დასცინის და ამბობს: „აღმასრულებელნი აღთქმისა მისისანი საკუერთხთა ზედა“ (), ანუ ისინი, ვისაც ჰგონია, რომ უგუნურ ცხოველთა სხეულების დაკვლა ცხონებისთვის საკმარისია. „და უთხრობენ ცანი სიმართლესა მისსა“ (). აქ კვლავ, რადგან სურს აჩვენოს მისი სიმართლის ბრწყინვალება, ნათელი, სიცხადე, უარუყოფელობა და საყოველთაო აღიარებულობა, უსულო სტიქიონებს შემოიყვანს, რათა მათ მისი სიმართლე იმავე სახით იქადაგონ, როგორც წინათ ამბობდა: „რამეთუ ღმერთი მსაჯულ არს“ (). ამბობს: თითოეულისთვის სამართლიანს განაწესებსო. აქ „განკითხვა“ უბრალოდ კი არ დაუდვია, არამედ იმის საჩვენებლად, რომ თვითონაც მართალია და სიმართლეს სხვებსაც ანიჭებს. რადგან ღმერთთან მიმართებით „მსაჯული“ „მართლის“ ნაცვლად არის მიღებული, როგორც პავლემაც ასე დასვა, როცა თქვა: „უკუეთუ არა, ვითარ საჯოს ღმერთმან სოფელი?“ (). რადგან სწორედ ეს არის უმთავრესად განკითხვა და სწორედ ამის გამოა ვინმე უმთავრესად მსაჯული: არა უბრალოდ განაჩენის გამოტანა, არამედ განაჩენის სამართლიანად გამოტანა. განიკითხებიან იუდეველებიც: მაშინდელნიც და მათ შემდეგ ახალი აღთქმის ჟამს ურჯულოების მოქმედნიც; იმათ ბრალმდებლებად ბუნება და სჯული ჰყავდათ, ამათ კი მათთან ერთად ბრალმდებლებად ქრისტეს მიერ მათ მიმართ აღსრულებული საქმეებიც ჰქონდათ.
მართლაც, რაღას იტყოდნენ, ან რა მიზეზს წამოაყენებდნენ, რის გამოც არ ირწმუნეს? მაგრამ ყურადღებით იყავით ნათქვამის მიმართ, გევედრებით, რათა შეძლოთ მოწინააღმდეგეებს პირი დაუხშოთ. რადგან უმჯობესია, ახლა ჩვენგან დამარცხდნენ და გამოსწორდნენ, ვიდრე გამარჯვებულებად მიაჩნდეთ თავი, იქ წავიდნენ და მთელი ქვეყნიერების საერთო მსაჯულისაგან მსჯავრი დაედოთ. მაშ, რას იტყოდნენ იუდეველები: რატომ მოკლეს ქრისტე? რა ბრალი ჰქონდათ მისთვის წასაყენებელი, მცირე თუ დიდი? ამბობს: იმიტომ, რომ თავის თავს ღმერთად წარმოაჩენდაო. მაგრამ ჯვარცმის ჟამს ეს სიტყვები არ თქმულა, არამედ სხვა სიტყვები. რადგან არ ამბობდნენ: „თავის თავს ღმერთად წარმოაჩენსო“, არამედ: „არა ხარ მოყუარე კეისრისაჲ, რამეთუ ყოველი, რომელი მეუფედ იტყჳნ თავსა თჳსსა, სიტყუას-უგებნ კეისარსა“ ().
თუმცა მათვე მრავალგზის ისურვეს მისი მეფედ დადგინება, მან კი განერიდა. მაგრამ, ამბობს, მანამდე ადანაშაულებდნენ, რომ თავის თავს ღმერთად წარმოაჩენდაო. და მერე რა? რადგან თუ ცრუდ და უსამართლოდ წარმოაჩენდა თავს ღმერთად, ისე, რომ ღმერთი არ იყო, მაშინ ბრალდებას აზრი ჰქონდა; მაგრამ თუ სამართლიანად წარმოაჩენდა, მაშინ მას თაყვანი უნდა ეცათ და არა ჯვარზე ეცვათ. მაშ, ვნახოთ, ნუთუ მართლაც ღმერთი არ იყო, როცა თავს ღმერთად წარმოაჩენდა, ანუ ამას აჩვენებდა და გამოავლენდა. საიდან გინდა ისწავლო? მაშინდელთაგან? ახლანდელთაგან? შობასთან დაკავშირებულთაგან?
მაშ, ვინ შობილა ოდესმე ქალწულისაგან? ან ვინ აჩვენა ასეთი ვარსკვლავი? ან ვინ მოიყვანა მოგვები ამხელა გზით, არა იძულებითა და ძალით, არამედ დარწმუნებითა და გამოცხადებით? ხედავ, როგორ შეიცნო მთელმა ქმნილებამ მეუფე? ბუნება პირველი უთმობს და არ ეწინააღმდეგება, არც წინ აღუდგება, თითქოს ამბობდეს: „მშობიარობის სალმებს არ გავხსნი; ქალწულის საშოდან ჩვილის გამოყვანა არ მისწავლია; ქორწინების გარეშე დედის შექმნა არ ვიცი“; არამედ განკვირდა და საკუთარი საზღვრებიდან დაიხია, რადგან თავისი მეუფე შეიცნო. კვლავ, როცა იშვა, ანგელოზები მოვიდნენ და აუწყებდნენ, რომ ზეცაში მყოფი დედამიწაზე იყო; დედამიწა ზეცად იქცა, რადგან მეფე აქ იყო; მოგვები კი ამხელა მანძილიდან მოსულნი თაყვანს სცემდნენ: ყრმა ბაგაში იწვა პალესტინაში, ხოლო ბარბაროსთა ქვეყნიდან მოსულებს ისეთი პატივი და მსახურება მოჰქონდათ, როგორის მიგებაც ღმერთს შეჰფერის. მაგრამ ამას, ალბათ, არ მიიღებენ, არამედ სხვა ნიშნებს მოითხოვენ — იმ ნიშნებს, რომლებიც ახლანდელ თაობას ეხება.
მაგრამ არც ესენი დაგვაკლდება. რადგან ასეთია ჭეშმარიტება: ის ყველა მხრიდან სიმართლის საბუთებით არის გარემოცული. უპირველესად, აქაც ვერ იტყვიან წინააღმდეგობის ჩრდილსაც კი. რადგან თუნდაც იქ არ ყოფილიყავი, როცა ქალწულისაგან იშობოდა, წინასწარმეტყველისთვის უნდა გერწმუნა, რომელიც ამბობს: „აჰა, ქალწულმან მუცლად-იღოს და შვეს ძე და უწოდონ სახელი მისი ემმანუილ“ (). თუ იქ არ იყავი, როცა ხორცით შემოსილი დედამიწაზე დადიოდა და მეუფე მონებთან ერთად ცხოვრობდა, იერემიას მიმართე; ის ასე დაგელაპარაკება: „ესე არს ღმერთი, არ შეირაცხოს სხუაჲ მის თანა“ (). „მოიპოვა ყოველი გზაჲ ზედმიწევნულებისაჲ. და მისცა იგი იაკობსა, ყრმასა თჳსსა, და ისრაილსა, შეყუარებულსა მის მიერ“ (). „ამის შემდგომად ქვეყანასა ზედა გამოჩნდა და კაცთა თანა იქცეოდა“ ().
4. უსხეულო მსახურება და მსხვერპლთა უარყოფა
და ყოველ სხვა შემთხვევაშიც დაინახავ, რომ წინასწარმეტყველები, რომელთა წიგნებს დღემდე ამაოდ ატრიალებ და აწვალებ, ამ საგნის გამო ყოველივეს ცხადად აცხადებენ. მაგრამ მათ წინააღმდეგ ბრძოლებზე ჩვენ მრავალგზის გვითქვამს და კვლავაც ვიტყვით; ახლა კი წინამდებარე საკითხებს მივყვეთ. „და უთხრობენ ცანი სიმართლესა მისსა, რამეთუ ღმერთი მსაჯულ არს“ (). აქ „სიმართლეში“, მგონია, იგი გულისხმობს მის დიდ მზრუნველობას, კაცთმოყვარეობას თვით მათდამი და ყველა ადამიანისადმი მრავალსახე და მრავალგვარ განგებულებას: ქმნილებით, სჯულით, მადლით, ხილულით, უხილავით, წინასწარმეტყველებით, ანგელოზებით, მოციქულებით, სასჯელებით, კეთილისყოფით, მუქარებით, აღთქმებით და ჟამის მიხედვით დადგენილი წესრიგით. „ისმინე, ერო ჩემო, და გეტყოდი შენ; ისრაჱლო, და გაწამო შენ“ (). იხილე კვლავ შემწყნარებლობა და სიმშვიდე თვით შესავლიდანვე. რადგან როგორც ადამიანი ეტყოდა ხმაურისა და შფოთის ამტეხ ადამიანს: „თუ მოისმენ, ვილაპარაკებ; თუ ყურს დაუგდებ, გეტყვი“; ასევე მეუფეც ეუბნება მონებს: „თუ მომისმენ, გეტყვი“, — ამბობს იგი. რადგან უდებნი და მოდუნებულნი იყვნენ და სჯულის კითხვას მშვიდად, მცირე ხნითაც კი, ყურს არ უგდებდნენ.
