📋 სარჩევი
„ხოლო ჟამთა მათთჳს და წელთა, ძმანო, არა გჳჴმს მიწერად თქუენდა, რამეთუ თქუენ თჳთ გამოწულილვით იცით, რამეთუ დღე იგი უფლისაჲ, ვითარცა მპარავი ღამისაჲ, ეგრეთ მოიწევის.“ ().
1. აღსასრულის ჟამის ძიების უსარგებლობა
როგორც ჩანს, არაფერია ისეთი ცნობისმოყვარე და უხილავისა თუ დაფარულის შეცნობისადმი ხარბი, როგორც ადამიანის ბუნება. ეს კი მას ჩვეულებრივ მაშინ ემართება, როცა გონება ჯერ კიდევ არასრულყოფილი და ჩამოუყალიბებელი აქვს. ასე, გამოუცდელი ბავშვებიც დაუსრულებლად ღლიან ძიძებსაც, აღმზრდელებსაც და მამებსაც კითხვების სიმრავლით, რომლებშიც სხვა არაფერია, თუ არა: „როდის იქნება ეს?“ და „როდის — ის?“ ეს კი განცხრომისგანაც ემართებათ და იმისგანაც, რომ საკეთებელი არაფერი აქვთ. მაშასადამე, ჩვენი გონება ესწრაფვის ბევრი რამის შეტყობასა და ჩაწვდომას, განსაკუთრებით კი აღსასრულის ჟამის გაგებას. და რა არის გასაკვირი, თუ ჩვენც ეს გვემართება? რადგან თავად იმ წმინდა მოციქულებსაც ყველაფერზე მეტად ეს აინტერესებდათ: ვნებამდე მივიდნენ ქრისტესთან და უთხრეს: „მითხარ ჩუენ, ოდეს იყოს ესე, და რაჲ არს სასწაული იგი შენისა მის მოსლვისაჲ და აღსასრული ამის სოფლისაჲ?“ (). ვნებისა და მკვდრეთით აღდგომის შემდეგ კი მას ეუბნებოდნენ: „უფალო, უკეთუ ამათ ჟამთა კუალად მოაგოა სასუფეველი ისრაჱლსა?“ (), და ამაზე უწინ მას სხვა არაფერს ეკითხებოდნენ.
მაგრამ ამის შემდეგ ასე აღარ ყოფილა: როცა სულიწმინდის ღირსნი გახდნენ, არა მხოლოდ თვითონ აღარ სვამდნენ კითხვებს და არც ამ არცოდნის გამო წუხდნენ, არამედ იმათაც აცხრობდნენ, ვინც ამ უდროო ცნობისმოყვარეობით სნეულობდა. მაშ, მოისმინე, რას ამბობს ახლა ნეტარი პავლე: „ხოლო ჟამთა მათთჳს და წელთა, ძმანო, არა გჳჴმს მიწერად თქუენდა,“ (). რატომ არ თქვა: „არავინ იცისო“? რატომ არ თქვა: „არ გამოცხადებულაო“, არამედ: „არა გჳჴმს მიწერად თქუენდა“ ()? იმიტომ, რომ იმგვარად უფრო დაამწუხრებდა; ამ სიტყვებით კი ანუგეშა. სიტყვებით „არა გჳჴმს“ () მან ძიება აუკრძალა, როგორც ზედმეტი და უსარგებლო საქმისა. აბა, მითხარი, რა სარგებელია ამაში? დავუშვათ, აღსასრული დადგება ოცი, ოცდაათი ან ასი წლის შემდეგ; რა მნიშვნელობა აქვს ამას ჩვენთვის? განა თითოეულისთვის აღსასრული მისი საკუთარი სიცოცხლის დასასრული არ არის? მაშ, რატომ იჩენ ზედმეტ ცნობისმოყვარეობას და რად წუხხარ საერთო აღსასრულის გამო?
მაგრამ რაც სხვა შემთხვევებში გვემართება, იგივე გვემართება ამაშიც. რადგან, როგორც სხვა შემთხვევებში, საკუთარს ვივიწყებთ და საერთოზე ვზრუნავთ, და ვამბობთ: „ესა და ეს მეძავია, ის — მრუში; იმან მიიტაცა, სხვამ უსამართლობა ჩაიდინა“, საკუთარ საქმეებს კი არავინ აქცევს ყურადღებას, არამედ ყველა სხვათა საქმეებზე უფრო წუხს, ვიდრე თავისაზე; ასევე აქაც: თითოეული ჩვენგანი საკუთარ აღსასრულზე ზრუნვას ტოვებს და საერთო აღსასრულის შესახებ სურს გაგება. რადგან, რა გაქვს საერთო მასთან? თუკი საკუთარ აღსასრულს კეთილად განაგებ, მისგან არავითარი საშინელება არ შეგემთხვევა. შორს იქნება იგი თუ ახლოს, ეს ჩვენ არ გვეხება. იმიტომაც არ თქვა ეს ქრისტემ, რომ სასარგებლო არ იყო. „და როგორ არ იყო სასარგებლო?“ — იტყვის ვინმე. თუ რატომ არ იყო სასარგებლო, თავად მან იცის, ვინც დაფარა; რადგან მოისმინე, რას ეუბნება იგი მოციქულებს: „არა თქუენი არს ცნობაჲ ჟამთა და წელთაჲ, რომელნი-იგი მამამან დასხნა თჳსითა ჴელმწიფებითა,“ (). მაშ, რატომღა იჩენთ ზედმეტ ცნობისმოყვარეობას? ეს მოისმინეს მოციქულთა თავთან, პეტრესთან მყოფებმა, როცა თავიანთ საზომზე აღმატებულის გაგებას ეძიებდნენ.
