📋 სარჩევი
„ხოლო არა გუნებავს უმეცრებაჲ თქუენი, ძმანო, შესუენებულთა მათთჳს, რაჲთა არა სწუხდეთ, ვითარცა-იგი სხუანი, რომელთა არა აქუს სასოებაჲ.“ ().
1. შესვენებულთა ნუგეში აღდგომის სასოებით
ბევრი რამ მხოლოდ უმეცრების გამო გვაწუხებს, რადგან, თუ მათ კარგად შევიცნობთ, ტკივილს მოვიშორებთ. სწორედ ამას ცხადყოფდა პავლეც, როცა ამბობდა: „ხოლო არა გუნებავს უმეცრებაჲ თქუენი, ძმანო, შესუენებულთა მათთჳს, რაჲთა არა სწუხდეთ, ვითარცა-იგი სხუანი, რომელთა არა აქუს სასოებაჲ.“ (). რის უმეცრებაში არ გინდა, რომ ისინი იყვნენ? აღდგომის შესახებ სწავლებას, ამბობს იგი. რატომ კი არ ამბობ იმ სასჯელზე, რომელიც აღდგომის შესახებ სწავლების უმეცრებისთვის არის განმზადებული? იმიტომ, რომ ეს იქიდანაც ცხადია და აღიარებულიც არის; ამჟამად კი, იმასთან ერთად, ესეც არამცირე სარგებელი იქნება. რადგან აღდგომისა ურწმუნონი არ იყვნენ, მაგრამ მაინც გლოვობდნენ, ამის გამო ასე ამბობს. ურწმუნოებს ერთგვარად ესაუბრება, ამათ კი სხვაგვარად; რადგან ისინი, ვინც ჟამებისა და დროების შესახებ იკვლევდნენ, ცხადია, ამის შესახებ იცოდნენ. რადგან ამბობს: „რამეთუ უკუეთუ გურწამს, ვითარმედ იესუ მოკუდა და აღდგა, ეგრეცა ღმერთმან შესუენებულნი იგი იესუჲს მიერ მოიყვანნეს მის თანა.“ ().
სად არიან ისინი, ვინც ხორცს უარყოფენ? თუ ქრისტემ ხორცი არ მიიღო, არც მომკვდარა; ხოლო თუ არ მომკვდარა, არც აღმდგარა. მაშ, როგორ მოგვიწოდებს ამათგან რწმენისკენ? განა ეს, მათი აზრით, უფრო ბოდვა და მატყუარა არ იქნებოდა? თუ სიკვდილი ცოდვისაგან არის, ხოლო ქრისტეს არ შეუცოდავს, ახლა როგორ მოგვიწოდებს? რატომ ამბობს კიდევ: „ვითარცა-იგი სხუანი, რომელთა არა აქუს სასოებაჲ“ ()?
თითქოს ამბობდა: ვის გლოვობთ, ადამიანებო? ვის გამო წუხხართ? ცოდვილთა გამო, თუ უბრალოდ მომკვდართა გამო? მაშ ისინი ვის გლოვობენ? მათთვის კი ეს ყველაფერი ფუჭი ხდება, რადგან ამბობს: „პირმშოჲ მკუდრეთით“ (); ესე იგი, პირველნაყოფი. მაშასადამე, საჭიროა, დანარჩენებიც იყვნენ. და ნახე, აქ როგორ არაფერს იმოწმებს მსჯელობებიდან, რადგან ისინი ნაზნი იყვნენ; კორინთელებს კი როცა სწერდა, პირველად მრავალი მსჯელობაც წამოაყენა და მაშინ დაუმატა: „უგუნურო, შენ, რომელი დასთესი, არა ცხოვნდის, ვიდრემდე არა მოკუდის.“ ()1. ეს ხომ უფრო გადამწყვეტია, მაგრამ მაშინ, როცა მორწმუნეს ესაუბრება; ხოლო გარეშესთან ამას რა ძალა ექნებოდა?