ამას აჩვენებდა სპარსეთში მცხოვრები ერთი წინასწარმეტყველი, როცა ამბობდა: „და შენ ექმენ მათ, ვითარცა ჴმაჲ იგი სახიობისაჲ და ჴმაჲ ნესტჳსა მის“ (); და ისინი გამუდმებით ეუბნებოდნენ წინასწარმეტყველებს, ნუ წინასწარმეტყველებთო, უფრო კი უკუაგდებდნენ მათ და ჩანდა, რომ მათგან შეწუხებულნი იყვნენ. და ჩანს, რომ მეფეც ამასვე ემუქრებოდა რომელიღაც წინასწარმეტყველს და უბრძანებდა, ხალხი არ ააღელვოო. „ღმერთი შენი ვარი მე“ (). გამეორება უბრალოდ კი არ დგას; რადგან იგი უგრძნობელ, გაქვავებულ და დაყრუებულ ხალხს ელაპარაკებოდა, თავისი მეუფების შესახებ სიტყვას აღძრავს. აქედან შემდგომი თხრობისთვის საუკეთესო დასაწყისს აძლევს და აჩვენებს, რომ თავისუფლებას მას უნდა უმადლოდნენ და სამართლიანად მართებთ ვალის გადახდა: როგორც მონებს — მეუფისადმი, როგორც ქმნილებებს — შემოქმედისადმი, როგორც უდიდესი კეთილისყოფის მიმღებთ და ასეთი პატივით პატივდებულთ. „არა თუ მსხუერპლთა შენთათჳს გამხილო შენ, რამეთუ საკუერთხნი შენნი ჩემ წინაშე არიან მარადის“ (). რადგან ასე ადანაშაულებენ მათ დანარჩენი წინასწარმეტყველებიც: სათნოების უმეტეს ნაწილს უგულებელყოფდნენ და ცხონების სასოებას ამ მსხვერპლებზე ამყარებდნენ. რადგან თავის დასაცავადაც სწორედ ამის წამოყენებას აპირებდნენ: „მსხვერპლებს ვწირავთ, სრულიადდასაწველებს მივართმევთო“. მაგრამ ამის გამო არ შემოვსულვარ, რომ განვსაჯო, ამბობს, და არც ამისთვის დაგდებთ ბრალს, თითქოს ესენი უგულებელყოფილი ყოფილიყო.
ხოლო ესაია მათ უფრო ძლიერადაც სწვდება და ამბობს: „რად ჩემდა სიმრავლე მსხუერპლთა თქვენთა?“ (). „რამეთუ სავსე ვარ მე“ (). „ყოვლად დასაწველებითა ვერძთა, და ცმელთა კრავთათა, და სისხლი კუროთა და ვაცთაჲ არა მნებავს“ (). „ვინ გამოიძინა ესენი ჴელთაგან თქვენთა“ ()? თუმცა მსხვერპლებზე მრავალი სიტყვაა ნათქვამი; მაგრამ იგი მათზე სჯულს იმიტომ კი არ ადგენს, რომ ეს უპირველესად თვითონ სურდა, არამედ იმიტომ, რომ მათ უძლურებამდე დამდაბლებით ეშვებოდა. იერემიაც ამბობს: „რაჲსათჳს გუნდრუკსა საბაჲთ მომართუამთ მე და კინამომოსა ქუეყანით შორით“ ()? და, შეიძლება ითქვას, ყველა წინასწარმეტყველი ამბობს, რომ ამაში დიდი არაფერია. ამიტომ თვითონაც დაწყებისას ასე თქვა: „ღმერთი შენი ვარი მე“ (); და აქედანვე აჩვენებდა, რომ ასეთი მსახურების წესი მისი ღირსი არ არის.
რადგან ღმერთს კვამლითა და შეწირულის სუნით კი არ უნდა ემსახურებოდნენ, არამედ საუკეთესო, უსხეულო და გონისმიერი ცხოვრებით. გარეშეთა დემონები კი ასე როდი იქცევიან, არამედ სწორედ ამასაც ეძებენ. როგორც ჩანს, ამას ელინთა შორის ერთი პოეტიც აჩვენებს, როცა ამბობს: „რადგან ესაა პატივი, რომელიც წილად გვერგო“. მაგრამ ჩვენი ღმერთი ასე არ არის. ისინი, ადამიანთა სისხლს მოწყურებულნი და მსურველნი, რომ ნელ-ნელა ადამიანები ამგვარ კაცისკვლამდე მიეყვანათ, ამას გამუდმებით ითხოვდნენ; ხოლო ღმერთმა, რომელსაც სურდა, ნელ-ნელა პირუტყვთა დაკვლისგანაც განეშორებინა ისინი, ამ დამდაბლებას მიმართა და მსხვერპლები დაუშვა, რათა მსხვერპლები გაეუქმებინა. „არა შევიწირავ მე სახლისა შენისა ზუარაკთა, არცა არავისა შენისაგან ვაცთა;“ (). „რამეთუ ჩემი არს ყოველი მჴეცი ველისა, ნადირი მთათა და ყოველი პირუტყჳ;“ (). „ვიცნი მე ყოველნი მფრინველნი ცისანი, და შუენიერებაჲ ველთა ჩემ თანა არს,“ ().
იხილე, როგორ აჰყავს ნელ-ნელა მიწას მიჯაჭვულთა გონება, ხსნის მათ გაქვავებულ აზრს და აჩვენებს, რომ ესენი იმიტომ არ უბრძანებია, თითქოს სჭირდებოდა, და არც იმიტომ დაუდგენია სჯულად, თითქოს იწონებდა. რადგან, ასე მსახურება რომ მდომებოდა, ამბობს, მთელ სამყაროს ვფლობ და თვითონ ყოველივეს შემოქმედი ვარ, უხვ მსხვერპლებს მოვიმზადებდი. შემდეგ, მათ დასაცინად და გასაკიცხად, რათა ბრალდება უფრო მკვეთრი ყოფილიყო, დაუმატა: „შე-თუ-მემშიოს, არავე შენ გეტყოდი, რამეთუ ჩემი არს სოფელი და სავსებაჲ მისი“ (). რადგან თავად დაუშვა ესენი, რათა ნელ-ნელა ჩამოეცილებინა ისინი ამ მსხვერპლებისგან, ისინი კი ამ უბადრუკობაში დარჩნენ და ამ დამდაბლებისგან დიდი არაფერი მოიმკეს; ამიტომ უფრო ხორციელად და ადამიანური წარმოდგენისამებრ ესაუბრება და ამბობს: „შე-თუ-მემშიოს, არავე შენ გეტყოდი“ (), ანუ: არც მშია; ღმერთს ხომ არც მოშივდება და არც დაიღლება; და თუნდაც ასეთი მსახურება მდომებოდა, უსასრულო მსხვერპლებსა და სრულიადდასაწველებს არ მოვაკლდებოდი. რადგან ყოველივე წინ მიდევს დიდი სიუხვით; და რადგან მათი უფალი და მეუფე ვარ, ჩემივე კუთვნილის მიღება შენგან მსურს, რათა ამგვარი გზით ჩემი მეგობრობისკენ მიგიზიდო და ამაოთა ჩვეულებას განგარიდო.
5. ქების მსხვერპლი და აღთქმის აღსრულება
შემდეგ კვლავ უფრო მაღალ აზრამდე აიყვანა და ამბობს: „ნუთუ ხარების ხორცსა ვჭამ და ვაცების სისხლს შევსვამ?“ ()1 რადგან ეს ადამიანებისთვისაც კი არ მიბრძანებია, ამბობს იგი; პირიქით, სისხლის მჭამელთათვის უდიდესი სასჯელი დავაწესე. მაშ, როგორღა უნდა დამჭირვებოდა სისხლი მე, ვინც ჩემს მონებს ასეთ ნადიმს ვარიდებ? ამრიგად, ეს ყოველივე უკუაგდო, მისთვის უღირსად წარმოაჩინა და ბრალდებას დიდი დაცინვაც შეურია; მაგრამ სიტყვა ამაზე არ შეაჩერა, არამედ სხვა სახის მსხვერპლს აჩვენებს, რაც საუკეთესო მკურნალობის სახეა: უსარგებლოს განგვაშორებს და ჭრილობებზე იმას ადებს, რასაც გამოსწორება ძალუძს. რადგან, როცა ეს დაასრულა, ამბობს: „შეწირე ღმრთისა“ (). და როგორ შევწირო? — ამბობს იგი. უსისხლოდ. რადგან სწორედ ეს არის ღმრთისათვის ყველაზე შესაფერისი მსხვერპლი. ამიტომ, როცა თქვა: „შეწირე ღმრთისა“ (), დაუმატა: „მსხუერპლი ქებისა“ (), ანუ მადლობისა, წმინდა საგალობლებისა და საქმეებით აღსრულებული დიდებისმეტყველებისა.