„დიახ, — იტყვის ვინმე, — მაგრამ ასე შესაძლებელი იყო ელინთათვის პირის დახშობა“. როგორ, მითხარი? „იმიტომ, — ამბობს, — რომ ისინი ამ ქვეყნიერებას ღმერთად მიიჩნევენ; ხოლო თუ აღსასრულის ჟამი გვეცოდინებოდა, მათ პირს დავუხშობდით“. რა თქმა უნდა; მაგრამ მათი პირის დამხშობი რა არის — იმის ცოდნა, რომ მას ოდესმე აღსასრული ექნება, თუ იმის ცოდნა, როდის ექნება ეს აღსასრული? თუ მათი პირის დახშობა გსურთ, ეს უთხარით მათ, რომ მას აღსასრული ექნება; თუ ამას არ ირწმუნებენ, არც იმას ირწმუნებენ. მოისმინე, რას ამბობს პავლე: „რამეთუ თქუენ თჳთ გამოწულილვით იცით, რამეთუ დღე იგი უფლისაჲ, ვითარცა მპარავი ღამისაჲ, ეგრეთ მოიწევის.“ () — არა მხოლოდ საერთო დღე, არამედ თითოეულის საკუთარიც; რადგან ეს უკანასკნელი პირველს ბაძავს, ვინაიდან მისი მსგავსი და მონათესავეა. რადგან რასაც ის საერთო დღე ერთიანად იქმს, ამას თითოეულის დღე ნაწილ-ნაწილ აკეთებს; აღსასრულის ჟამმა დასაბამი ადამისაგან მიიღო, ხოლო თითოეული ჩვენგანის ცხოვრების დასასრული იმ აღსასრულის ხატია, და არავინ შეცდებოდა, მასაც აღსასრულს რომ უწოდებდეს. რადგან როცა ყოველდღიურად ურიცხვი ადამიანი აღესრულება, და ყველა მიცვალებული იმ დღეს ელის, და იმ დღემდე არავინ აღდგება, განა ეს იმ საერთო აღსასრულის ტოლფასი არ არის?
ხოლო თუ გსურთ გაიგოთ, რატომ არის ეს დღე დაფარული და რატომ მოდის ასე, როგორც მპარავი ღამით, მე გეტყვით ისე, როგორც მეჩვენება მართებულად. ვერავინ იზრუნებდა სათნოებაზე მთელი სიცოცხლის განმავლობაში, ეს დღე ცხადი და დაუფარავი რომ ყოფილიყო; არამედ, თავისი უკანასკნელი დღის მცოდნე, ურიცხვ ბოროტებას ჩაიდენდა და მხოლოდ მაშინ მივიდოდა საბანელთან, როცა ამ სოფლიდან გასვლა მოუწევდა. რადგან თუ ახლაც, როცა გაურკვევლობის შიში ყველას სულებს არყევს, ყველანი მთელ წინა ცხოვრებას ბოროტებაში ლევენ და მხოლოდ უკანასკნელ ამოსუნთქვაზე იღებენ ნათლობას, ხოლო თუ დანამდვილებით ეცოდინებოდათ თავიანთი უკანასკნელი დღე, ვინღა იზრუნებდა ოდესმე სათნოებაზე? რადგან თუ, შიშის მოწოლის მიუხედავად, მრავალნი ნათლისღებითი განათლების გარეშე წავიდნენ1 და ამ შიშმაც ვერ ასწავლა მათ, სანამ ცოცხლები იყვნენ, ღმერთისთვის სათნო საქმეებზე ზრუნვა, ეს შიშიც რომ აღებულიყო, ვინღა გახდებოდა ოდესმე თავშეკავებული? ან ვინღა იქნებოდა ლმობიერი? არავინ. და კიდევ სხვა რამ: ახლა სიკვდილის დიდი შიში და სიცოცხლის სიყვარული აკავებს ადამიანს; ხოლო თითოეულმა რომ იცოდეს, რომ ხვალ უეჭველად მოკვდება, იმ დღემდე არაფრის გაბედვას არ მოერიდებოდა, არამედ დახოცავდა მას, ვისაც მოისურვებდა, და მტრებზე შურისძიებით ურიცხვ საშინელებას ჩაიდენდა.
2. უცნობი დღის სარგებელი და უეცრობა
რადგან უწმინდური კაცი, რომელმაც ამქვეყნიური სიცოცხლის იმედი დაკარგა, თვით პორფირით შემოსილსაც არაფრად აგდებს. ამიტომ ის, ვინც დარწმუნებული იქნებოდა, რომ უთუოდ უნდა მოკვდეს, მტერზე შურს იძიებდა და, ჯერ სულს რომ დაიკმაყოფილებდა, მხოლოდ შემდეგ მიიღებდა აღსასრულს. ვთქვა კიდევ სხვა, მესამე რამეც? სიცოცხლის მოყვარულნი და აქაურობას ძლიერ მიჯაჭვულნი სასოწარკვეთილებისა და მწუხარებისგან დაიღუპებოდნენ. რადგან რომელიმე ახალგაზრდას რომ სცოდნოდა, სიბერემდე ეწეოდა აღსასრული, ისე განეწყობოდა, როგორც ყველაზე უსუსური მხეცები, რომლებიც შეპყრობისთანავე, აღსასრულის მოლოდინში, კიდევ უფრო უსუსურნი ხდებიან. არც თავად მამაც კაცებს ექნებოდათ ჯილდო. მართლაც, რომ სცოდნოდათ, სამი წლის შემდეგ უთუოდ უნდა მოკვდნენ და მანამდე ეს შეუძლებელია, რა ჯილდოს მიიღებდნენ საფრთხეებში თავის ჩაგდებისთვის? ვინმე ხომ ეტყოდა მათ: „რადგან დარწმუნებულნი ხართ, რომ ამ სამ წელს იცოცხლებთ, ამიტომაც იგდებთ თავს საფრთხეში: იცით, რომ სხვაგვარად თქვენი სიკვდილი შეუძლებელია.“ ხოლო ვინც ყოველ საფრთხეში სიკვდილს ხედავს და იცის, რომ თუ თავს საფრთხეში არ ჩაიგდებს, იცოცხლებს, ხოლო თუ ამას გაბედავს — მოკვდება, სწორედ ის წარმოაჩენს თავისი სიმამაცისა და ამქვეყნიური სიცოცხლის უგულებელყოფის უდიდეს საბუთს.
ამას მაგალითით ცხადვყოფ: მითხარი, მამათმთავარ აბრაამს წინასწარ რომ სცოდნოდა, რომ ძეს არ დაკლავდა, და ისე აღეყვანა იგი, განა რაიმე ჯილდო ექნებოდა? ან კიდევ: პავლეს წინასწარ რომ სცოდნოდა, რომ არ მოკვდებოდა და საფრთხე ისე არაფრად ჩაეგდო, რითიღა იქნებოდა საკვირველი? ასე ხომ ყველაზე მხდალიც კი შევიდოდა ცეცხლში, თუკი თავისი უსაფრთხოების სანდო თავმდებს იპოვიდა. ვინც შეურაცხყოფას ვერ ითმენს, სულმოკლეა; ვინც განსაცდელს ვერ ითმენს, სულმოკლეა; სწორედ ის არის, ვისზეც ნათქვამია: „ხოლო რომელი-იგი კლდოვანსა ზედა დაეთესა" (). არის კიდევ სხვა სახეც: უძლურებისა. ამბობს: „თავს-იდებდით უძლურთა მათ" (), და აქ უძლურებში რწმენით უძლურებს გულისხმობს; რადგან უძლურება რწმენის მხრივაც იჩენს თავს. მაგრამ ნახე, როგორ არ უშვებს, რომ ისინი ზიზღით მოიშორონ.