ასე ამბობს: „ეგრეცა ღმერთმან შესუენებულნი იგი იესუჲს მიერ მოიყვანნეს მის თანა.“ (). კვლავ ამბობს: „შესუენებულნი იგი იესუჲს მიერ“ (); არსად ამბობს მომკვდარნი. მაგრამ ქრისტეზე სიკვდილი დაასახელა, რადგან აღდგომაც თქვა; აქ კი ამბობს: „შესუენებულნი იგი იესუჲს მიერ“ (), ან იმას გულისხმობს, რომ იესოს რწმენით არიან შესვენებულნი, ან იმას, რომ იესოს მიერ მოიყვანს შესვენებულებს, ესე იგი, მორწმუნეებს. აქ მწვალებლები ამბობენ, რომ ნათლისღებულებზე საუბრობს. მაშ, სიტყვა ეგრეცა სად დგას? რადგან იესო ნათლისღების მიერ არ შესვენებულა. მაშ, რის გამო ამბობს: შესვენებულნი? ამგვარად იგი არა საყოველთაო, არამედ ნაწილობრივ აღდგომაზე საუბრობს. ამბობს: „ეგრეცა ღმერთმან შესუენებულნი იგი იესუჲს მიერ მოიყვანნეს მის თანა“ (); და მრავალ ადგილას ასე ამბობს.
რადგან ამბობს: „ხოლო ამას გეტყჳ თქუენ სიტყჳთა უფლისაჲთა, ვითარმედ ჩუენ, ცხოველნი ესე, რომელ დაშთომილ ვიყვნეთ მოსლვასა მას უფლისასა, ვერ მივეწინეთ შესუენებულთა მათ,“ () მორწმუნეებზე ამბობს: „ქრისტეში შესვენებულნი“; და კვლავ: „რამეთუ თავადი უფალი ბრძანებითა და ჴმითა ანგელოზთ მთავრისაჲთა და საყჳრითა ღმრთისაჲთა გარდამოჴდეს ზეცით, და მკუდარნი იგი ქრისტეს მიერნი აღდგენ პირველად;“ (). შემდეგ, მისი სიტყვა მხოლოდ აღდგომაზე კი არ არის, არამედ აღდგომაზეც და დიდებაში არსებულ პატივზეც. აღდგომას კი, ამბობს, ყველა ეზიარება; დიდებაში კი ყველანი არ იქნებიან, არამედ ქრისტეში მყოფნი. ამრიგად, რადგან მათი ნუგეშისცემა სურს, მხოლოდ ამით კი არ ანუგეშებს, არამედ დიდი პატივითა და სისწრაფითაც, რადგან აღდგომის შესახებ უკვე იცოდნენ. რომ მათი ნუგეშისცემა პატივით სურს, ამას შემდეგ ამბობს: „და მაშინღა ჩუენ, ცხოველნი ესე, რომელნი დაშთომილ ვიყვნეთ, მათ თანავე აღვიტაცნეთ ღრუბლითა შემთხუევად უფლისა ჰაერთა ზედა და ესრეთ მარადის უფლისა თანა ვიყოფვოდით.“ ()2. და როგორ არიან მორწმუნენი იესოს მიერ შესვენებულნი? ცხადია, იმით, რომ ქრისტე თავიანთ თავში ჰყავთ.
ხოლო ფრაზა „მასთან ერთად მოიყვანს“ აჩვენებს, რომ ისინი მრავალი ადგილიდან მოჰყავთ. რადგან ამბობს: „ხოლო ამას გეტყჳ თქუენ სიტყჳთა უფლისაჲთა“ (). რაღაც უცხო რამ უნდა ეთქვა; ამიტომ სანდო საბუთსაც წინ აყენებს. ამბობს: უფლის სიტყვით; ესე იგი, არა თვით ჩვენგან, არამედ ქრისტესაგან ვისწავლეთ და ასე ვამბობთ: „ხოლო ამას გეტყჳ თქუენ სიტყჳთა უფლისაჲთა, ვითარმედ ჩუენ, ცხოველნი ესე, რომელ დაშთომილ ვიყვნეთ მოსლვასა მას უფლისასა, ვერ მივეწინეთ შესუენებულთა მათ,“ (). ეს იგივეა, რასაც კორინთელთა მიმართ ამბობს: „მეყსა შინა წამსა თუალისა უკუანაჲსკნელითა მით საყჳრითა, რამეთუ საყჳრსა დაეცეს, და მკუდარნი იგი აღდგენ უხრწნელნი, და ჩუენ განვახლდეთ.“ (). აქ აღდგომის სანდოობაც და მისი სახეც წარმოაჩინა.