ხოლო რასაც ამბობს, ასეთია: ისე იცხოვრე, რომ შენი მეუფე იდიდებოდეს. ეს ქრისტემაც ასწავლა, როცა თქვა: „ეგრეთ ბრწყინევდინ ნათელი თქუენი წინაშე კაცთა, რაჲთა იხილონ საქმენი თქუენნი კეთილნი და ადიდებდენ მამასა თქუენსა ზეცათასა.“ () რადგან ქება სხვა არაფერია, თუ არა შექება, დიდება და კეთილად მოხსენიება. მაშ, შენი ცხოვრება ისეთი იყოს, რომ შენი მეუფე კეთილად მოიხსენიებოდეს, და ამით სრულყოფილ მსხვერპლს შეწირავ. ამავე მსხვერპლს პავლეც ეძიებს, როცა ამბობს: „წარუდგინენით ჴორცნი ეგე თქუენნი მსხუერპლად ცხოველად, წმიდად, სათნოდ ღმრთისა“ (). და სხვა ადგილას კვლავ იგივე წინასწარმეტყველი ამბობს: „ვაქებდე სახელსა ღმრთისა ჩემისასა გალობითა და განვადიდო იგი ქებითა; და სათნო-ეყოს ღმერთსა უფროჲს ჴბოსა მის ჩჩჳლისა, რომელსა გამოჰქონედ რქანი და ჭლიკნი.“ () ასე სწირავდა იობიც იმ ბუნებაზე აღმატებული დარტყმების შემდეგ: მადლობდა და ამ სიტყვებს წარმოთქვამდა: „უფალმანცა მომცა, უფალმანცა მიმიღო, ვითარცა უნდა, ეგრეცა ქმნა. იყავნ სახელი უფლისაჲ კურთხეულ.“ () და კიდევ: „და მიუსრულენ მაღალსა აღნათქუემნი შენნი“ (). აქ ვედრებებს გულისხმობს, რათა ლოცვაში განუწყვეტლივ ვიდგეთ და, რაც კი აღვუთქვამთ, სწრაფად შევასრულოთ.
კარგად თქვა: „მიუსრულენ“ (). რადგან აღთქმის შემდეგ ეს საქმე ვალად იქცევა. ასე მიუძღვნა ანამ ძე, როგორც უდიდესი ვალი. ამიტომ შენც, თუ მოწყალებას აღუთქვამ, თუ თავშეკავებულ ცხოვრებას, თუ რაიმე სხვას ამგვარს, აღსრულებისაკენ იჩქარე. თუ ვინმე ზუსტად გამოიკვლევს, თუნდაც არ აღუთქვამს, სათნოებათა საქმეები მაინც ღვთის წინაშე ვალად ადევს. ამასვე აცხადებდა ქრისტე, როცა ამბობდა: „რომელი თანა-გუედვა ყოფად, ვყავთ.“ (ლკ 17:10) თუმცა იგი იმ მონის იგავს ამბობდა, რომელსაც უმცირესი მსახურება ებრძანა: არა წამოწოლა, არამედ მოსვლა და მსახურება. სხვა ვინმეც ამბობს: „ნუ დააყოვნებ მის აღსრულებას“ ()2. აღუთქვი? შეასრულე, სიკვდილმა რომ არ მოგისწროს და არ შეგაწყვეტინოს.
და ეს ჩემთან რა შუაშია? ამბობს იგი: სიცოცხლე ხომ ჩემს ხელში არ იყო. სწორედ ამიტომ არ უნდა დაგეყოვნებინა: უნდა გეფიქრა წასვლის გაურკვევლობაზე და იმაზე, რომ არც სიცოცხლისა და არც აქედან გადასვლის განმგებელი არა ხარ. ამიტომ ის, რაც გამართლებად ჩანს, ბრალდებაა. რადგან აღთქმის შეუსრულებლობა უკვე სიკვდილის საქმე კი აღარ აღმოჩნდა, არამედ შენი დაყოვნებისა და გადადებისა. „და მხადე მე დღესა ჭირისა შენისასა და მე გიჴსნა შენ და შენ მადიდო მე.“ () ხედავ, როგორი სიუხვით ეძლევა საზღაური? მაშ, რას შეიძლება გაუტოლდეს ასეთი კაცთმოყვარეობა, როცა თვით სათნოებისთვისაც გვაძლევს საზღაურს, თანაც საზღაურს შრომებზე ბევრად უფრო დიდს და მეტად საჭირო ჟამს მოცემულს? და რატომ თქვა, ამბობს იგი: „მხადე მე“ ()?
რატომ მოელის, რომ ჩვენ მოვუხმოთ? იმიტომ, რომ სურს ჩვენში უფრო დიდი დაახლოება შექმნას და მისდამი მეგობრობა უფრო მხურვალე გახადოს — იმითაც, რომ გვაძლევს, იმითაც, რომ ჩვენ მოვუხმობთ, და იმითაც, რომ ჩვენგან იღებს. რადგან სათნოებაც ღმერთთან გვაახლოებს, საზღაურიც იმავეს ახდენს, და ლოცვაც კვლავ ამ დაახლოებას ამტკიცებს. ამიტომ ამბობს: „მომეცი და მეც მოგცემ შენ.“ და მიცემის დროსაც შენ იღებ, რადგან თვითონ მას ეს არ სჭირდება. ამიტომ, თუნდაც შემწყნარებელი გახდე, თუნდაც ზომიერი, თუნდაც თავშეკავებული, ღმერთისთვის არაფერი შეგიმატებია, არამედ საკუთარი თავი ბრწყინვალე და უკეთესი გახადე; მაგრამ მაინც, თითქოს მას არგებდე, უდიდეს საზღაურებსა და გვირგვინებს გიწესებს. და იმ გვირგვინებამდეც არა მცირე სიამეს იღებ: კეთილი სინდისით საზრდოობ და კეთილი სასოებით ფრთაშესხმული ხარ. ხოლო „ჭირის დღეს“ აქ უბედურებებისა და გარემოებათა ჟამს კი არ უწოდებს, არამედ იმას, რომ თუნდაც ცოდვა გებრძოდეს, თუნდაც ეშმაკი ალყას გარტყამდეს და ბოროტ გულისთქმებს შემოგიტანდეს, დიდ შემწეობას მიიღებ. „და მე გიჴსნა შენ და შენ მადიდო მე.“ () კვლავ აქ ამას იმიტომ კი არ ამბობს, რომ ჩვენგან დიდებას საჭიროებდეს — როგორ შეიძლება ამას საჭიროებდეს დიდების ღმერთი? — არამედ იმისათვის, რომ მადლობის საგალობლით კეთილისყოფის ხსოვნა იბადებოდეს, მისდამი განწყობა უფრო მხურვალე ხდებოდეს და უპირველესად უდიდეს კეთილდღეობას ვიღებდეთ.
6. ცოდვილი მოძღვრის მხილება და სასჯელი
სათანადოს არ ასცდება ის, ვინც იტყვის, რომ აქ „ჭირის დღედ“ იგი მომავალ დღესაც გულისხმობს; რადგან ის ჭირი დაუსრულებელია. აქ ხომ მოახლოებული სიკვდილიც წყვეტს უბედურებებს, მეგობრებიც ანუგეშებენ, მოსალოდნელი დასასრულიც შვებას იძლევა; ხშირად საქმეთა ცვლილების იმედმაც, დროის ხანგრძლივობამაც და მოყვასთა უბედობამაც მოალბო სულის ტკივილი. რადგან ტკივილთა თანაზიართა ყოლა და მრავალი მსგავსი მაგალითის ხილვა ბევრისთვის დიდ ნუგეშად მიჩნეულა. იქ კი ასეთი არაფერია: არც ვინმე მანუგეშებელია ახლოს, არამედ ყველანი მეგობართაგან მიტოვებულ უდაბურობაში არიან. ტკივილს დროის ხანგრძლივობა ვერ მოალბობს, რადგან როგორ მოალბობს, როცა ალი მუდმივად აწევს? არც გათავისუფლების იმედი იქნება, რადგან სასჯელი საუკუნოა; არც სიკვდილის მოლოდინი, რადგან სატანჯველი უკვდავია და დასჯილი სხეულებიც უკვდავნი არიან; მაგრამ არც ის ექნებათ, რაც ბევრს ნუგეშად ეჩვენება — სასჯელში მყოფი სხვების დანახვა. პირველ რიგში, დასჯილთა დანახვაც კი შეუძლებელია, რადგან სიბნელე ყოველგვარი ზღუდის ნაცვლად თვალებს ჩრდილავს; შემდეგ კი ტკივილის სიჭარბე ამგვარი ნუგეშის შეგრძნების მიღებასაც არ ანებებს. ამიტომ მდიდარმა ამისგან ნუგეშის არავითარი მიზეზი ვერ მოიმკო, ვერც კბილთა ღრჭენაში მყოფებმა.