სხვა ადგილასაც წერდა და ამბობდა: „და უძლური იგი სარწმუნოებითა შეიწყნარეთ" (). რადგან ამბობს: „რამეთუ თქუენ თჳთ გამოწულილვით იცით“ (). მაშ, რაღას იძიებთ ზედმეტად, თუკი დარწმუნებულნი ხართ? ხოლო რომ მომავალი დღე უცნობია, ქრისტეს ნათქვამიდან ისწავლე; და რომ სწორედ ამისთვის თქვა, მოისმინე, რას ამბობს: „იღჳძებდით უკუე, რამეთუ არა იცით, რომელსა ჟამსა უფალი თქუენი მოვიდეს.“ ()2 ამიტომაც ამბობდა პავლე: „რამეთუ რაჟამს თქუან: „მშჳდობაჲ და კრძალულებაჲ“, მაშინ მეყსეულად მოიწიოს მათ ზედა მომსრველი, ვითარცა სალმობაჲ შობადისაჲ, და ვერ განერნენ.“ () აქ სწორედ იმაზე მიანიშნა, რაც მეორე ეპისტოლეშიც თქვა. ვინაიდან ეს მორწმუნენი ჭირში იყვნენ, ხოლო მათი მოწინააღმდეგენი — მოსვენებასა და განცხრომაში, პავლე მათ ამჟამინდელ გასაჭირში აღდგომის სიტყვით ანუგეშებდა; მოწინააღმდეგენი კი შეურაცხყოფდნენ მათ, წინაპართაგან მომდინარე მოსაზრებებს იმეორებდნენ და ამბობდნენ: „როდის იქნება?“ (ამასვე ამბობდნენ წინასწარმეტყველებიც: „რომელნი იტყვიან: მალიად მოეახლენინ, რომელთა ჰყოფს, რაჲთა ვიხილოთ. და მოვედინ განზრახვა წმიდისა ისრაჱლისაჲ, რაჲთა ვცნათ.“ () და კვლავ: „ვაჲ რომელთა გული უთქუამს დღესა უფლისასა.“ () — რადგან იგი უბრალოდ ამ დღის მოსურნეებს კი არ გულისხმობს, არამედ მათ, ვისაც ეს ურწმუნოების გამო სურს; და კიდევ ამბობს: „არა ბნელ არს დღე უფლისაჲ და არა ნათელ და ალმურ არმქონებელ ნათელსა თჳსსა“ ()); ამიტომ თქვა პავლემ ასე.
და იხილე, როგორ ანუგეშებს მათ, თითქოს ეუბნებოდეს: ნუ მიიჩნევენ მოწინააღმდეგეთა კეთილდღეობას იმის საბუთად, თითქოს სამსჯავრო არ დადგება; რადგან სწორედ ასე დადგება იგი. თუმცა ისიც უნდა გამოვიკვლიოთ: თუკი ანტიქრისტე მოდის და ელიაც მოდის, როგორღა, როცა იტყვიან: „მშჳდობაჲ და კრძალულებაჲ“ (), მაშინ მოიწევა მათზე უეცარი მომსრველი? რადგან ეს მოვლენები, როგორც მისი მოსვლის ნიშნები, შეუძლებელს გახდიდა ამ დღის უცნობად დარჩენას. მაგრამ პავლე ამ ჟამს არ მიანიშნებს — ანტიქრისტეს ჟამს ვგულისხმობ; არც იმას ამბობს, რომ ის დღე ქრისტეს მოსვლის ნიშანი იქნება, არამედ იმას, რომ ქრისტე ნიშნით კი არ მოვა, არამედ უცაბედად და მოულოდნელად. მაგრამ, იტყვის ვინმე, მუცლადმქონეს ეს ჟამი უცნობად როდი დაადგება თავს; რადგან მან იცის, რომ შობა ცხრა თვის შემდეგ იქნება. დიახ, სწორედაც რომ უცნობად; რადგან ზოგი შვიდ თვეზე შობს, ზოგი კი — ცხრა თვეზე; გარდა ამისა, შობის დღეცა და საათიც უცნობია.
მაშ, სწორედ ამის გამო ამბობს ამას პავლე. და ზედმიწევნით ზუსტია ეს სახე: რადგან შობის ტკივილს ბევრი ნიშანი არ გააჩნია; ამიტომაც მრავალ ქალს, წინასწარ შეუტყობლად, გზაშიც და სახლის გარეთაც უშვია. თუმცა, მან აქ მხოლოდ უცნობობა კი არ მოანიშნა, არამედ ტკივილის სიმწარეც. რადგან, როგორც ის ქალი, რომელიც თამაშობს და იცინის, და სრულიად არაფერს მოელის, უეცრად გამოუთქმელი ტკივილებით შეპყრობილი შობის სალმობით განიგლიჯება, სწორედ ასე დაემართებათ იმ სულებსაც, როცა მათზე ის დღე მოიწევა. „და ვერ განერნენ.“ () შემდეგ კი, რათა ეჩვენებინა, რომ ამას მათზე არ ამბობს, დასძინა: „ხოლო თქუენ, ძმანო, არა ხართ ბნელსა შინა, რაჲთა დღე იგი ვითარცა მპარავი გეწიოს თქუენ.“ ()
3. ნათლის შვილთა სიფხიზლე და საჭურველი
აქ იგი ბნელსა და უწმინდურ ცხოვრებას გულისხმობს. რადგან ბილწი და უკეთური ადამიანები ხომ ყოველივეს ღამით სჩადიან: ყველას ემალებიან და საკუთარ თავს ბნელში კეტავენ. აბა, მითხარი: განა მრუში საღამოს არ უცდის? და განა მპარავი — ღამეს? განა საფლავის მძარცველი მთელ თავის საქმეს ღამით არ აღასრულებს? მაშ, რა? განა მათაც მპარავივით არ ეწევა? განა მათაც შეუმჩნევლად არ დაადგება თავს? მაგრამ, ნუთუ წინასწარ იციან? მაშ, როგორღა ამბობს: „არა გჳჴმს მიწერად თქუენდა“ ()?