2. აღდგომის მტკიცება ქმნილების მაგალითებით
და რადგან ეს საქმე ძნელი ჩანს, თვითონ აჩვენებს, რომ როგორც ცოცხალთა აყვანაა ადვილი, ასევე ადვილია გარდასულთა აყვანაც. ხოლო სიტყვით „ჩვენ“ საკუთარ თავზე არ ამბობს; რადგან თვითონ აღდგომამდე დარჩენას არ აპირებდა, არამედ მორწმუნეებს გულისხმობს. ამიტომაც დაურთო: „ხოლო ამას გეტყჳ თქუენ სიტყჳთა უფლისაჲთა, ვითარმედ ჩუენ, ცხოველნი ესე, რომელ დაშთომილ ვიყვნეთ მოსლვასა მას უფლისასა, ვერ მივეწინეთ შესუენებულთა მათ,“ (), თითქოს ამბობდეს: ნუ იფიქრებ, რომ რაღაც სიძნელეა, როცა ისმენ, რომ მაშინ ცოცხლები ვერ დაასწრებენ დაშლილებს, გახრწნილებს, ათიათას წელს წასულებს; მოქმედი ღმერთია. არამედ, როგორც მისთვის ადვილია იმ სრულად შემდგართა მოყვანა, ასევე ადვილია დაშლილთა მოყვანაც. მაგრამ არიან ზოგნი, რომლებიც ამ საქმეს არ ენდობიან, რადგან ღმერთს არ იცნობენ. მითხარი, რა უფრო ადვილია: არარსებობიდან არსებობაში მოყვანა, თუ დაშლილის კვლავ აღდგენა? მაგრამ რას ამბობენ?
ესა და ეს, ამბობს ვინმე, ხომალდის დაღუპვა გადაიტანა და ზღვაში ჩაიძირა; ჩავარდნილი მრავალმა თევზმა მიიღო და თევზთაგან თითოეულმა მისი ასო შეჭამა. შემდეგ ამავე თევზთაგან ერთი ამ უბეში დაიჭირეს, მეორე კი სხვა უბეში; ერთი სხვამ შეჭამა, ის კი კიდევ სხვამ. და ისინიც, რომლებმაც კაცის შემჭმელი თევზები შეჭამეს, კვლავ სხვა ადგილებში დაიხოცნენ, თავადაც, შესაძლოა, მხეცებისაგან. ასეთი არევისა და გაფანტვის შემდეგ კაცი კვლავ როგორ აღდგება? ვინ შეკრებს მტვერს? რატომ ამბობ ამას, ადამიანო, სისულელეთა მძივებს რატომ ქსოვ და რატომ წარმოაჩენ ამას გადაუჭრელად? მითხარი, თუ ზღვაში არ ჩავარდა, თუ თევზმა არ შეჭამა და თევზიც კვლავ ურიცხვმა ადამიანმა არ შეჭამა, არამედ კაცი დაკრძალეს და კუბოში დაასვენეს, არც ჭიებმა და არც სხვა რამემ შეაწუხა, დაშლილი როგორ აღდგება? მტვერი და ფერფლი როგორ შეეწებება ერთმანეთს, ან საიდან იქნება შემდეგ სხეულის ყვავილი? ეს კი განა გადაუჭრელი არ არის?
თუ ამაზე საგონებელში ჩავარდნილნი ელინები არიან, მათ მიმართ უთვალავ რამეს ვიტყვით. კერძოდ რას? რადგან მათთან არიან ისეთებიც, რომლებიც სულებს მცენარეებში, ბუჩქებსა და ძაღლებშიც კი გადასახლებენ; მითხარი, რა უფრო ადვილია: საკუთარი სხეულის კვლავ მიღება თუ უცხოსი? სხვები კვლავ ამბობენ, რომ ყველაფერი ცეცხლით განილევა და სამოსისა და ფეხსაცმლის აღდგომაც ხდება, და მათ არ დასცინიან; სხვები კი ატომებს შემოიტანენ. მაგრამ მათთან ჩვენ სიტყვა არა გვაქვს; მორწმუნეებთან კი, თუ ასეთ შემკითხველებს საერთოდ მორწმუნეები უნდა ეწოდოს, მაინც მოციქულებრივ სიტყვას ვიტყვით: „უგუნურო, შენ, რომელი დასთესი, არა ცხოვნდის, ვიდრემდე არა მოკუდის.“ ()3, რომ ყოველი სიცოცხლე ხრწნისაგან წარმოიშობა: ყოველი მცენარე და ყოველი თესლი. განა ვერ ხედავ ლეღვის ხეს, როგორი დიდი ტანი აქვს და როგორი დიდი ღეროები? რამდენი ფოთოლი, ტოტი და ყლორტი აქვს, ფესვები კი როგორ შორსაა გაწოლილი და წიაღში ჩაკრული? მაშ, ესოდენ დიდი და ასეთი ხე იმ დათესილი მარცვლიდან წარმოიშობა, რომელიც ჯერ თვითონ იხრწნება; და თუ არ დალპა და არ დაიშალა, ამათგან არაფერი იქნება.