„ხოლო ცოდვილსა მას ჰრქუა ღმერთმან: რაჲსათჳს-მე მიუთხრობ შენ სამართალთა ჩემთა“ (). ხედავ სრულყოფილად აწყობილ ლირას, თანხმიერ ქნარს, რომელიც მრავალგვარ ხმაში ერთ ჰარმონიას გამოსცემს? რადგან ეს აზრი მოციქულებთანაც შეიძლება იხილო და სხვა წინასწარმეტყველებთანაც გვხვდება; პავლეც დაახლოებით ასე ამბობს და თვითონაც აჩვენებს, რომ სხვათა სწავლება არავითარ სარგებელს არ იძლევა, როდესაც კაცი ჯერ საკუთარ თავს არ ასწავლის. რადგან როგორც მსხვერპლთა გამო, ასევე რჯულის ქონისა და სხვათა მოძღვრებად სახელდების გამო დიდად ამაყობდნენ, იგი აჩვენებს, რომ არაფერ დიდ ნაყოფს არ იღებენ, როცა თვითონ უსწავლელნი რჩებიან, და ასეთებს უფრო მკაცრად ამხელს: „რომელი-ეგე ასწავებ მოყუასსა, თავსა თჳსსა არა ასწავებ;“ (). „რომელი ჰქადაგებ არა-პარვასა, იპარავ;“ (). „რომელსა გძაგან კერპნი, საკურთხეველსა სძარცუავ;“ (). „რომელი შჯულითა იქადი, გარდასლვითა მაგით შჯულისაჲთა ღმერთსა შეურაცხ-ჰყოფ?“ (). ამიტომ საკუთარ თავზეც ამბობდა, რომ ეშინოდა: „ნუუკუე სხუათა უქადაგებდე და მე გამოუცდელ ვიყო.“ () ამით იგი ამხობდა მათ ამპარტავნებას, ვინც სიტყვის სწავლებას დიდ რამედ მიიჩნევს, თვითონ კი სათნოებისგან დაცარიელებულია.
ამ სიტყვას იგი სხვაგვარადაც იყენებს, როცა იუდეველებს მიმართავს და ამბობს: „რამეთუ წარმართთა, რომელთა შჯული არა აქუნ, და ბუნებითსა მას შჯულსა ჰყოფდეს; ამათ რამეთუ შჯულ არა აქუს, თავისა თჳსისათჳს შჯულ არიან:“ (). და კვლავ: „რამეთუ არა მსმენელნი შჯულისანი განმართლდნენ წინაშე ღმრთისა, არამედ მყოფელნი შჯულისანი განმართლდენ.“ (). წინასწარმეტყველიც ამბობს: „და მეცნავთა სჯულისა ჩემისათა არა მიცნეს მე.“ (). და კვლავ: „ამაოჲსა მიმართ იყო წილი მტყუარი მწიგნობართა.“ (). რის გამო? რადგან: „გურიტმან და მჭურინავმან და მერცხალმან, ველისა სირთა, დაიცვნეს ჟამნი შემოსლვისა მათისანი, ხოლო ერმან ჩემმან არა ცნა სასჯელნი უფლისანი.“ (). იგი კი ამბობს, რომ ვინც სათნოებას არ მისდევს, სხვათა სწავლებით არათუ არაფერს იძენს, არამედ ამ წინამძღვრობიდან საკუთარ თავსაც განაგდებს. რადგან თუ გარე სასამართლოებში დამნაშავე დუმილის უპატიობით ისჯება, როგორ ექნება, ამბობს იგი, საერთო სასწავლებელში ხმა იმას, ვინც ცოდვისათვის პასუხსაგებია? ეს სასწავლებელი კი იმ სასამართლოზე დიდია. იქ დასჯილები სასჯელს იხდიან; აქ კი ყველაფერი იმისთვის ხდება, რომ დამნაშავენი არ დაისაჯონ, არამედ სინანულით გამოასწორონ ჩადენილი შეცდომა.
სამეფო კარზეც ვერავინ გახდება მეფის სიტყვის განმმარტებელი, თუ გახრწნილ ცხოვრებაში იქნება მხილებული. რადგან რისთვის ჰყვები სამართალთ, სხვებს ასწავლი და თან საწინააღმდეგოს აკეთებ, როცა შენი ცხოვრება ნათქვამს ეწინააღმდეგება და ყურადღების მსურველთაგან ზოგს უკუაქცევ? რადგან სიტყვებით იმდენს ვერ ასწავლი, რამდენადაც საქმეებით აშორებ მსმენელებს. ამიტომ ქრისტეც იმ მოძღვარს აქებს, რომელიც საქმეებითაც და სიტყვებითაც სრულყოფილ სწავლებას აჩვენებს. რადგან ამბობს: „ხოლო რომელმან ყოს და ასწავოს, ამას დიდ ერქუას სასუფეველსა ცათასა.“ (). ამრიგად, შენს ცხოვრებას ჰქონდეს ბრწყინვალე ხმა, რომელიც ამას ასწავლის; და თუნდაც პირი დახშო, საყვირზე ბრწყინვალედ აჟღერდები როგორც ახლომყოფთათვის, ისე შორეულთათვის. ასევე „ცანი უთხრობენ დიდებასა ღმრთისასა“ (). მას არც პირი აქვს, არც ენას ამოძრავებს და არც ქვემოდან სუნთქვას გამოსცემს, არამედ ხილული მშვენიერებით მჭვრეტელს შემოქმედის საკვირველებამდე მიუძღვება. ამრიგად, რაც იქ, ცის შემთხვევაში, ხილული მშვენიერებაა, ის იყოს შენს სულში სათნოება.
თუ კი შებილწული ხარ, უთვალავი ბრალმდებელი გყავს და ყველაზე უწინ სინდისი, და მაინც მოძღვრის საყდრის დაკავებას ესწრაფვი, მაშინ, როცა ბოროტებას გაკიცხავ, სხვებზე მეტად საკუთარ თავს დასდებ ბრალს. „და აღიღებ აღთქმასა ჩემსა პირითა შენითა?“ (). კარგად თქვა: „პირითა შენითა“ (). რადგან გული ამ აღთქმის ნაყოფებისგან ცარიელია, ბაგეები კი ამაოდ იძვრის და თავად მთქმელის განსაკითხად. თუ ვინმე ასეთი კაცის გონებას გამოიძიებს, დიდ ბრძოლას აღმოაჩენს იქ. „შენ, ეგერა, მოიძულე სწავლებაჲ და განაშორენ და განსთხიენ სიტყუანი ჩემნი.“ (). სწავლებად აქ იგი რჯულის სწავლებას ამბობს, რომელიც სულს აწესრიგებს, ბოროტებას განდევნის და სათნოებას ნერგავს. მაშ, როგორ იყენებ მას და სხვებში თესავ, როცა თავად საქმით ამ სწავლებას არ ფლობ? რადგან ამბობს: „განაშორენ და განსთხიენ სიტყუანი ჩემნი“ ().