აქ იგი დაფარულობას კი არ გულისხმობს, არამედ უბედურებას; ესე იგი, ეს დღე მორწმუნეთა საზიანოდ არ მოვა. რადგან შეუმჩნევლად კი მათაც მოუვათ, მაგრამ არავითარ მწუხარებას არ დაატეხს თავს. „რაჲთა დღე იგი ვითარცა მპარავი გეწიოს თქუენ“ (), ამბობს. რადგან მღვიძარეებსა და ნათელში მყოფებს ავაზაკი რომც შემოეჭრას, ვერაფერს ავნებს; ასეთივეა მართლად მცხოვრებთა მდგომარეობაც. ხოლო იმ მძინარეებს, რომლებიც აქაურს ენდობიან, ავაზაკი ყოველივეს წაართმევს და ისე წავა. შემდეგ კი მორწმუნეთა სასარგებლოდ კიდევ სხვა რამესაც დასძენს: „რამეთუ თქუენ ყოველნი შვილნი ნათლისანი ხართ და შვილნი დღისანი“ (). და როგორ შეიძლება, იტყვის ვინმე, დღის ძენი იყვნენ? ისევე, როგორც წარწყმედის ძენი, როგორც გეჰენიის ძენი. სწორედ ამიტომ ეუბნებოდა ქრისტე ფარისეველთ: „ვაჲ თქუენდა, მწიგნობარნო და ფარისეველნო ორგულნო, რამეთუ მიმოხუალთ ზღუასა ზედა და ჴმელსა, რაჲთა ჰყოთ ერთი ვინმე მწირ; და რაჟამს არნ, ჰყვით იგი ნაშობ გეჰენიისა“ (); და პავლეც ამბობს: „რომელთათჳს მოიწევის რისხვაჲ ღმრთისაჲ ნაშობთა მათ ზედა ურჩებისათა“ (), ესე იგი, მათზე, ვინც გეჰენიისა და ურჩობის საქმეებს აკეთებს. ამრიგად, როგორც ღვთის ძენი არიან ისინი, ვინც იმას აკეთებენ, რაც ღმერთს სათნოდ უჩანს, ასევე დღის ძენი და ნათლის ძენიც ისინი არიან, ვინც ნათლის საქმეებს აკეთებენ. „და არა ვართ ღამისანი, არცა ბნელისანი“ ().
ამრიგად: „აწ უკუე ნუმცა გუძინავს, ვითარცა-იგი სხუათა, არამედ მღჳძარე ვიყვნეთ და განვიფრთხოთ“ (). „რამეთუ რომელთა-იგი სძინავნ, ღამე სძინავნ, და რომელნი-იგი დაითრვნიან, ღამე დაითრვნიან“ (); ხოლო „ჩუენ, რამეთუ დღისანი ვართ ნაშობნი, განვიფრთხოთ“ (). აქ აჩვენებს, რომ დღის ნათელში ყოფნა ჩვენზეა დამოკიდებული. აქ კი — ამ ხილულ დღესა და ღამეს ვგულისხმობ — ეს ჩვენზე არ არის დამოკიდებული: ჩვენი ნების წინააღმდეგაც დგება ღამე და ჩვენდა უნებურად ძილი გვიპყრობს. ხოლო იმ სულიერი ღამისა და ძილის შემთხვევაში ასე აღარ არის, არამედ შესაძლებელია მუდამ მღვიძარება, შესაძლებელია მუდამ დღეში ყოფნა. რადგან სულის თვალების დახუჭვა და ბოროტებისაგან მომდინარე ძილის მოწევა ბუნების საქმე კი არ არის, არამედ — არჩევანისა. მაგრამ „მღჳძარე ვიყვნეთ და განვიფრთხოთ“ (), ამბობს. რადგან შესაძლებელია, ვინმე მღვიძარე იყოს და მაინც ეძინოს, თუ არაფერს კეთილს აკეთებს; ამიტომაც დასძინა: „და განვიფრთხოთ“ (). რადგან დღისითაც, თუ ვინმე მღვიძარეა, მაგრამ არ ფხიზლობს, უთვალავ საშინელებაში ჩავარდება; ამრიგად, განფრთხობა მღვიძარების გაძლიერებაა. „რომელთა-იგი სძინავნ, ღამე სძინავნ, და რომელნი-იგი დაითრვნიან, ღამე დაითრვნიან“ (), ამბობს. აქ იგი სიმთვრალეში მხოლოდ ღვინისგან მომდინარეს კი არ გულისხმობს, არამედ ყოველგვარი ბოროტებისგან მომდინარესაც.
რამეთუ სულის მთვრალობაა სიმდიდრეც, ფულის სურვილიც, ხორციელი ვნებაც და ყოველი რამ, რასაც კი დაასახელებ, სულის მთვრალობაა. მაგრამ რატომ უწოდა ბოროტებას ძილი? იმიტომ, რომ ასეთი ადამიანი ჯერ სათნოების მიმართ უძლურია; შემდეგ, ყოველივეს ზმანებად ხედავს და ჭეშმარიტს ვერაფერს ჭვრეტს. იგი სიზმრებითა და ხშირად უჯერო საგნებით არის სავსე; ხოლო თუ რაიმე კეთილს დაინახავს, ეს კეთილი მასში არც მტკიცეა და არც დამყარებული. ამგვარია ეს ამჟამინდელი ცხოვრება: სიზმრებითა და ზმანებით არის სავსე. სიმდიდრე სიზმარია, დიდებაც და ყოველივე ამგვარი. მძინარე არსებულსა და ჭეშმარიტად მყოფს ვერ ხედავს, ხოლო არარსებულს როგორც არსებულს წარმოიდგენს. ამგვარია ბოროტება და ბოროტებაში ცხოვრება: იგი ვერ ხედავს ნამდვილად არსებულს — სულიერს, ციურსა და წარუვალს — არამედ მხოლოდ იმას ხედავს, რაც მიედინება, მიფრინავს და ჩვენგან სწრაფად ისხლტება. მაგრამ მღვიძარება და განფრთხობა საკმარისი არ არის, არამედ აღჭურვაც საჭიროა. რამეთუ თუნდაც ვინმე მღვიძარე და ფხიზელი იყოს, მაგრამ საჭურველი არ ჰქონდეს, ავაზაკები მას სწრაფად სძლევენ. როცა საჭიროა მღვიძარებაც, განფრთხობაც და აღჭურვაც, ჩვენ კი უიარაღონი და შიშველნი დავრჩებით და ძილს მივეცემით, ვინ შეუშლის ხელს ავაზაკს, რომ მახვილი ჩაგვცეს?