მითხარი, ეს საიდან ხდება? ვაზიც, რომელიც ასე მშვენიერია სანახავადაც და მისი ნაყოფის მისაღებადაც, იმ უსახური მარცვლისაგან წარმოიშობა. და კიდევ, მითხარი, ზემოდან ჩამომავალი წყალი განა ერთი არ არის? და როგორ გარდაიქმნება ამდენ რამედ? რადგან ეს აღდგომაზე უფრო საკვირველია. იქ ხომ იგივე თესლია, იგივე მცენარეა საფუძვლად და ნათესაობაც დიდია; აქ კი, მითხარი, ერთი თვისებისა და ერთი ბუნების მქონე წყალი როგორ იქცევა ამდენ რამედ? ვაზში იგი ღვინოდ იქცევა, და არა მხოლოდ ღვინოდ, არამედ ფოთლადაც და წვენადაც; რადგან მხოლოდ მტევანი კი არა, ვაზის დანარჩენი ნაწილიც მისით იკვებება; კვლავ, ზეთისხილში ზეთად იქცევა, და კიდევ სხვა იმდენ რამედ, რისი თქმაც შეუძლებელია. და საკვირველი ის არის: აქ სველია, იქ მშრალი; აქ ტკბილი, იქ მჟავე; იქ მწკლარტე, სხვაგან მწარე. მითხარი, როგორ იქცევა ამდენ რამედ? მიზეზი თქვი; მაგრამ ვერ შეძლებ.
შენს თავზეც, მითხარი, რადგან ეს უფრო ახლოსაა: ეს ჩაგდებული თესლი როგორ ეწყობა და ისახება თვალებად, როგორ ყურებად, როგორ ხელებად, როგორ გულად, როგორ ამდენ რამედ? განა სხეულში ურიცხვი განსხვავება არ არის: სახეთა, ზომათა, თვისებათა, მდებარეობათა, ძალთა და წყობათა? როგორ ჩნდება ნერვები, ვენები, ხორცი, ძვლები, გარსები, არტერიები, სახსრები, ხრტილები და ამათზე კიდევ უფრო მრავალი, რასაც ექიმთა მოწაფეები ზედმიწევნით ასახელებენ, რაც ჩვენს ბუნებას აკავშირებს, და ეს ყოველივე ერთი თესლიდან? განა ეს, შენი აზრით, ამათზე ბევრად უფრო საგონებელში ჩამგდები არ არის: სველი და რბილი როგორ შედედდება მაგარ და ცივ ძვლად? როგორ იქცევა თბილსა და სველად, სისხლად, როდესაც ერთდება?
როგორ იქცევა ცივსა და რბილად, ნერვად? როგორ იქცევა ცივსა და სველად, არტერიად? საიდან არის ეს, მითხარი? ამაზე კი არ საგონებელში ვარდები? განა ყოველდღე არ ხედავ აღდგომასა და სიკვდილს ასაკთა ცვლაში? სად წავიდა სიჭაბუკე? საიდან მოვიდა სიბერე? როგორ ხდება, რომ მოხუცებულს საკუთარი თავის ახალგაზრდად ქცევა არ შეუძლია, ხოლო სხვა, სულ ნორჩ ბავშვს შობს და იმას, რასაც საკუთარ თავს ვერ მიანიჭებს, სხვას ანიჭებს?