7. ბოროტთან თანამონაწილეობა და მხილების ვალი
რადგან რჯულის სწავლებიდან არა მხოლოდ არაფერი დაისახე წინამძღვრად, არამედ ისიც დაასახიჩრე, რაც ბუნებით გაქვს. რადგან იმის შესახებ, რა არ უნდა ვაკეთოთ და რა, პირიქით, უნდა ვაკეთოთ, ზნეობრივი განსჯანი ჩვენში ბუნებითვეა ჩადებული. შენ კი ეს განსჯანი განიშორე და მეხსიერებაში აღარ გქონდა. „იხილი თუ მპარავი, თანაურბიოდე მას და მეძავსა თანა დასდვა ნაწილი შენი“ (). რადგან საერთოდ შეუძლებელია სრულიად უცოდველი ადამიანის პოვნა; ამიტომაც ამბობდა ვინმე: „ვინმე იქადოს გულითა წმიდა-ქონებად? ანუ ვინმე იკადროს თქმად, ვითარმედ: წმიდა ვარ ცოდვისაგან?“ (). და პავლემაც, როცა თქვა: „რამეთუ არარაჲ თავსა ჩემსა შემიცნობიეს“, დაურთო: „არამედ არა თუ ამით განვმართლდები“ (); და კიდევ: „მართალი იგი თავისა თჳსისა შემასმენელ იქმნის, პირველსავე სიტყუასა“ (), ცხადია, თავის შეცოდებათა გამო; ამიტომ, რათა არავის ჰქონდეს სათქმელი: თუ ყველანი ცოდვებში ვართ, ხოლო ცოდვილს უბრძანა, სამართალნი არ გამოაცხადოს, ვინღა იქნება მათი გამომცხადებელი? ამიტომ, რათა ვინმემ ეს არ თქვას, იგი ცოდვათა სახეებს ცალ-ცალკე ჩამოთვლის. რადგან „არს ცოდვაჲ სასიკუდინე“ (), როგორც ელიც ამბობდა: „უკუეთუ შეცოდებით შესცოდის კაცმან კაცისა მისთჳს უფლისა მიმართ, უკეთუ უფალსა შესცოდოს, ვინ ლოცვიდეს მისთჳს?“ (). რჯულშიც ზოგი რამ უკურნებელი იყო და სიკვდილითაც ისჯებოდა, ზოგს კი ერთგვარი უსწრაფესი ნუგეში ჰქონდა; ასევე ამბობს ქრისტეც ახალ აღთქმაში: „ხოლო უკუეთუ შეგცოდოს შენ ძმამან შენმან, მივედ და ამხილე მას, რაჟამს შენ და იგი ხოლო იყვნეთ მარტონი“ (). ამბობს: „ხოლო უკუეთუ არა ისმინოს, მიიყვანე შენ თანა ერთი ანუ ორი სხუაჲ“ (). „ხოლო უკუეთუ მათიცა არა ისმინოს“, მაშინ „იყავნ იგი შენდა, ვითარცა მეზუერე და წარმართი“ (). თუმცა სხვაგან პეტრემ თქვა: „უფალო, რაოდენ-გზის შემცოდოს ძმამან ჩემმან, და მიუტეო მას?“, და მოისმინა: „ვიდრე სამეოც და ათ შჳდ-გზის“ (); აქ კი ორი შეგონების შემდეგ შეცოდების სიმძიმეს აჩვენებს და აღარ აიძულებს კვლავ მის გვერდით დარჩენას. მაშ, რა? ესენი იმათ ეწინააღმდეგება? შორს იყოს; არამედ „სამოცდაათგზის შვიდჯერ“ იმ შემთხვევაზეა ნათქვამი, როცა იგი ინანიებს. რადგან როგორ მიუტევებს ვინმე მას, ვინც არც კი აღიარებს, რომ შესცოდა, და არც ინანიებს? რადგან ექიმისგან წამლებს რომ ვითხოვთ, წყლულსაც ვუჩვენებთ. მაშ, ვინ არის ის ცოდვილი, რომლის შესახებაც აქ წერილი ამბობს? მოვისმინოთ ზედმიწევნით. რადგან მას ქვემოთ ასე აღწერს და ამბობს: „იხილი თუ მპარავი, თანაურბიოდე მას და მეძავსა თანა დასდვა ნაწილი შენი“ (). „პირმან შენმან განამრავლა უკეთურებაჲ და ენაჲ შენი თხზვიდა ზაკვასა“ (). „შჯდი რაჲ, ძმისა შენისათჳს ბოროტსა იტყოდი და ძისათჳს დედისა შენისა დასდვი საცთური“ (). ხედავ, თითქოს ხატზე, ბოროტების ფერებს და იმას, როგორ იქცა ბოროტი კაცი ბოროტებით მხეცად, როცა ბუნების კეთილშობილებას უღალატა? ამიტომ ამ ხატს უბრალოდ ნუ გადავუვლით, არამედ ზედმიწევნით და ცალ-ცალკე გამოვიკვლიოთ. ამბობს: „იხილი თუ მპარავი, თანაურბიოდე მას“ (). ეს არის ყოველი ბოროტების მიზეზი; ეს განსაკუთრებით ისაა, რაც სათნოებას ამხობს და მრავალი ადამიანის კეთილ საქმეთა მიმართ გულმოდგინებას ადუნებს, როცა ზოგნი არა მხოლოდ არ ამხილებენ, არამედ ცოდვის მოქმედთაც თანაეხარებიან. ეს ცოდვის ჩადენაზე ნაკლები არ არის. მაშ, მოისმინე პავლე, რომელიც ამბობს: „არცა ხოლო ამას იქმან, არამედ თანაცა სათნო-ეყოფვიან მოქმედთა მათ“ (). და ესეც არ არის მცირე შეცოდება: თუნდაც თვითონ ვინმე ბოროტს არ აკეთებდეს, ბოროტებთან თანახარებაც ცოდვაა. რადგან მას შეუძლია აუცილებლობა მოიმიზეზოს, სიღატაკეს დააბრალოს, თუნდაც ეს საბაბები გონივრული არ იყოს; შენ კი საიდან აქებ მომხდარს, როცა მისგან სიამოვნებასაც კი არ იღებ? ის კი, შესაძლოა, გონს მოეგოს; შენ კი ამ კარებსაც კეტავ, წამალს ართმევ და ამხელა ნუგეშს აქარწყლებ, როცა სინანულისკენ დაბრუნების ნავსადგურს ყოველი მხრიდან საკუთარ თავს უხშობ. როცა, მაშ, დაინახავს, რომ შენ, ცოდვის გარეთ მდგომი და მხილების ვალდებული, არა მხოლოდ არ ამხილებ, არამედ ფარავ კიდეც, და არა მხოლოდ ფარავ, არამედ საქმეშიც ეხმარები, რას იფიქრებს საკუთარ თავზე? და რას იფიქრებს გაბედულად ჩადენილის შესახებ? რადგან ადამიანთა უმრავლესობას ხშირად იმის შესახებ, რა უნდა გაკეთდეს, განაჩენი მხოლოდ საკუთარი გონებიდან კი არ გამოაქვს, არამედ სხვათა არჩევანითაც ირყვნება. თუ შემცოდე დაინახავს, რომ ყველა ზურგს აქცევს, იფიქრებს, რომ დიდი და ბოროტი რამ ჩაიდინა; მაგრამ როცა დაინახავს, რომ არა მხოლოდ არ მრისხანებენ და არ წუხან, არამედ მშვიდად იტანენ და საქმეშიც თანაეზიარებიან, სინდისის სამსჯავრო უკვე გაირყვნება და მრავალთა განაჩენიც მის გახრწნილ აზრს შეეწევა; მაშინ რას აღარ გაბედავს? და როდისღა განსჯის საკუთარ თავს და შეწყვეტს უშიშრად ცოდვას? ამიტომ საჭიროა, ვინც ბოროტს აკეთებს, საკუთარი თავი განსაჯოს, რადგან ეს არის გზა ბოროტისგან განდგომისკენ; ხოლო ვინც კეთილს არ აკეთებს, კეთილი მაინც აქოს. რადგან გულმოდგინება მოქმედებისკენ მიმავალი გზაა. აქ კი, რადგან ის მომხდარშიც თანაებმება, სამართლიანად ყველაზე მკაცრად დაღს ასვამს მას. რადგან თუ მხილებული ბოროტებაც ასე ჰყვავის და ნაქები სათნოებაც ძლივს იწვევს ადამიანებს თავის ოფლთა მიმართ, რა იქნება, თუ ეს მხილება და ქება არ მოხდება? ამას ვინმე ხშირად მღვდელთა დასშიც დაინახავდა; და თუ ეს მოწაფეებთან მძიმეა, ბევრად უფრო მძიმეა მოძღვრებთან.
8. დაფარული ცოდვა და მოყვასის ზრუნვა
რას აკეთებ, ადამიანო? რჯული დაირღვა, უმანკოება შეურაცხყოფილია, ამდენი შეცოდება გაბედა ერთმა მღვდელმსახურმა, ყოველივე თავდაყირა დადგა, შენ კი არ ძრწი? წინასწარმეტყველი თვით უგრძნობელ სტიქიებსაც კი მოუწოდებს საერთო ბოროტებათა გამო გლოვის განვრცობისა და თანაზიარობისკენ და ამბობს: „განჰკრთა ამას ზედა ცა და განცჳბრდა უფროს ფრიად“ (). და კვლავ: „განჴმა თხემი კარმელისაჲ“ (); „იგლოოს ღჳნომან, იგლოვოს ვენაჴმან“ (). უსულო ქმნილებანი გლოვობენ, კვნესიან და მეუფესთან ერთად მრისხანებენ; შენ კი, გონიერი არსება, არ გტკივა? არ ამხილებ, ღვთის კანონთა მკაცრ დამცველად არ დგები, არამედ თანაზიარიც ხდები? და რა შენდობა შეიძლება გქონდეს? ნუთუ ღმერთს შურისმაძიებელი სჭირდება? ნუთუ შემწეთა საჭიროება აქვს? არამედ სურს, რომ ამის მსახური გახდე, რათა იმავე ცოდვებში არ ჩავარდე: სხვის ცოდვაზე აღშფოთებისას უფრო ფხიზელი და თავშეკავებული გახდე და ამითაც შენი ღვთისმოყვარეობა აჩვენო.