ამიტომაც, იმის საჩვენებლად, რომ საჭურველი გვჭირდება, დაურთო: „ხოლო ჩუენ, რამეთუ დღისანი ვართ ნაშობნი, განვიფრთხოთ, შევიმოსოთ ჯაჭჳ იგი სარწმუნოებისაჲ და სიყუარულისაჲ და ჩაფხუტი იგი სასოებისაჲ და ცხოვრებისაჲ.“ (). „სარწმუნოებისაჲ და სიყუარულისაჲ“ (), ამბობს. აქ იგი სწორ დოგმატებთან შერწყმულ ცხოვრებაზე მიანიშნებს. იხილე, როგორ ცხადყო, თუ რა არის მღვიძარება და განფრთხობა: ეს არის, ამბობს იგი, რწმენისა და სიყვარულის ჯაჭვის ქონა. აქ იგი ჩვეულებრივ რწმენას კი არ გულისხმობს, არამედ მხურვალესა და წრფელს, რომელიც უძლეველად აქცევს მათ, ვინც მისით არიან შემოზღუდულნი. როგორც ჯაჭვს ვერაფერი გაკვეთს ადვილად, არამედ იგი მკერდის მტკიცე ზღუდეა, ასევე შენც რწმენა და სიყვარული გარს შემოარტყი სულს, და ეშმაკის გავარვარებულ ისართაგან ვერცერთი ვერ შეძლებს მასში ჩასობას. რადგან, სადაც სულის ძალა სიყვარულის საჭურვლით არის წინასწარ გამაგრებული, იქ ავისმზრახველნი ყოველივეს ფუჭად და ამაოდ ამზადებენ. რამეთუ ვერც უკეთურება, ვერც მტრობა, ვერც შური, ვერც ლიქნი, ვერც თვალთმაქცობა და ვერც სხვა რამ შეძლებს ამგვარ სულთან მიკარებას. უბრალოდ სიყვარული კი არ თქვა, არამედ თქვა, რომ იგი ძლიერი ჯაჭვივით უნდა შევიმოსოთ.
შემდეგ, ამის თქმისას, დასძენს: „და ჩაფხუტი იგი სასოებისაჲ და ცხოვრებისაჲ“ (). რადგან, როგორც ჩაფხუტი ჩვენს სხეულში უმთავრესს — თავს იცავს, გარს ერტყმის და ყოველი მხრიდან ფარავს მას, ასევე სასოებაც გონებას დაცემის საშუალებას არ აძლევს, არამედ მას, როგორც თავს, მტკიცედ აღმართავს და არაფერ გარეგანს არ უშვებს მასზე დასაცემად. ხოლო სანამ მასზე არაფერი დაეცემა, არც იგი დაცურდება; რამეთუ ამგვარი საჭურვლით შემოზღუდულისთვის შეუძლებელია, რომ ოდესმე დაეცეს. რამეთუ ამბობს: „ხოლო აწ ესერა ჰგიეს სარწმუნოებაჲ, სასოებაჲ და სიყუარული, სამი ესე“ (). შემდეგ, როდესაც თქვა: შეიმოსეთ და გარს შემოირტყითო, აწ უკვე თავადვე ამზადებს ამ საჭურველს და აჩვენებს, თუ საიდან იშობა რწმენა, სასოება და სიყვარული, და როგორ ხდება ეს საჭურველი უფრო ძლიერი. ამას დასძენს და ამბობს: „რამეთუ არა შემქმნნა ჩუენ ღმერთმან რისხვისათჳს, არამედ შესაწევნელად ცხორებისა უფლისა ჩუენისა მიერ იესუ ქრისტესა, რომელი მოკუდა ჩუენთჳს“ ().
4. ქრისტეში სასოება და ბოროტებისაგან სიფრთხილე
ამრიგად, დასაღუპად კი არ მოგვიწოდა, არამედ საცხოვნებლად. და საიდან ჩანს, რომ სწორედ ეს ნებავს? „თავისი ძე გასცა ჩვენთვის“, — ამბობს; იმდენად სურს ჩვენი ცხონება, რომ თავისი ძე გასცა, და არა უბრალოდ გასცა, არამედ სიკვდილს გადასცა. სწორედ ამგვარი განსჯისაგან იშვება სასოება. ნუ წარიკვეთ სასოებას, ადამიანო, ღმერთთან მიმავალი, რომელმაც შენ გამო ძეც კი არ დაიშურა; ნუ შეუდრკები აწინდელ გასაჭირს. მან, ვინც მხოლოდშობილი ძე გაიღო, რათა შენ გიხსნას და გეჰენიას გამოგტაცოს, რაღას დაიშურებს ამის შემდეგ შენი ცხონებისათვის? ამიტომ ყოველივე კეთილის სასოება გვმართებს. რადგან ჩვენს განსასჯელად გამზადებულ მოსამართლესთანაც რომ მივდიოდეთ და მას ჩვენდამი ისეთი სიყვარული გამოეჩინა, რომ ჩვენ გამო საკუთარი ძეც კი დაეკლა, არ შეგვეშინდებოდა. მაშ, კეთილსა და დიადს ვსასოებდეთ, რადგან უმთავრესი უკვე მივიღეთ, თუკი გვწამს. რადგან მაგალითი ვიხილეთ; მაშ, ჩვენც შევიყვაროთ იგი; რამეთუ უკიდურესი უგუნურებაა, არ გიყვარდეს ის, ვინც ასეა განწყობილი ჩვენდამი.