3. ცნობისმოყვარეობის შეკავება და რწმენის გზა
ამის ხილვა ხეებსა და ცხოველებშიც შეიძლება. თუმცა ის, რაც სხვას აძლევს, ჯერ თავის თავს უნდა აძლევდეს. მაგრამ ამას ადამიანური ზრახვა ითხოვს; ხოლო როცა ღმერთი ქმნის, ყოველივე დაემორჩილოს. თუ ესეც ასე გადაუჭრელია და მეტისმეტად გადაუჭრელი, ახლა გონებაში მომივიდა აზრი იმ შმაგთა შესახებ, რომლებიც ძის უსხეულო შობასაც ცნობისმოყვარედ იკვლევენ. რაც ყოველდღე ხდება, ხელითაც ხელმისაწვდომია და უთვალავჯერ გამოძიებულა, ჯერ არავის შეძლებია მისი პოვნა; მაშ, მითხარი, იმ გამოუთქმელ და აუხსნელ შობას როგორღა იკვლევენ ცნობისმოყვარეობით? განა ასეთთა გონება ამ ფუჭ სიარულში არ დაიქანცა? განა უთვალავ თავბრუსხვევაში არ ჩავარდა? განა გაოგნებული არ დარჩა? და მაინც, არც ამგვარად სწავლობენ. ყურძენსა და ლეღვზე ვერაფრის თქმას ახერხებენ, ღმერთზე კი ცნობისმოყვარედ იკვლევენ.
აბა მითხარი, ის წიპწა როგორ იშლება ფოთლებად და ღეროებად? როგორ არ იყო მანამდე მასში და არც ჩანდა? მაგრამ, ამბობს, ეს წიპწისგან კი არ არის, არამედ ყოველივე მიწისგანაა. მაშ, ამის გარეშე თავისით არაფერს რატომღა გამოიღებს? მაგრამ ნუ მოვიქცევით უგუნურად: წარმოქმნილი არც მიწას ეკუთვნის და არც მარცვალს, არამედ მიწისა და თესლების უფალს. ამიტომაც ზოგი რამ ამათ გარეშე, ზოგიც ამათთან ერთად ქმნა: პირველით თავის ძალას აჩვენებდა, როცა ამბობდა: „აღმოამორჩენ ქუეყანამან მწუანვილი თივისაჲ.“ (); მეორით კი, თავისი ძალის ჩვენებასთან ერთად, ჩვენც გვწვრთნიდა, შრომისმოყვარენი და საქმისმოყვარენი ვყოფილიყავით. მაშ, რატომ გვეთქვა ეს ყოველივე? არა უბრალოდ, არამედ რათა აღდგომისაც გვწამდეს; და როცა კვლავ რაიმეს ზრახვებით ჩაწვდომას მოვისურვებთ, მაგრამ ვერ შევძლებთ, ნუ ვიწყენთ და ნუ აღვშფოთდებით, არამედ კეთილგონიერად დავბრუნდეთ, ზრახვას აღვირი ამოვდოთ და ღმერთის ძალასა და მარჯვე ღონეს მივმართოთ.
ამიტომ, როცა ეს ვიცით, ზრახვებს აღვირი დავადოთ; ნუ გადავცდებით ცოდნის იმ საზღვრებსა და ზომებს, რომლებიც ჩვენთვისაა მოცემული. რადგან ამბობს: „უკუეთუ ვისმე ჰგონიეს, ვითარმედ იცის რაჲმე, არღასადა უცნობიეს, ვითარ-იგი ჯერ-არს ცნობაჲ.“ (). ამას მხოლოდ ღმერთზე კი არ ვამბობ, არამედ ყოველ საგანზე. რადგან მიწის შესახებ რისი გაგება გსურს? რა იცი, მითხარი? რამდენია მისი ზომა? რაოდენია მისი სიდიდე? როგორია მისი მდებარეობა? რა არის მისი არსება? როგორია მისი ადგილი? სად დგას და რაზე? მაგრამ ამათგან ვერაფერს იტყოდი. აი, ის კი შეგიძლია თქვა, რომ იგი ცივია, მშრალია და შავი, მაგრამ ამის იქით არაფერი. მაგრამ ზღვის შესახებ? აქაც იმავე უძლურებაში ჩავარდები: არ გეცოდინება, სად იწყება, სად მთავრდება, რაზეა დამყარებული, რა უჭერს მის ფსკერს, როგორი ადგილი აქვს, მის მიღმაც არის თუ არა ხმელეთი, თუ წყალსა და ჰაერში მთავრდება.