როცა სხვის ცოდვას გვერდს აუვლი, მის გამოსასწორებლად არაფერს მოიმოქმედებ და არც გეტკინება, შენს სულს უფრო დაუდევარსა და ადვილად დასაცემს ხდი და ხშირად ამზადებ, რომ იმავე ცოდვებში ჩავარდეს; მასაც ამ უადგილო შეწყნარებით მცირე ზიანს როდი აყენებ, რადგან მომავალში მისთვის ანგარიშგებას უფრო მკაცრს ხდი და ახლანდელი ცოდვის მიმართ უფრო დაუდევრად განაწყობ. ეს კი მხოლოდ ქურდებზე არ თქმულა, არამედ ყოველ ცოდვაზე; ხოლო შეცოდებათა შორის უმცირესი სახე იმიტომ დაასახელა, რათა იცოდე: ვისაც ასეთ რამეზე შენდობა არა აქვს, მით უფრო სხვა ცოდვაში ვერ მიიღებს ამგვარ ნუგეშს. მაშ, მოისმინე, შემდეგ რას ამბობს: „და მეძავსა თანა დასდვა ნაწილი შენი“ () — და ამით უფრო დიდზე გადადის. რადგან ის ამაზე ბევრად ნაკლებია. ამ ცოდვათა შედარებისას ერთმა ასე თქვა: „არა საკჳრველ არს, უკუეთუ ვინმე დაეპყრას პარვასა, იპარავნ რაჲ, განიძღოს სული თჳსი მშიერი“ (). თუ ესეც მიუტევებელია, მით უმეტეს მრუშობა. აქ კი სიძვას მრუშებას უწოდებს. ამიტომ, თუ შენთან ერთად კრებულში მყოფთაგან ვინმეს სიძვაში ხედავ და ხედავ, რომ საიდუმლოებებსაც უახლოვდება, უთხარი იმას, ვინც ამ საიდუმლოებათა განაწილებას ემსახურება: „ეს კაცი საიდუმლოებების ღირსი არ არის; შეაჩერე ბილწი ხელები.“ თუ ის ღმრთის სამართალთა გადმოცემის ღირსიც კი არ არის, იფიქრე, სადამდე მივა მისთვის სასჯელი, როცა წმინდა ტრაპეზსაც ეხება; და არა მხოლოდ მისთვის, არამედ მისი დამფარველისთვისაც.
რადგან არ უთქვამს: „შენც მრუშობდი“, არამედ: „მეძავსა თანა დასდვა ნაწილი შენი“ (). ვაი, რა დიდი ბოროტებაა სხვათა ხრწნილების დაფარვა, როცა წერილი ასეთ კაცს დანაშაულისთვის სასჯელის თანაზიარს უწოდებს და მას სასჯელის ღირსად არა ნაკლებად მიიჩნევს, ვიდრე თვით დამნაშავეს. მას ხომ შეუძლია ვნება მოიმიზეზოს, თუნდაც ეს საბაბი მიუტევებელი იყოს, როგორც ქურდს შიმშილი; შენ კი ესეც არა გაქვს. მაშ, რის გამო, როცა სიამითაც არ ტკბები, სასჯელს ეზიარები და მისი წილისმყოფელი ხდები? ამიტომ გარეშე მსაჯულებიც სჯიან არა მხოლოდ მათ, ვინც ეს გაბედა, არამედ მსახურებსაც, თუ დაინახავენ, რომ საქმის მცოდნენი იყვნენ; და ბატონები, რომლებიც მათ გადასცემენ, სიამოვნებით შესვამდნენ მათ სისხლს და მათ ხორცსაც იგემებდნენ, რადგან მომხდარზე პასუხისმგებლობას მათაც არანაკლებ მიაწერენ, ვიდრე მრუშობაში მონაწილე ქალს. რადგან მათ, ვინც ფარდები არ ასწიეს, თვითონ მისცეს დამალულებს მეტი გასაქანი; მათ შეურაცხყვეს მრუშობაში ჩავარდნილი ქალიც, დაზარალებული ქმარიც და თვით მრუშიც. რადგან წინასწარ რომ ეცნობებინათ, ცხადი რომ გაეხადათ, მთელ ნადირს დაფრთხობდნენ. ხაფანგში ნადავლს ყველაზე მეტად ისინი აგდებენ, ვინც ხაფანგებს ფარავენ, დასაჭერად განწირულებს გვერდით უსხედან, ყოველმხრივ მთელ მზაკვრობას მალავენ და არც ხმაურს უშვებენ, არც სხვა რამეს, რაც ნადირს დააფრთხობდა. ასევე აქაც: თუ ეშმაკის მიერ დაგებულ მახესთან ჩამოჯდები და გეცოდინება, რომ მრუში ჩავარდნას აპირებს, მაგრამ არ შეაშფოთებ და არ დააფრთხობ, მაშინ ყველაზე მეტად შენ დაღუპავ მას.
ნუ მეტყვი იმ სიტყვას, რომელიც დიდი უგრძნობელობით არის სავსე: „მე რა მენაღვლება?“ „ჩემსაზე ვზრუნავ“; რადგან სწორედ მაშინ იზრუნებ ყველაზე მეტად შენსაზე, როცა შენსას მოყვასის სარგებელში ეძებ. ამიტომ პავლეც ამბობდა: „ნუვინ თავისასა ხოლო ეძიებნ, არამედ მოყუსისასაცა თითოეული“ (). რათა, ამბობს, შენი იპოვო, სხვისი ეძიე. „პირმან შენმან განამრავლა უკეთურებაჲ და ენაჲ შენი თხზვიდა ზაკვასა“ (). „შჯდი რაჲ, ძმისა შენისათჳს ბოროტსა იტყოდი და ძისათჳს დედისა შენისა დასდვი საცთური“ ().
რათა არ თქვას: „ამას კაცთმოყვარეობით ვაკეთებ“; ჯერ ერთი, როგორი კაცთმოყვარეობაა ეს, არ შეაჩერო და არ დააკავო ის, ვინც უფსკრულში ჩავარდნას აპირებს? უსამართლო სიამოვნებას რომ დაუთმო? იმის უყურადღებოდ დატოვება, ვინც შხამიან წამალს სვამს? თუმცა ამასაც ვერ იტყვი. რადგან იმის დასტურად, რომ ეს კაცთმოყვარეობა კი არა, ძილი, მოდუნება და დაუდევრობაა, მითხარი: როგორ ტოვებ უსამართლობის ჩამდენს და ბოროტად ლაპარაკობ ძმაზე, რომელსაც არაფერი დაუშავებია? როგორ უგებ მზაკვრობას მას, ვისაც არც უსამართლობა ჩაუდენია და არც შეცოდება? იხილე ბოროტება, ორივე მხრიდან უკიდურესობამდე გადაჭიმული. გულისთქმით მთვრალს თრობას არ უშლი; არადა, შეჩერება მას გონს მოაგებდა და თავშეკავებულს გახდიდა. ხოლო იმას, ვისაც არაფერი დაუშავებია, სჯი. რადგან ნათქვამია: „შჯდი რაჲ, ძმისა შენისათჳს ბოროტსა იტყოდი და ძისათჳს დედისა შენისა დასდვი საცთური“ ().
9. ძმის ავადმეტყველება და საცდურის განკურნება
ნახე, როგორ ზრდის ბრალდებას განმარტებით. იმას, ამბობს, ვინც შენთან ერთად იმავე დედას მშობიარობის ტკივილები განაცდევინა, ვინც შენთან ერთად იმავე საშოს თანაზიარი იყო, ვინც იმავე სახლის, სუფრისა და საზრდოს თანაზიარი იყო, ვინც ერთი ფესვიდან აღმოცენდა, ვისაც დაბადების იგივე დასაწყისი აქვს და ვინც სიყრმიდანვე შენთან ერთად გაიზარდა, მასზე ლაპარაკობ ბოროტად? და არა მხოლოდ ბოროტად ლაპარაკობ, არამედ მზაკვრობას საქმეშიც გადაგყავს? რადგან სწორედ ეს არის: „დასდვი საცთური“ (). თუ ბუნებრივი შობის თანაზიარზე ბოროტად ლაპარაკი არ გვმართებს, მით უფრო არ გვმართებს სულიერი შობის თანაზიარზე. ამიტომ არც ის დატოვო დასაცემად, ვინც ცოდვის ჩადენას აპირებს, და არც ის დასწამო და შეურაცხყო, ვისაც არაფერი დაუშავებია. ერთი შურის საქმეა, მეორე კი უგრძნობელობისა: ის, რომ დაცემის პირას მდგომს არ შეაკავებ, უგრძნობელობაა; ხოლო მდგომის დამხობა შურის საქმეა. და ნახე, როგორ მიანიშნებს არა უბრალოდ ბრალმდებელზე, არამედ იმაზე, ვინც ამ საქმეს მზაკვრობითა და მონდომებით აკეთებს. რადგან ამბობს: „შჯდი რაჲ, ძმისა შენისათჳს ბოროტსა იტყოდი“ (). კაენმა ძმის მოკვლით მხოლოდ ერთი კაცი განდევნა ამჟამინდელი ცხოვრებიდან; ესენი კი იმ ბოროტი სიტყვებით, რომლებსაც ამბობენ, ურიცხვს ამხობენ, და პირველად საკუთარ თავებს. რადგან მხოლოდ ბრალდებულს კი არ ავნებენ, არამედ სხვებსაც; უფრო სწორად, მხოლოდ იმათ, ვინც ამ ბრალდებას იღებს. რადგან ვისზეც ტყუილად ლაპარაკობენ ცუდს, მას არა მხოლოდ ზიანი არ მისდგომია, არამედ უდიდესი საზღაურიც აქვს. რადგან სასჯელის ღირსი ის კი არ არის, ვინც იტანს ბოროტებას, არამედ ის, ვინც ბოროტებას სჩადის; ასევე აქაც დამნაშავეა მთქმელი და არა ის, ვისზეც ბოროტს ამბობენ, ოღონდ მას თავად არ ჰქონდეს მიცემული ავსიტყვაობისთვის საფუძვლიანი საბაბები. ამიტომ ნუ იმას შევეცდებით, რომ ჩვენზე ცუდად არავინ ილაპარაკოს, რადგან ეს შეუძლებელია და ქრისტეს განჩინებაც ამბობს: „ვაჲ თქუენდა, რაჟამს კეთილსა გეტყოდიან თქუენ კაცნი“ (); არამედ იმას, რომ ჩვენ თვითონ არ მივცეთ საბაბები.