როგორც ამბობს: „რომელი მოკუდა ჩუენთჳს, რაჲთა, გინა თუ გუეძინოს გინა თუ გუეღჳძოს, ერთბამად მის თანა ვცხონდეთ.“ (). „ამისთჳს ნუგეშინის-სცემდით ურთიერთას და აღაშენებდით ურთიერთსა, ვითარცა-ეგე ჰყოფთცა.“ (). და სხვაგანაც კვლავ ამბობს: „აწ უკუე ნუმცა გუძინავს, ვითარცა-იგი სხუათა, არამედ მღჳძარე ვიყვნეთ და განვიფრთხოთ.“ (). მაგრამ იქ სხვაგვარ ძილს გულისხმობს, აქ კი – სხვას: რადგან აქ იგი ხორციელ სიკვდილს აღნიშნავს, იქ კი – ცხოვრებისადმი დაუდევრობას. მაშასადამე, რასაც იგი ამით აღნიშნავს, ესაა: ნუ გეშინიათ განსაცდელთა; თუნდაც მოვკვდეთ, ვიცოცხლებთ. ნუ წარიკვეთ სასოებას იმის გამო, რომ განსაცდელში ხარ; მტკიცე საწინდარი გაქვს: იგი თავის ძეს არ მოგვცემდა, ჩვენდამი ასეთი მხურვალე სიყვარულით რომ არ ყოფილიყო ანთებული. ამიტომ, თუნდაც მოკვდე, იცოცხლებ; რადგან თავად იგიც მოკვდა. ამრიგად, მოვკვდებით თუ ვიცოცხლებთ, მასთან ერთად ვიცოცხლებთ. ჩემთვის ეს სულერთია; სრულებით არ მანაღვლებს, ვიცოცხლებ თუ მოვკვდები, რადგან მასთან ერთად ვიცოცხლებთ. მაშ, ყოველივე იმ საუკუნო ცხოვრებისათვის ვაკეთოთ და ყოველ საქმეს მისკენ მიპყრობილი მზერით აღვასრულებდეთ.
ბოროტება, საყვარელო, სიბნელეა, სიკვდილია, ღამეა: მასში ვერც იმას ვხედავთ, რაც გვმართებს და ვერც იმას ვაკეთებთ, რაც შეგვეფერება. როგორც მკვდრები არიან შესახედავად უსახურნი და მყრალნი, ასევე ბოროტებაში მყოფთა სულებიც მრავალი უწმინდურებითაა სავსე: თვალები დახუჭული აქვთ, პირი შეკრული, ბოროტების სარეცელზე უძრავად წვანან; უფრო სწორად, იმათზე ბევრად შესაბრალისნი არიან, ვინც ამგვარი ხორციელი სიკვდილი განიცადა. რადგან ხორციელად მკვდარნი ორივეს მიმართ მკვდარნი არიან, ბოროტებაში მყოფნი კი სათნოებისადმი უგრძნობელნი, ხოლო ბოროტებისათვის — ცოცხლები. მკვდარს ვინმემ რომც დაარტყას, ვერ გრძნობს. ვერც თავს იცავს; არამედ, როგორც გამხმარი ხე, ასევეა სულიც, რომელმაც სიცოცხლე განაგდო – ნამდვილად გამხმარია; ყოველდღე უთვალავ ჭრილობას იღებს და ვერცერთს გრძნობს, არამედ ყველაფრის მიმართ უგრძნობლად არის განწყობილი. არ შეცდება ის, ვინც ბოროტებაში მყოფთ შეშლილებს, მთვრალებსა და ჭკუიდან გადასულებს შეადარებს. ბოროტება კი ყოველივე ამას შეიცავს და ყველაფერ ამაზე უმძიმესია. შეშლილს მნახველთაგან დიდი შენდობა აქვს, რადგან მისი სენი ნებელობის შედეგი კი არ არის, არამედ მხოლოდ ბუნებისა; ხოლო ბოროტებაში მცხოვრები საიდანღა მიიღებს შენდობას?
მაშ, საიდან არის ბოროტება? საიდან არიან უმეტესნი ბოროტნი? „საიდან?“ — კითხულობ? შენ მითხარი, საიდან არის ბოროტი სნეულებანი? საიდან არის შეშლილობა? საიდან არის მძიმე ძილი? განა დაუდევრობისაგან არა? თუკი ბუნებითი სნეულებანი ნებელობისაგან იღებს დასაბამს, მით უფრო — ნებელობითნი.
მთვრალობა საიდან არის? განა სულის თავშეუკავებლობისაგან არა? შეშლილობა განა ცხელების სიჭარბისაგან არა? ხოლო ცხელება განა ჩვენში მოჭარბებული სტიქიონებისაგან არა? ხოლო ჩვენში არსებულ სტიქიონთა სიჭარბე განა დაუდევრობისაგან არა? რადგან, როდესაც ჩვენში არსებულ რაიმე სტიქიონს ან ნაკლებობით, ან სიჭარბით უზომობამდე მივიყვანთ, იმ ცეცხლს ვანთებთ. და კვლავ, თუკი გაღვივებული ალის მიმართ უგულებელყოფას განვაგრძობთ, საკუთარი თავის საზიანოდ ვაჩაღებთ კოცონს, რომლის ჩაქრობაც აღარ შეგვიძლია. ასევე ხდება ბოროტების შემთხვევაშიც: როდესაც დასაწყისშივე არ ვაკავებთ და არ ამოვკვეთთ მას, შემდეგ მისი ბოლოს მოღება აღარ ძალგვიძს, არამედ იგი ჩვენს ძალებზე აღმატებული ხდება.
ამიტომ, გევედრებით, ყოველივე ვიღონოთ, რათა არასოდეს ჩავთვლიმოთ. ნუთუ ვერ ხედავთ, რომ ხშირად მცველებს, მცირე ხნითაც რომ მიეცნენ ძილს, არაფრად რგებიათ ხანგრძლივი გუშაგობა? რადგან იმ მცირე ძილით ყოველივე წარუწყმედიათ და ქურდობის მსურველს დიდი სითამამე მიუნიჭებიათ. რადგან როგორც ჩვენ არ ვუთვალთვალებთ ქურდებს ისე, როგორც ისინი გვითვალთვალებენ, ასევე ეშმაკიც ყველაზე მეტად გვადგას თავს, გვისაფრდება და კბილებს აღრჭიალებს. მაშ, ნუ ჩავთვლემთ; ნუ ვიტყვით: „ეს არაფერია, არც ის არის რამე“. საიდანაც არ მოველოდით, ხშირად სწორედ იქიდან გავძარცვულვართ. ასეა ბოროტების შემთხვევაშიც: საიდანაც არ მოველოდით, იქიდან დავიღუპეთ. ყოველივე ზედმიწევნით მიმოვიხილოთ: ნუ დავთვრებით და არც დავიძინებთ; ნუ მივეცემით განცხრომას და არც მიგვეძინება; გარეგან საგნებზე ნუ შევიშლებით და მუდამ სიფხიზლეში დავრჩებით. ყოველი მხრიდან შემოვზღუდოთ საკუთარი თავი.