მაგრამ მის შიგნით არსებულთაგან რა იცი? მაგრამ ჰაერი ვთქვა? ან სტიქიონები? მაგრამ ვერაფერს იტყვი. ამას თავი დავანებოთ. გსურს, მცენარეთა შორის უმცირესი ავირჩიოთ? უნაყოფო ბალახი, რომელიც ყველამ ვიცით, მითხარი, როგორ იბადება? განა მის საფუძვლად წყალი, მიწა და ნაკელი არ არის? რა არის ის, რაც მას ასე მშვენივრად აჩენს და საკვირველ ფერს აძლევს? საიდან არის, რომ ის მშვენება ასე ჭკნება? ეს არც წყლის საქმეა და არც მიწისა.
ხედავ, რომ ყველგან რწმენაა საჭირო? მიწა როგორ შობს? როგორ მშობიარობს, მითხარი? მაგრამ ამათგან ვერაფერს იტყოდი. ისწავლე, კაცო, ქვედა და აქაურ საგნებში, და ცას ნუ ეძიებ ზედმეტად, ნურც იკვლევ ცნობისმოყვარედ; ნეტავ ცას იკვლევდე და არა ცის მეუფეს. მითხარი, მიწა არ იცი, რომლისგანაც იშვი, რომელშიც აღიზარდე, რომელზეც ცხოვრობ, რომელსაც აბიჯებ, რომლის გარეშეც სუნთქვაც არ შეგიძლია, და ასე შორს მდგომ საგნებს იკვლევ ცნობისმოყვარეობით? მართლაც, „რამეთუ ყოვლითავე ამავო არს ყოველი კაცი ჴორციელი.“ (). თუ ვინმე გიბრძანებს სიღრმეში ჩასვლას და ზღვის ფსკერზე არსებულთა გამოკვლევას, ამ ბრძანებას ვერ აიტან; ხოლო როცა არავინ გაძალებს, თვითონ გსურს გამოუკვლეველი უფსკრულის ჩაწვდომა?
ნუ, გევედრები; არამედ ზემოთ ვნაოსნობდეთ და ზრახვებით ნუ ვიცურავთ, რადგან მალე დავიღლებით და ჩავიძირებით; საღვთო წერილებით კი, როგორც რომელიმე ხომალდით, ვისარგებლოთ და რწმენის იალქნები გავშალოთ. თუ მათში ვნაოსნობთ, ღვთის სიტყვა მესაჭედ თქვენთანაც იქნება; მაგრამ თუ ადამიანურ ზრახვებში ვიცურავთ, აღარ იქნება. ამგვარად მცურავთაგან ვისთან იქნება მესაჭე? ამიტომ საფრთხე ორმაგია: ერთის მხრივ, ხომალდი არ არის, და მეორის მხრივ, მესაჭე არ იმყოფება. რადგან თუ ნავიც კი მესაჭის გარეშე სახიფათოა, როცა ორივე აკლია, ცხონების როგორი სასოება იქნება? მაშ, ნუ ჩავაგდებთ თავს აშკარა საფრთხეში, არამედ უსაფრთხო გზაზე ვიაროთ და თავი წმიდა ღუზას მივამაგროთ. რადგან ასე წყნარ ნავსადგურში შევცურავთ დიდი მონაგარითა და სრული უსაფრთხოებით, და მივაღწიოთ იმ სიკეთეებს, „რომელი განუმზადა ღმერთმან მოყუარეთა თჳსთა.“ ()4.
ჩვენი უფლის იესო ქრისტეს მადლითა და კაცთმოყვარეობით, რომლის თანა მამასა, სულიწმიდითურთ, დიდება, ძალა, პატივი, აწ და მარადის და უკუნითი უკუნისამდე. ამინ.
სათარგმნო შენიშვნები
- ციტატა ძველქართული კორპუსიდან უცვლელადაა მოყვანილი; ამ მუხლის ტექსტში არქაული ასონიშნები არ გვხვდება. ↩
- ციტატა ძველქართული კორპუსიდან უცვლელადაა მოყვანილი; ამ მონაკვეთში არქაული ასონიშნები არ გვხვდება. ↩
- ციტატა ზუსტად არის გადმოტანილი ძველი ქართული პარალელური კორპუსიდან; ამ ფრაგმენტში არქაული ასო არ გვხვდება. ↩
- ბოლო ბერძნულ წინადადებაში დოქსოლოგიის სტერეოტიპული გაგრძელება წყაროს სისრულისთვის არის დატოვებული; ქართულ დოქსოლოგიას ძირითადი შაბლონი ამატებს. ↩