რადგან ვისაც სურს, რომ ყველამ მასზე კარგად ილაპარაკოს, იგი მრავალ ადგილას საკუთარ სულს ღუპავს: ადამიანური დიდების მოყვარული ხდება, ემსახურება იმას, რასაც არ უნდა ემსახურებოდეს, და ცდილობს ასიამოვნოს იქ, სადაც არ შეჰფერის, რათა მათგან კეთილგანწყობა იყიდოს. მაგრამ ისიც, ვინც არაფრად აგდებს იმას, რომ ყველამ მასზე ცუდად ილაპარაკოს, საკუთარ თავსაც თანაღუპავს. რადგან როგორც შეუძლებელია, რომ სათნო კაცზე ყველამ კარგად ილაპარაკოს, ასევე გარდაუვალია, რომ მასზე ყველამ ცუდად ილაპარაკოს, ვინც მრავალი მხრიდან მრავალი საბაბი მისცა ცუდი სიტყვისთვის. ხოლო თუ მაშინაც გყავს ბრალმდებლები, როცა შენ არავის აძლევ საცდურს, მაშინ შენთვის საზღაური უფრო მეტიცაა, როგორც მოციქულებთან და იმ მამაც კაცებთან ხდებოდა. ისიც უნდა ვიცოდეთ, რომ თუნდაც ვინმე ისეთ საქმეზე ამბობდეს ჩვენზე ცუდს, რომელშიც ჩვენი სინდისი არ გვამხელს, ამის გამო თვით ბრალმდებელიც არ უნდა უგულებელვყოთ, მისივე ზიანის გამო; არამედ ყველაფერი სათანადო სიფრთხილით უნდა გავაკეთოთ, რათა უგუნური საბაბიც კი მოვსპოთ. ამიტომ პავლეც ფულის საქმეში ბევრ კაცს აგზავნიდა, ღარიბთა საზრდოს გადასატანად; მიზეზსაც ასახელებს და ამბობს: „ვერიდებით ამას, ნუ ვინმე გუგმობდეს ჩუენ სიმტკიცისა ამისათჳს, რომელი იმსახურების ჩუენ მიერ“ (). რადგან როდესაც დაინახა, რომ ისინი არასწორად დაბრკოლდებოდნენ, ეს არ უგულებელყო და არც არაფრად ჩააგდო; არამედ, რადგან შეეძლო საცდურის მოხსნა, თვით საცდურში ჩავარდნილებზეც წინასწარ იზრუნა. და კვლავ სხვაგან ამბობს: „უკუეთუ საჭმელი დააბრკოლებდეს ძმასა ჩემსა, არა ვჭამო ჴორცი უკუნისამდე, რაჲთა არა ძმაჲ ჩემი დავაბრკოლო“ (). თუმცა ეს ყოველივე თავისთავად განურჩეველი იყო; მაგრამ მაინც, ამბობს, თუ ამას საცდური მოაქვს, თუნდაც მე არ მავნოს, საცდურში ჩავარდნილთა ცხონებას არ უგულებელვყოფ. რადგან თუ დათმობით ცხონებაზე უფრო დიდი ზიანი წარმოიშობა, მაშინ საცდურში ჩავარდნილი უგულებელყავი; ხოლო თუ ასეთი ზიანი არ წარმოიშობა, აღარ. ეს იყოს ზოგადი განსაზღვრება და კანონი, რომელიც გვასწავლის, როდის უნდა უგულებელვყოთ საცდურში ჩავარდნილნი და როდის არა. აი, რას ვგულისხმობ: იუდეველები საცდურში ვარდებოდნენ, რადგან პავლე რჯულს არ იცავდა; ამის გამო მრავალი ათასი განდგებოდა და რწმენაში კოჭლობდა.
მაშ, რას აკეთებს? რადგან ამდენი ათასის ცხონება უფრო დიდი იყო, მან საცდურის განკურნება და კოჭლობის გასწორება მოისურვა და დროებით შეაჩერა იმის ჩვენება, რომ რჯულს არ იცავდა, თუმცა ამის გამოჩენა უფრო დიდი საქმე იყო. კვლავ საცდურში ვარდებოდნენ, რადგან ჯვარცმულს ქადაგებდა; აქ კი საცდურში ჩავარდნილნი უგულებელყო, რადგან ქადაგების ნაყოფი უფრო დიდი იყო. ასევე იქცევა ქრისტეც. როდესაც საჭმელების შესახებ ელაპარაკებოდა მათ და ისინი საცდურში ჩავარდნენ, როცა მან თქვა: „არა თუ პირით შემავალი შეაგინებს კაცსა, არამედ პირით გამომავალი“ (), მაშინ ამბობს: „უტევენით ეგე“ (); „ყოველი ნერგი, რომელი არა დანერგა მამამან ჩემმან ზეცათამან, ძირითურთ აღიფხურას“ (). ხოლო როდესაც მისგან ხარკს ითხოვდნენ, თუმცა იცოდა, რომ გადახდა არ მართებდა, მაინც, რადგან ჟამი ჯერ არ ითხოვდა მისი ღირსების გამჟღავნებას, ამბობს: „ხოლო რაჲთა არა დავაბრკოლნეთ იგინი, წარვედ ზღუად და შთააგდე სამჭედური, და რომელი პირველად აღმოჴდეს თევზი, აღიღე და აღუღე პირი მისი და ჰპოო მის შორის სტატირი, მოიღე იგი და მიეც მათ შენთჳს და ჩემთჳს“ (). რადგან, როდესაც დიდი სიბრძნით სავსე რჯულს ადგენდა და ისინი განუკურნებლად იყვნენ, სამართლიანად არ იზრუნა მათზე და რჯული გააუქმა; ხოლო როდესაც ჯერ კიდევ არ შეეძლოთ მისი ღირსების შესახებ სიტყვის მიღება, სამართლიანად კვლავ ეშვება მათამდე და ხარკის გადახდით თავისი ღმრთეების შესახებ სიტყვას ჩრდილით ფარავს. „შჯდი რაჲ, ძმისა შენისათჳს ბოროტსა იტყოდი“ (). „მაგრამ მის გამოსწორებას ვცდილობ“, — ამბობს იგი.
10. ფარული მხილება და ავისმეტყველების საფრთხე
მაშ, ფარულად ბრალის დადება კი არ იყო მართებული, არამედ, როგორც ქრისტემ ბრძანა, შემცოდის ცალკე გაყვანა და გამოსწორება. რადგან საჯაროდ გამოთქმული ბრალდებები ადამიანს ხშირად კიდევ უფრო ურცხვად ხდის: სანამ ცოდვილთაგან მრავალი ხედავს, რომ შეუძლია დაფარული დარჩეს, დაბრუნებას ადვილად ირჩევს; ხოლო როცა მრავალთა წინაშე დიდებას დაკარგავს, ზოგი უკვე სასოწარკვეთილებაში ვარდება და ურცხვობაში სრიალებს. მაგრამ, იტყვი, მისგან რაიმე უსამართლობა განიცადე. მაშ, რატომ აყენებ უსამართლობას საკუთარ თავსაც? რადგან ვინც სამაგიეროს იხდის, მახვილს საკუთარი თავის წინააღმდეგ მიმართავს. თუ გინდა საკუთარ თავსაც კეთილი უყო და მასაც სამაგიერო მიაგო, კეთილად მოიხსენიე ის, ვინც უსამართლოდ მოგექცა: ასე შენს ნაცვლად მრავალს მის ბრალმდებლად აქცევ და თვითონ დიდ საზღაურს მიიღებ; ხოლო თუ ცუდად ილაპარაკებ, არც დაგიჯერებენ, რადგან მტრობის ეჭვს დაიტეხ თავზე.