როგორც გაჭიმულ თოკზე მოსიარულეთ მცირედითაც კი არ შეუძლიათ დაუდევრობა, რადგან მცირედი დიდ ბოროტებას წარმოშობს: ფეხი დაუცდება თუ არა, მყისვე ძირს ვარდება და იღუპება. ასევე ჩვენთვისაც შეუძლებელია დაუდევრობა. ვიწრო გზაზე მივდივართ, რომელიც ორივე მხრიდან ფლატეებით არის შემოფარგლული და ერთად ორ ფეხსაც კი ვერ იტევს. ხედავ, რაოდენი ზედმიწევნითი სიფრთხილე გვჭირდება? ნუთუ ვერ ხედავ ორივე მხრიდან ფლატეებით შემოფარგლულ გზებზე მიმავალთ, როგორ უფრთხილდებიან არა მხოლოდ ფეხებს, არამედ თვალებსაც? რადგან თუ ვინმეს სხვაგან გაექცევა მზერა, ფეხი მტკიცედაც რომ ედგას, სიღრმისაგან თავბრუ დაეხვევა და მთლიანად ძირს დაეცემა. არამედ საკუთარ თავსა და სიარულს უნდა მიაქციოს ყურადღება; ამიტომაც ამბობს: „ნუ მიაქცევ მარჯუენით, გინა თუ მარცხენით; მოაქციე ფერჴი შენი გზისაგან ბოროტისა, რამეთუ გზანი იგი მარჯუენითნი იცნის უფალმან, ხოლო გულარძნილ არიან გზანი იგი მარცხენითნი, და მან მართალ-ყვნეს ალაგნი შენნი და სლვანი შენნი მშჳდობით წარგემართნენ.“ (). ღრმაა ბოროტების უფსკრული, დიდია ფლატეები, ქვემოთ უკუნი სიბნელეა, ვიწროა გზა; შიშით ვიფრთხილოთ და ძრწოლით ვიაროთ. ასეთ გზაზე მიმავალი არავინ ეძლევა სიცილს და არც სიმთვრალით მძიმდება, არამედ ფხიზლობითა და ყურადღებით გადის ამგვარ გზას. ასეთ გზაზე მიმავალს თან ზედმეტი არაფერი მიაქვს, რადგან სასურველია, რომ წელშემოსარტყლულმა შეძლოს მისი გავლა. არავინ იბორკავს საკუთარ ფეხებს, არამედ თავისუფალს ტოვებს მათ.
5. ვიწრო გზა, სამსჯავრო და წყალობა
ჩვენ კი, ურიცხვი საზრუნავით საკუთარ თავს რომ ვიბოჭავთ და ურიცხვ ყოფით ტვირთს ვიკიდებთ, უყურადღებონი და მიმოფანტულნი, როგორღა მოველით ვიწრო გზით სვლას? უბრალოდ კი არ უთქვამს, რომ იგი ვიწროა, არამედ გაკვირვებით: „ვითარ-იგი იწრო არს ბჭე და საჭირველ გზაჲ“ (); ესე იგი, ფრიად ვიწროა. ასევე ვიქცევით ჩვენც ფრიად საკვირველ საგანთა მიმართ. და კვლავ ამბობს: „ვითარ-იგი იწრო არს ბჭე და საჭირველ გზაჲ, რომელი მიიყვანებს ცხორებასა, და მცირედნი არიან, რომელნი ჰპოებენ მას.“ (). და სამართლიანად უწოდა მას ვიწრო. რადგან, როცა სიტყვებისათვისაც, ზრახვებისათვისაც, საქმეებისათვისაც და ყველაფრისათვის გვმართებს ანგარიშის მიცემა, იგი ჭეშმარიტად ვიწროა. ჩვენ კი მას კიდევ უფრო ვავიწროებთ, როცა საკუთარ თავს ვაფართოებთ, განვივრცობთ და დაუდევრად ვაბიჯებთ. რადგან ვიწრო გზა ყველასთვის ძნელია, მეტად კი ხორცის მასუქებლისათვის, ხოლო ვინც საკუთარ თავს განლევს, სივიწროვესაც ვერ იგრძნობს; ამიტომ, ვინც ჭირის თმენაში გაწვრთნილა, შევიწროებითაც არ შეწუხდება.
ამიტომ ნურავინ მოელის, რომ შვებით იხილავს ზეცას; რადგან ეს წარმოუდგენელია. ნურავინ იმედოვნებს, რომ განცხრომით ივლის ვიწრო გზაზე; რადგან ეს შეუძლებელია. ფართო გზით მავალთაგან ნურავინ იმედოვნებს საუკუნო სიცოცხლეს. მაშ, როცა დაინახავ, რომ ვინმე აბანოებით, მდიდრული სუფრით ან მხლებელთა სიმრავლით განცხრომობს, უბედურად ნუ შერაცხ საკუთარ თავს იმის გამო, რომ ამას არ ეზიარები; არამედ მასზე ამოიკვნესე, რადგან დაღუპვის გზით მიდის. რა სარგებელია ამ გზისაგან, თუკი იგი ბოლოს ტანჯვით დასრულდება? ან რა ზიანია იმ სივიწროვისაგან, თუკი იგი შვებაში მიგვიყვანს? მითხარი: ერთი რომ სამეფო პალატებში იყოს მოწოდებული და ვიწრო, მძიმე და ციცაბო ბილიკებით მიაბიჯებდეს, ხოლო მეორე სასიკვდილოდ მიჰყავდეთ და მოედნის შუაგულში მიათრევდნენ, რომელს შევრაცხავდით ნეტარად და რომელზე ამოვიკვნესებდით? განა იმაზე არა, ვინც ფართო გზით მიდის? ასევე ახლაც, ნეტარად ნუ შევრაცხავთ განცხრომით მცხოვრებთ, არამედ მათ, ვინც არ ეძლევა განცხრომას; ესენი ზეცისაკენ ისწრაფვიან, ისინი კი – გეჰენიისაკენ.