ამგვარად, შენი გულმოდგინება საპირისპიროდ გიბრუნდება. შენ ხომ მისი დიდების დაჭრა გინდა, მაგრამ საპირისპირო ხდება; რადგან ეს კეთილი ხსენებით ხდება, არა ბრალდებით; ბრალდებით კი ყველაფერი პირიქით გამოდის: საკუთარ თავს უფრო მეტად არცხვენ, შენი ისრები კი მას ვერ შეეხება. რადგან მტრობა მსმენელთა აზრებს წინ ხვდება და არ უშვებს, რომ ნათქვამი მათ ყურში შევიდეს; აქაც იგივე ხდება, რაც სასამართლო შეცილებათა დროს. როდესაც ვინმე სასამართლოში შეცილებას წამოაყენებს, საქმე დროებით მთლიანად იშლება; ასე აქაც მტრობის ეჭვი არ უშვებს, რომ საქმე განსახილველად შევიდეს. ამიტომ ავად ნუ ილაპარაკებ, რათა საკუთარ თავსაც არ შეიბილწო. ნუ მოქსოვ ჭუჭყს ტალახთან და აგურის თიხასთან ერთად, არამედ ვარდებისგან, იებისგან და სხვა ყვავილებისგან გვირგვინები დაწანი; პირზე ნაკელი ნუ ატარებ, როგორც ხოჭოები — ასეთნი არიან ავისმეტყველნი, რადგან სიმყრალის წილს პირველნი თვითონ იღებენ, — არამედ ყვავილები გქონდეს, როგორც ფუტკრებს; მათ მსგავსად ფიჭები ააგე და ყველასთვის ტკბილი იყავი. რადგან ავისმეტყველს ყველანი ზურგს აქცევენ, როგორც დამპალ და მყრალ არსებას, როგორც სისხლით გამოკვებილ წურბელასა და ნაკელით საზრდოებულ ხოჭოს, რომელიც სხვისი ბოროტებებით იკვებება; ხოლო კეთილისმეტყველს ყველა უახლოვდება, როგორც სხეულის საერთო ასოს, როგორც ნამდვილ ძმას, როგორც შვილს, როგორც მამას.
და რას ვამბობ ახლანდელ საქმეებსა და ადამიანთა დიდებაზე? წარმოიდგინე ის საშინელი დღე, მიუკერძოებელი სამსჯავრო: თუ სიცრუეს იტყვი, ზედმეტ ცოდვებს შემატებ. რადგან უფალი ამბობს: „ხოლო მე გეტყჳ თქუენ, რამეთუ: ყოველი სიტყუაჲ უქმი რომელსა იტყოდიან კაცნი, მისცენ სიტყუაჲ მისთჳს“ ღმერთს, „დღესა მას სასჯელისასა“ (). და თუნდაც ნათქვამი ჭეშმარიტი იყოს, ამბობს იგი, არც მაშინ გათავისუფლდები მსჯავრისგან, როცა მოყვასის უბედურებებსა და სირცხვილებს სანახაობად გამოფენ. მაშ, გაიხსენე ფარისეველი. ის მეზვერე არ იყო, მაგრამ მეზვერეზე უფრო ცოდვილი გახდა, რადგან მეზვერე ბოროტად მოიხსენია. მეზვერე ფარისეველი არ იყო, მაგრამ ფარისეველზე უფრო მართალი გახდა, რადგან საკუთარი თავი საწყლად შერაცხა. „ესე ყოველი ჰყავ და დავიდუმე;“ (). „ჰგონე უსჯულოებაჲ, ვითარმედ მეცა შენ გემსგავსო;“ (). „გამხილო და წარმოვადგინნე ცოდვანი შენნი წინაშე პირსა შენსა“ ().
11. სულგრძელება, სინანული და ქების მსხვერპლი
ხედავ გამოუთქმელ კაცთმოყვარეობას? ხედავ სახიერების სიჭარბეს? ხედავ სულგრძელების უსასრულო სიმდიდრეს? რადგან აქ დუმილს სულგრძელებას უწოდებს. ამდენი გაბედე, ამბობს იგი, და მე შენს წინააღმდეგ არ გამოვსულვარ, არამედ გითმენდი და ვიტანდი, სინანულისთვის ადგილს გაძლევდი. შენ კი აქედან არათუ ვერაფერი ირგე, არამედ უფრო დიდ ბოროტებაში გადავარდი. რადგან არა მხოლოდ არ შეიცვალე, არც შეგრცხვა და არც მომხდარის გამო საკუთარი თავი განიკითხე; არამედ უკვე მეც — შენდამი სულგრძელი, მომთმენი, მდუმარე და ამდენის ამტანი — ისეთად ჩამთვალე, თითქოს ამას სულგრძელობისა და კაცთმოყვარეობის გამო კი არ ვითმენდი, არამედ იმიტომ, რომ არ მსურდა ამ საქმეთა გამოსწორება და მომხდარზე განრისხება.
„გულისჴმა-ყავთ ესე ყოველთა, რომელთა დაგივიწყებიეს ღმრთისაჲ“ (). რას? ნათქვამს, ამბობს იგი. რას ნიშნავს: „გულისჴმა-ყავთ“ ()? გაიაზრეთ. რადგან რა ითქვა დაბურულად? ან რა საჭიროებს მრავალ გამოკვლევას? უპირველესად, თვით სწავლების წესიც განახლებულ ცხოვრების წესს შემოაქვს. რადგან მსხვერპლებზე ბევრს არ ლაპარაკობს და სახარებისეულ სჯულდებას შემოაქვს. ამასთან, ცოდვათა დიდი ნაყარით იყვნენ დაფლულნი; ამიტომ, თითქოს ბოროტების ჭაობებიდან მათი ამოყვანა სურდეს და თვალებიდან იმ ჩირქის მოწმენდა უნდოდეს, რომელიც ბოროტი ჩვეულების გზით წინასწარ ჩადგომოდათ, აღძრავს მათ, გაიხსენონ მომხდარი, რათა ეს ყოველივე დავიწყებას არ მისცენ და უნაყოფოდ არ წავიდნენ.
რადგან ცოდვებში დამკვიდრებული ჩვეულება სულის დიდ გაქვავებას წარმოშობს, ადამიანს უგუნურს ხდის და გონების გამჭრიახ თვალს აბრმავებს. „ნუუკუე წარგიტაცნეს და არა ვინ იყო მჴსნელ თქუენდა“ (). ჰოი, გამოუთქმელი კაცთმოყვარეობა! ეს სიტყვები მოსიყვარულე დედისაა, უფრო კი ისეთი სახიერებისაა, რომელიც იმ დედობრივ სიყვარულს უსასრულოდ აღემატება. რადგან ის, ვინც ასეთი დიდი ბრალდება წარმოაჩინა და ასეთი დიდი რისხვა აჩვენა, წინასწარ გვიცავს. მან, ვინც თქვა: „გამხილო და წარმოვადგინნე ცოდვანი შენნი წინაშე პირსა შენსა“ (), და გამამტყუნებელი განაჩენი გამოიტანა, კვლავ აუქმებს ამ განაჩენს: სასჯელს კი არ გადასცემს მათ, როგორც მსჯავრდებულებს, არამედ, როგორც გამოსწორების საჭიროების მქონეთ, შეგონებასა და რჩევას ანდობს, შიშით გონს მოჰყავს და ამბობს: „ნუუკუე წარგიტაცნეს“ (), „ვითარცა ლომმან“ (), „და არა ვინ იყო მჴსნელ თქუენდა“ ().
„მსხუერპლმან ქებისამან მადიდოს მე, და მუნ არს გზაჲ, სადა უჩუენო მას მაცხოვარებაჲ ჩემი“ (). მას შემდეგ, რაც კაცთმოყვარეობა აჩვენა, შეაგონა, ურჩია, დაემუქრა, შეაშინა, განუზავებელი სასჯელი დაუყენა წინ და რჩევაც შესთავაზა, იმ გზასაც ასახელებს, რომლის მეშვეობითაც შესაძლებელია მომხდარის გამოსწორება, და ამბობს: „მსხუერპლმან ქებისამან მადიდოს მე“ (). ხოლო რასაც ამბობს, ეს არის: იგი არა მხოლოდ ჩემს რისხვას შეაჩერებს, არც მხოლოდ მსჯავრს მოხსნის, არამედ განმადიდებს კიდეც. იხილე სათნო საქმის სიდიდე, როცა ღმერთი მის მიერ იდიდება. „და მუნ არს გზაჲ, სადა უჩუენო მას მაცხოვარებაჲ ჩემი“ (). ხედავ გამოუთქმელ საზღაურს? ხედავ კაცთმოყვარეობის სიჭარბეს? რადგან გვპირდება, რომ ღვთის გზას უჩვენებს და ღვთის ჭეშმარიტ მაცხოვარებასაც უჩვენებს მათ, ვინც სათნო საქმეს აღასრულებენ. მაშ, დავემორჩილოთ აღმთქმელს და სწორი ცხოვრებითა და ქების მსხვერპლით ვადიდოთ იგი. რადგან ეს გზა ამ მსხვერპლის მეშვეობით ცხონებამდე მიგვიყვანს; და ამ ცხონებას ყველანი მივემთხვიოთ.
ჩვენი უფლის იესო ქრისტეს მადლითა და კაცთმოყვარეობით, რომლის თანა მამასა, სულიწმიდითურთ, დიდება, ძალა, პატივი, აწ და მარადის და უკუნითი უკუნისამდე. ამინ.