შესაძლოა, მათგან მრავალმა ჩვენი ნათქვამიც სასაცილოდ აიგდოს; მე კი სწორედ ამის გამო მეტად ვწუხვარ და ვგოდებ: მათ ისიც არ იციან, რაზე უნდა იცინონ და რისთვის მართებდათ განსაკუთრებით გლოვა, არამედ ყოველივეს აღრევენ, აშფოთებენ და ამახინჯებენ. სწორედ ამიტომ ვგოდებ მე მათზე. რას ამბობ, ადამიანო? როცა მკვდრეთით უნდა აღდგე, პასუხი აგო შენს ნამოქმედარზე და უმკაცრესი სასჯელი დაითმინო, ამ ყოველივეს არაფრად აგდებ, ნაყროვანებასა და სიმთვრალეს ეძლევი და ამასთანავე, იცინი კიდეც? მაგრამ მე შენზე ვგოდებ, ვიცი რა ის უბედურებანი, რომლებიც მოგელის, და სასჯელიც, რომელიც თავს დაგატყდება; და სწორედ ამიტომ განსაკუთრებით ვგოდებ, რომ იცინი. იგლოვე ჩემთან ერთად, ჩემთან ერთად დაიტირე შენი უბედურებანი. მითხარი: თუ შინაურთაგან ვინმე დაგეღუპება, ნუთუ მის სიკვდილზე მოცინართ ზურგს არ აქცევ და მათ მტრებად არ მიიჩნევ, ხოლო მტირალნი და თანამგლოვარენი არ გიყვარს? მერე, როცა მიცვალებული ცოლი გისვენია, მოცინარს ზურგს აქცევ, ხოლო როცა სული გაქვს მოკვდინებული, მას, ვინც შენ გამო ტირის, ზურგს აქცევ და თავად იცინი? ხედავ, როგორ განგვაწყო ეშმაკმა, რომ საკუთარი თავის მტრები და მოწინააღმდეგენი ვიყოთ?
ოდესმე მაინც გამოვფხიზლდეთ, თვალი აღვიხილოთ, ვიმღვიძაროთ, მოვეჭიდოთ საუკუნო სიცოცხლეს და ხანგრძლივი ძილი განვიგდოთ. არის განკითხვა, არის სასჯელი, არის აღდგომა, ჩადენილ საქმეთა გამოძიება; უფალი მოდის ღრუბლებით, როგორც წერილია: „და მაშინ გამოჩნდეს სასწაული ძისა კაცისაჲ ცათა შინა, და მაშინ იტყებდენ ყოველნი ტომნი ქუეყანისანი და იხილონ ძე კაცისაჲ მომავალი ღრუბელთა ზედა ცისათა ძალითა და დიდებითა მრავლითა. ღმერთი ცხადად მოვიდეს, ღმერთი ჩუენი და არა დადუმნეს; ცეცხლი მის წინაშე აღატყდეს და გარემოს მისსა ნიავქარი ფრიად. მდინარე ცეცხლისაჲ იზიდვოდა, გამომავალი წინაშე მისსა, ათასნი ათასთანი ჰმსახურებდეს მას და ბევრნი ბევრთანი წარდგომილ იყვნეს წინაშე მისსა სამსჯავროს. სადა-იგი მატლი მათი არა მოაკლდების, და ცეცხლი არა დაშრტების. ხოლო ძენი იგი სასუფეველისანი განითხინენ ბნელსა მას გარესკნელსა. მუნ იყოს ტირილი და ღრჭენაჲ კბილთაჲ.“ (; ; ; ; ). და თუნდაც ამის გამო ათიათასჯერ აღშფოთდეთ, მე საუბარს არ შევწყვეტ. რადგან თუკი წინასწარმეტყველნი ქვებით ჩაქოლვისას არ დუმდნენ, მით უფრო გვმართებს ჩვენ მტრობის დათმენა და არა თქვენდა საამებლად საუბარი, რათა, თქვენი მაცდუნებელნი, თავადვე არ გავიპოთ შუაზე.
იქ ტანჯვა დაუსრულებელია და უნუგეშო; დამცველი არავინ იქნება. ამბობს: „ვინ შეიწყალებს გველისაგან დაკბენილ შემლოცველს?“ ()3. როცა ჩვენ თავად არ ვიწყალებთ საკუთარ თავს, მითხარი, ვინღა შეგვიწყალებს? თუკი დაინახავ ვინმეს, ვინც მახვილს საკუთარ თავში იყრის, განა ოდესმე შეძლებ მის შებრალებას? არამც და არამც; მით უფრო, როცა გამოსწორება შეგვიძლია და არ ვსწორდებით, ვინღა შეგვიბრალებს? არავინ. შევიწყალოთ საკუთარი თავი: როცა ღმერთს ვევედრებით და ვამბობთ: „შემიწყალე მე, უფალო“, ეს საკუთარ თავსაც ვუთხრათ და შევიწყალოთ საკუთარი თავი.
ჩვენს ხელმწიფებაშია, რომ ღმერთმა შეგვიწყალოს; თავად მანვე მოგვანიჭა ეს უფლება. თუ წყალობის ღირს საქმეებს ვიქმთ, ანდა მისგან მომდინარე კაცთმოყვარეობისას, ღმერთი შეგვიწყალებს; ხოლო თუ ჩვენ თავად არ ვიწყალებთ საკუთარ თავს, ვინღა შეგვიბრალებს? შეიწყალე მოყვასი და თავად ღმერთისაგან იქნები შეწყალებული. რამდენი ადამიანი მოდის შენთან ყოველდღე და ამბობს: „შემიწყალე“, შენ კი არც კი მიხედავ? რამდენი შიშველია, რამდენი ხეიბარი, ჩვენ კი გული არ გვილბება, არამედ მათ ვედრებას უგულებელვყოფთ? მაშ, როგორღა მოელი შეწყალებას, როცა თვითონ წყალობის ღირსს არაფერს იქმ? ვიქმნეთ ლმობიერნი, ვიქმნეთ მოწყალენი, რათა ამგვარად სათნო ვეყოთ ღმერთს და მივემთხვიოთ მის მოყვარულთათვის აღთქმულ სიკეთეებს, ჩვენი უფლის იესო ქრისტეს მადლითა და კაცთმოყვარეობით, რომლისა თანა მამასა, სულიწმიდითურთ, დიდება, ძალა, პატივი, აწ და მარადის და უკუნითი უკუნისამდე. ამინ.
ჩვენი უფლის იესო ქრისტეს მადლითა და კაცთმოყვარეობით, რომლის თანა მამასა, სულიწმიდითურთ, დიდება, ძალა, პატივი, აწ და მარადის და უკუნითი უკუნისამდე. ამინ.
სათარგმნო შენიშვნები
- სიტყვასიტყვით „განათლება“ ადრეულ საეკლესიო ხმარებაში ნათლისღებასაც აღნიშნავს. ↩
- ქრისტეს სიტყვა ბერძნულში მათ 24:42-ის სიფხიზლის მოწოდებას მათ 24:43-ის მპარავის ხატთან აერთებს; ქართულად ძირითადი მუხლი კორპუსის ძველი ქართული ტექსტითაა მოტანილი. ↩
- ზირ 12:13 წინასწარ მოძიებულ მუხლებში ქართულად არ მოიძებნა; ციტატა ბერძნულიდან პირდაპირ არის თარგმნილი. ↩